Hora e Arbëreshëvet

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Shko te: navigacion, kërko


Hora e Arbëreshëvet
Piana degli Albanesi
—  Qytet  
stema_figura
Stema
Pamje nga Hora e Arbëreshëvet

Pamje e Horës së Arbëreshëvet

Administrimi
Shteti Italia Italia
Rajoni Sicilia
Provinca Palermo
Kryetari i Komunës Vito Skalia
Statistika dhe Territori
Koordinatat Koordinatat:38°00′00″ Veri 13°17′00″ Lindje 38° Veri 13.283333° Lindje38°00′00″ Veri 13°17′00″ Lindje 38° Veri 13.283333° Lindje
Lartësia 740 m (m.n.d)
Sipërfaqja 64,89 km2
Popullsia 6.018 banorë [1]
Dendësia 92,74 banorë/km2
Informacione të tjera
Etnohoronimi arbëreshë[2]
Themelimi 30 gusht 1488
Zona Kohore GMT UTC+1
Prefiksi (091) 857
Targa PA
Kodi Postar 90037
Vendndodhja
Hora e Arbëreshëvet (Itali)
Hora e Arbëreshëvet
Pozita e qytetës Hora e Arbëreshëvet në krahinën e Palermos

Pozita e qytetës Hora e Arbëreshëvet në krahinën e Palermos
www.pianalbanesi.it
(italisht )

Hora e Arbëreshëvet (Italisht: Piana degli Albanesi) është një qytet arbëresh me 6.427 banorë në Provincën e Palermos, të rajonit të SicilisëItali.

Ajo është një nga bashkësitë më të njohura dhe më e madhja e komuniteteve historike shqiptare të Italisë dhe njihet si kryeqyteti i arbëreshëve, qendra më e rëndësishme dhe më e populluar e arbëreshëve të Sicilisë, ku ndodhet selìa e peshkopit te Eparhisë bizantine, Eparhia e Horës së Arbëreshëvet.

Hora e Arbëreshëvet ndodhet në kembët e një mali të lartë, 24 km larg nga kryeqyteti i provincