Bektashizmi

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Shko te: navigacion, kërko
Xhami e Sinan Pasha

Bektashizmi është një tarikat islamik Sufi dhe bashkësi e madhe fetare në Shqipëri. Tarikati Bektashi mendohet të jetë themeluar në Anadoll nga Haxhi Bektash Veliu (turq. Haci Bektas Veli), i cili ka jetuar në shekullin XIII. Me zgjerimin e Perandorisë Osmane, ai u përhap nga Anadolli qendror në Ballkan, në Greqi, në Kretë dhe gjetiu, ku bektashinjtë shërbyen si misionarë të fesë islame dhe kapelanë të jeniçerëve.

Historia[redakto | redakto tekstin burimor]

Për historinë e hershme të bektashinjve në Shqipëri dihet pak, ndo-nëse mund të hamendësohet se ata janë themeluar mirë këtu nga fundi i shekullit XVI deri në mesin e shekullit XVII. Bektashinjtë vetë hyrjen e tyre në Shqipëri e zbresin deri në figurën e dëgjuar legjendare të Sari Salltëkut. Udhëtari turk Evlija Çelebiu, i cili kreu një udhëtim nëpër Shqipërinë jugore në verën e vitit 1670, gjeti një teqe bektashinjsh në Kaninë, afër Vlorës, dhe atë vend e përshkruan si më poshtë:

"Këtu gjendet edhe një teqe e Haxhi Bektash Veliut, gjithashtu e themeluar nga Sinan Pasha. Kjo teqe është e dëgjuar në mbarë Turqinë, Arabinë dhe Persinë. Aty gjenden edhe shumë njerëz të dhënë pas dijeve mistike dhe pasjetës së përkorë prej dervishi. Ndër ta ka disa djelmosha të hijshëm. Udhëtarëve që u bie rruga dhe atyre që vijnë për t'ufalur u nxirren nga kuzhina e qilari i teqes të ngrëna të mira, sepse tëgjitha malet, vreshtat e kopshtet rreth e qarkjanë vakëfe të teqes. Pranë teqes, në një tyrbe madhështore, prehen themeluesi i saj, Gazi Sinan Pasha, bashkë me njerëzit efamiljes e idhtarët e tij, që' Perëndia i ndjeftë aty kujanë. Shkurt, ajo është nje' teqe epasur e e dëgjuar dhe unë nuk gjej fjalë për tapërshkruar" (Seyahatname, VIII, 361a).

Tyrbja që përmend Evlija Çelebiu, e cila tashmë është zhdukur, ishte ende objekt adhurimi në kohën e vizitës së konsullit austriak Johann Georg von Hahn (1811-1869) në mesin e shekullit XIX Hahn-i shkraan: "[Pronarët e kalasë] janë pasardhës të pushtuesit të parë turk të kësaj zone, Sinan Pashait të dëgjuar të Konias, varri i të cilit mund të shihet në një teqe të vogël poshtë kalasë. Këtu vijnë për pelegrinazh nga anë e anës, sepse turqit e konsiderojnë Sinanin shenjtor (1854)." Kur Porta urdhëroi mbylljen e të gjitha teqeve të bektashinjve më 1826, teqeja bektashie e Kaninës i kaloi tarikatit Halveti. Tyrbja ku ndodhej teqeja u rrënua më 1971, por në "vendin e mirë" ka ende një gur të bardhë.

Ndër objektet e tjera të hershme bektashie ishte teqeja e Tetovës në Maqedoni, e themeluar në fundin e shekullit XVI. Sipas gojëdhënës, Sersem Ali Dede, vezir në kohën e Sulltan Sulejmanit (sund. më 1520-1566), pa në ëndërr Balim Sulltanin, pirin (nismëtarin, themeluesin) e dytë të tarikatit Bektashi, dhe e la detyrën e vezirit për të bërë jetën e një dervishi të thjeshtë në fshatin e Haxhi Bektashit, ku kishte lindur lëvizja e bektashinjve. Para se të vdiste më 1569, ai e la amanet që gjithë pasuria e gjëja e tij të shiteshin dhe paratë të përdoreshin për të blerë tokë për një teqe në Tetovë. Teqeja u ndërtua ashtu si tha një Baba Harabati (Harabti), dhe ajo mori emrin e tij. Kjo teqe u zgjerua në fundin e shekullit XVIII e në fillimin e shekullit XIX me një numër ndërtesash dhe një kopsht të bukur, çka ekziston edhe sot si kompleks hotelesh. Që nga fillimi i shekullit XVIII e këndej, teqeja e Tetovës ka shërbyer si seli mëmë (ashitanë) për shumë teqe të tjera në Kosovë e në Maqedoni. Më 1780 pasoi ndërtimi i një teqeje bektashinjsh në Gjirokastër në kohën e Baba Asimit. Kjo teqe hodhi themelet e lëvizjes bektashie në vetë Shqipërinë dhe mori rëndësi të veçantë në fund të shekullit XIX.

Bektashizmi në Shqipëri[redakto | redakto tekstin burimor]

Shqiptarët qenë veçanërisht të prirur për të pranuar disa tipare të Bektashizmit, konkretisht tolerancën tradicionale dhe vlerësimin për fe të ndryshme, si dhe qëndrimin pa paragjykime ndaj bindjeve dhe praktikave të lidhura me to. Madje disa venë re një vazhdimësi të disa praktikave të krishtera e para-të krishtera nën çadrën liberale të Bektashizmit. Për më tepër, bektashinjtë qenë të gatshëm të pranonin interesat dhe gjuhën vendëse, ndryshe nga myslimanët sunitë, të cilët e njëjtësonin veten kryesisht me kryeqytetin Osman dhe me gjuhën arabe. Një pjesë e mirë e Shqipërisë jugore dhe e Epirit u kthye në bektashi në fillim nën ndikimin e Ali Pashë Tepelenës (1759-1822), i madhi e i tmerrshmi 'Luan i Janinës,' i cili edhe vetë ishte idhtar i këtij tarikati. Më 1826, katër vjet pas vdekjes së Ali Pashës, ky tarikat pati një rënie në Shqipëri, kur Sulltan Mahmudi II (sund. 1808-1839) i dha fund ekzistencës së trupës së jeniçerëve dhe urdhëroi mbylljen e të gjitha teqeve bektashie në Perandorinë Osmane. Megjithatë, bektashinjtë e morën veten përsëri gjatë periudhës së lëvizjes kombëtare shqiptare, Rilindjes, në fundin e shekullit XIX dhe, pa dyshim, është kjo lidhje me lëvizjen që solli popullaritetin e shpejtë të tyre. Shkalla e përqafimit të bektashizmit qe e tillë" sa që bektashinjtë erdhën e u formuan si një bashkësi fetare më vete dhe u bënë feja e katërt në Shqipëri.

Dobësimi i Bektashizmit[redakto | redakto tekstin burimor]

Llogaritet se, në fillim të shekullit XX, 15 për qind e popullsisë së Shqipërisë ishin bektashi, baras me një të katërtën e myslimanëve të vendit. Teqetë e tyre shërbyen si qendra të lëvizjes kombëtare, sidomos për përhapjen e fshehtë të librave dhe të arsimit në gjuhën shqipe. Megjithatë, ky sekt nuk ia doli të bëhet fe kombëtare e shqiptarëve, sikundër kishin shpresuar shumë intelektualë bektashi. Njëra nga arsyet për këtë qe përqëndrimi i shpërpjestuar në jug të vendit. 70 për qind e të gjitha teqeve bektashie gjendeshin në krahinat në jug të Beratit dhe vetëm 3 për qind në veri.

Bektashizmi, gjithashtu, pësoi një zmbrapsje të madhe, gjatë viteve të pavarësisë, me rebelimin e shumë myslimanëve që kërkuan kthimin e vendit në gjirin e Perandorisë Osmane dhe, sidomos, me djegjen dhe plaçkitjen e shumë teqeve shqiptare nga ekstremistët grekë gjatë Luftërave Ballkanike dhe gjatë Luftës I Botërore. Në atë kohë, rreth 80 për qind e teqeve ose u dëmtuan, ose u rrënuan krejtësisht, çka qe një humbje e pallogaritshme, nga e cila kjo kulturë islamike nuk e mori veten kurrë.

Kongresi i parë i Bektashinjve[redakto | redakto tekstin burimor]

Në kongresin e tyre të parë kombëtar, të mbajtur në Prishtë të Skraparit në janar 1922, bektashinjtë e shpallën veten të pavarur nga bektashinjtë e Turqisë dhe, pas ndalimit të të gjitha tarikateve të dervishëve në Turqi në vjeshtën e vitit 1925, bektashinjtë turq e shpërngulën selinë e tyre botërore dhe e prunë në Tiranë. Në Shqipëri ata ngritën një bashkësi të pavarur e të njohur nga të tjerët, e cila ekzistoi deri më 1967. Bashkësia e bektashinjve u sistemua e u nda në gjashtë rrethe të vendit:

  • Kruja, me seli në teqenë e Fushë Krujës;
  • Elbasani, me seli në teqenë e Krastës; Korça, me seli në teqenë e Melçanit;
  • Gjirokastra, me seli në teqenë e Baba Asimit në Gjirokastër; Prishta, që përfaqësonte Beratin e një pjesë të Përmetit;
  • Vlora, me seli në teqenë e Frashërit.

1928, publicisti Teki Selenica regjistroi praninë në Shqipëri të gjashtëdhjetë e pesë baballarëve, që teorikisht do të thotë se në atë kohë kishte të paktën gjashtëdhjetë e pesë teqe në gjithë vendin. Gjithashtu, kishte rreth 10-12 teqe bektashinjsh në Kosovë. Deri në mesin e viteve 1940, në Shqipëri numëroheshin 280 baballarë e dervishë, kurse në vitet 1960 dihet se në vend ende kishte rreth pesëdhjetë teqe bektashinjsh dhe rreth tetëdhjetë dervishë, pesëmbëdhjetë nga të cilët vetëm në Krujë. Mirëpo, më 1993, pas shembjes së diktaturës, kishin mbetur gjallë vetëm pesë baballarë dhe një dervish, kurse teqe të mbetura më këmbë e që mund të njiheshin si teqe kishin mbetur vetëm gjashtë.

Bektashizmi në epokën komuniste[redakto | redakto tekstin burimor]

Bashkësia Bektashie, sikundër bashkësitë e tjera fetare në Shqipëri, u përndoq nga regjimi komunist që nga fillimi dhe shumë nga krerët e saj pas pak kohe gjetën vdekjen. Baba Murtezai i Krujës vdiq më 1946, pasi ishte torturuar dhe hedhur nga dritarja e burgut. Baba Qamil Gllava i Tepelenës u ekzekutua më 1946 në Gjirokastër. Shkrimtari Baba Ali Tomori (1900-1947) dhe Baba Shefqet Koshtani nga Tepelena u ekzekutuan një vit më pas. Antropologu amerikan Frances Trix ka botuar një listë pak a shumë të plotë të baballarëve bektashinj që kanë vuajtur gjatë viteve të para të regjimit komunist (kr. F. Trix 1995b, ff. 546-547).

1967, bashkësia e bektashinjve u shkri tërësisht kur qeveria komuniste nxori një vendim për ndalimin e të gjitha veprimtarive fetare në Shqipëri. Gjatë periudhës së diktaturës ishin vetëm dy teqe shqiptare që u përpoqën të vazhdonin traditën: njëra në Gjakovë, nën drejtimin e Baba Qazim Bakallit (1895-1981), dhe tjetra në Taylor, afër Detroitit (Michigan, SHBA), e themeluar më 1954 dhe, për shumë kohë, nën dre-jtimin e të shquarit Baba Rexhebi. Më pas ajo u drejtua nga Baba Flamur Shkalla. Teqeja e bukur e Gjakovës u shkatërrua me themel nga ekstremistët serbë në pranverën e vitit 1999 bashkë me pjesën tjetër të qytetit të vjetër.

Ringjallja e Bektashzimit[redakto | redakto tekstin burimor]

Pas pothuajse një çerek shekulli heshtjeje në Shqipëri, më 27 janar 1991, në Tiranë u ngrit një komitet i përkohshëm për ringjalljen e bashkësisë së bektashinjve. Që prej atij viti e këndej, bashkësia e re, nën drejtimin e Baba Reshat Bardhit (1. 1935), ka punuar mjaft për të ringjallur traditat e Bektashizmit në Shqipëri. Teqeja dhe, njëkohësisht, selia botërore në Tiranë u rihapën më 22 mars 1991 me rastin e Nevruzit, kurse kongresi VI kombëtar i bektashinjve u mbajt në korrik 1993. Në fund të viteve '90 u vepruan në Shqipëri gjashtë teqe bektash-injsh: në Turan KO, e drejtuar nga Baba Edmond Ibrahimi (1. rreth vitit 1957); në Gjirokastër, e drejtuar nga Baba Haxhiu (1. 1936); në Elbasan, e drejtuar nga Baba Sadik Ibro (1. 1972); në Fushë Krujë, e drejruar nga Baba Selim Kaliçani (1922-2001); në Tomoricë, e drejtuar nga Baba Shabani; dhe në Martanesh MT, e drejtuar nga Baba Halil Curri. Të tjera teqe janë në ngritje e sipër: në Berat, në Shëmbërdhenj LB, në Bllacë e në Vlorë, ku tyrbja e Kusum Babait u rihap në prill 1998 në një pikë të bukur që ngrihet mbi qytet. Jashtë kufijve të Shqipërisë, teqe bektashinjsh ka në Tetovë, e drejtuar nga Baba Tahiri dhe para se të shkatërrohej nga forcat serbe në pranverë të vitit 1999 - në Gjakovë, e drejtuar nga Baba Mumin Lamaj.

Zakonet fetare[redakto | redakto tekstin burimor]

Hierarkia[redakto | redakto tekstin burimor]

Tarikati fetar i bektashinjve ka një strukturë hierarkike, si dhe zakone, rite e praktika të veçanta. Kategoritë kryesore në hierarkinë e këtij besimi fetar janë si më poshtë.

  • Ashiku, turq. a§ik, në kuptim të drejtpër-drejtë 'ai që do, dashamirës,' është besimtari i thjeshtë bektashi, që nuk ka hyrë me ndonjë mënyrë në tarikat. Ai rëndom është një individ që është afruar me një baba të caktuar dhe i është përkushtuar atij.
  • Muhibi, gjithashtu me kuptimin 'ai që do, dashamirës,' është anëtar shpirtëror i bashkësisë së bektashinjve, domethënë një individ që është pranuar aty duke bërë ritin e dëlirjes dhe deklaratën e besnikërisë gjatë një ceremonie në teqe. Pas një periudhe prove, muhibi mund të bëhet varf, pra 'dervish.'
  • Dervishi merr për ta vënë në kokë një taxh të bardhë, nga turq. taç, si dhe rroba të tjera, jeton gjithë kohën në teqe dhe, në një kuptim, është si murgu i krishterë.
  • Myxheri, nga turq. miicerred, 'person i sprovuar nga jeta, i dëlirë, i pamartuar,' bën pjesë në një kategori të veçantë dervishësh, në atë të dervishëve beqarë, të cilët mbajnë një vath në veshin e djathtë. Përsa i përket beqarisë, në historinë e Bektashizmit të kohëve të reja ka patur mjaft debate.
  • Babai, në shqip edhe ati, është mësues shpirtëror, i barasvlershëm me shehun në tarikatet e tjera të dervishëve. Si rregull, çdo teqe drejtohet nga një baba.
  • Gjyshi, i barasvlershëm me turq. dede ose halife, është mbi babain dhe përgjigjet për të gjitha teqetë e një krahine. Gjyshi ka kaluar shkallën përfundimtare të ceremonisë së hierarkisë dhe mban taxh të bardhë me një rreth të gjelbër.
  • Kryegjyshi, turq. dede baba, është udhëheqësi i krejt tarikatit Bektashi dhe zgjidhet nga gjiri i të gjithë gjyshërve.

Praktika fetare[redakto | redakto tekstin burimor]

Sikundër ndodh me Sufizmin përgjithësisht, Bektashizmi theksin e vë në thelbin a kuptimin e brendshëm e jo në respektimin e konvencioneve të jashtme. Kështu që praktikat dhe ritet bektashiane karakterizohen, sikundër është përmendur më parë, nga një shkallë e mirë liberalizmi. Krerët fetarë sunitë jo rrallë janë skandalizuar nga mospërfillja që bektashinjtë shpesh shfaqin ndaj disa rregullave të fesë islame tradi-cionale. Bektashinjtë falen vetëm dy herë në ditë dhe faljen nuk e bëjnë detyrimisht me fytyrë nga Meka, ndryshe nga myslimanët sunitë, që falen pesë herë në ditë. Bektashinjtë, kur falen, nuk përkulen detyri-misht në gjunjë. Sikundër myslimanët e tjerë, shumica e bektashinjve nuk e hanë mishin e derrit, as nuk i prekin me dorë breshkat, qentë e gjarpërinjtë dhe, mbi të gjitha, nuk u afrohen lepujve. Disa bektashinj e pijnë alkoolin e madje, në disa teqe, rakinë e bëjnë vetë. Gratë e tyre marrin pjesë si të barabarta në ceremonitë e kuvendimet, diçka tjetër kjo që i skandalizon myslimanët tradicionalë e që në të kaluarën ka dhënë shkas për hamendje të forta e thashetheme për jetën dhe sjelljet brenda teqeve. Bektashinjtë nuk e kanë detyrim të mbajnë ramazan (shih), por ata agjërojnë, ose të paktën nuk pijnë lëngje, gjatë periudhës së matemit (shih), pra në dhjetë ditët e para të muajit Muharrem, gjatë të cilave përkujtohen vuajtjet dhe vdekja e imamit Husein. Pas matemit vjen festa e hashures (shih), gjatë së cilës hahet një ëmbëlsirë e bërë me grurë të rrahur, fruta të thata, arra dhe kanellë. Nga bektashinjtë shqiptarë kremtohet edhe Nevruzi, viti i ri persian dhe ditëlindja e imam Aliut.

Ndikimet fetare[redakto | redakto tekstin burimor]

Bektashizmi ka një histori të gjatë dhe ka pësuar ndikime nga burime të ndryshme. Ndër elementet më të hershme të bindjeve e të doktrinave bektashie në Lindjen e Mesme janë heterodoksia turkmene, lëvizja e Kalenderit (Qalandarit) asketik e shekujve XVIII-XIV, e frymëzuar nga misticizmi persian e indian, Melametizmi Sufik (Malamatija) e botës së përtejme, tarikati Futuwwa në Lindjen e Mesme, si dhe doktrina gnostike e kabalistike e Hurufizmit Persian. Më pas ai erdh e u zhvillua në lidhje të ngushtë me Islamin Shiit e Alevit dhe, të paktën në Ballkan, mori shumë elemente të krishtera.

Përkundrejt bindjeve të tyre themelore panteiste, për të cilat bektashinjtë mund të jenë mjaft të fshehtë. Ata besojnë tek Allahu, te Muhamedi dhe tek imam Aliu, dhe këtij të fundit ata i japin një vend të veçantë. Madje, Aliu, e shoqja Fatime dhe dy djemt e tyre Hasan e Husein janë figura qendrore në doktrinat bektashie e shiite. Shumë familje bektashie mbajnë në shtëpi figura të Aliut, sepse e quajnë si shfaqje të Zotit mbi tokë. Besimtarët i falen në raste nga më të ndryshmet duke thirrur "Ja, Ali!" ose "Muhamed-Alil" Figurat e Allahut, Muhamedit dhe Aliut janë bërë kështu elemente të një lloji trinie bektashie. Bektashinjtë, sikundër shiitët e tjerë, adhurojnë të dymbëdhjetë imamët, natyrisht Aliun në mënyrë të veçantë, dhe e quajnë veten pasardhës të imamit të gjashtë, Xhafer Sadik. Vetkuptohet, ata adhurojnë edhe Haxhi Bektashin si themelues të tarikatit. Sa i përket moralit, bektashinjtë i përmbahen formulës turqishte eline, diline, beline sahip ol (Zotëro e mbaj duart, gjuhën dhe këllqet e tua), e cila përdoret gjatë ceremonisë së shugurimit. Në thelb, kuptimi i kësaj formule është: të mos vjedhësh, të mos gënjesh e të mos flasësh kot, dhe të mos bësh tradhti bashkëshortore.

Ndikimi i Naim Frashërit[redakto | redakto tekstin burimor]

Burim i rëndësishëm informacioni për besimin e bektashinjve shqiptarë është Fletore e Bektashinjet, e shkruar nga njëri prej shkrimtarëve më të shquar të letërsisë shqiptare, Naim bej Frashërit (1846-1900). Frashëri, i cili ishte autor veprash fetare, kombëtare e didaktike, që luajtën rol të jashtëzakonshëm për Rilindjen kombëtare shqiptare në periudhën e fundit të shekullit XIX, kishte shpresuar se besimi liberal bektashi, me të cilin ai ishte lidhur që në moshë të njomë në fshatin Frashër, një ditë do të përqafohej si fe e re e të gjithë shqiptarëve. Me që rrënjët i kishin si në Kuranin mysliman ashtu edhe në Biblën e krishterë, bektashinjtë kishin mundësi ta shpinin përpara çështjen e forcimit të bashkimit rreth tyre të njerëzve të ndarë nga fetë e ndryshme. Naim Frashëri ishte idhtar i pavarësisë konfesionale të lëvizjes së bektashinjve shqiptarë nga selia qendrore, pir evi, në fshatin Haxhi Bektash Qoj (Haci Bektas Koy) të Anadollit dhe propozoi që në krye të lëvizjes të ishte një baba ose dede shqiptar. Ai, gjithashtu, solli në përdorim terma shqip në vend të termave turqisht që përdoreshin më parë nga bektashinjtë shqiptarë: shq. atë në vend të turq. baba, dhe shq. gjysh në vend të turq. dede, për t'i dhënë fesë bektashiane karakter kombëtar e për t'i bashkuar të gjithë shqiptarët. Fletorja përmban një hyrje për besimin bektashi dhe dhjetë vjersha fetare, të cilat japin një tablo të rrallë të besimeve të këtij tarikati. Ajo fillon kështu:

Bektashinjtë besojnëZot'n e math e të vërtetë, Muhamet-Alinë, Hadixhen'e Fatimenë edhe Hasan e Hysenë. Të dymbëdhjet' imamëtë qëjanë: Ali, Hasan, Hysen, Zejnel-Abidin, Muhamet-Bakir, Xhafer-Sadik, Musa-Qazim, Ali-Riza, Muhamet-Teki, Ali-Neki, Hasan-Asqeri, Muhamet-Mehdi. Kanë gjithë at'Alinë dhe mëmë Fatimenë. Besojnë dhe gjithë të Mirëtë, qëjane' tëpar'e të pastajmë. Se besojnë mirësinë dhe asaj i falenë. Pa si besonj' e duanë këta ashtu dhe Musan' e Merjemenë dhe Isan' e shërbëtorët' e tija. Të parë kanë Xhafer-Sa-diknë' edhe plak Haxhi-Bektash- Velinë, q 'ështe' ng 'ajo derë. Këta të gjithë kane' thënë: "Bëj mir' e mos bëj keq. " Kësaj fjale i kanë prurë bese' bektashinjtë. E vë'rteta dh 'e drejta, edhe mëndja e urtësija dhe gjithë mirësitë mbretërojnë në kët' udhë. Bes' e bektashinjve është udh' e gjerë, që ka përpara dritën, urtësinë, vëllazërinë, miqësinë, dashurinë, njerëzinë dhe gjithë mirësitë. Më nj'anë ka lulet' e diturisë, m 'anët tjatër të' së vërtetësë. Pa dituri e pa të vërtetë' dhe pa vëllazëri s 'munt të bënetë njeriu bektashi i vërtetë. Ndaj bektashinjet gjithësija është' vetë Perëndia.

Pavarësisht nga një panteizëm dhe universalitet i tillë, besimi bektashian i Naim Frashërit ka një frymë kombëtare të theksuar: Nukë vetëm në mest te' tyre bektashinjtë, po dhe me gjithë njerëzine' janë' vëllezër 'e shpirt. Duanë si shpirtin 'e tyre dhe të tjerëtë, mysliman 'e të krishterë, dhe shkojnë mir'e bukure' me gjithë njerëzinë. Po më shumë duane' Mëmëdhenç edhe mëmëdhetarëtë, që kjo ështe' m 'e mire' nga gjithë të miratë... Të'përpiqenë dit'e natëpër atëkomp q'i quan Ate' epërgjërohetëpër ata, te'punojnë' bashke' me parësin' e me pleqësinë për shpëtim të Shqipëris' e të' shqipëtarit për diturit epër qytetërit të' Kombit e te' Mëmëdheut të tyre; për gjuhën e vet dhe për gjithë mbrothësit' e mbarësitë.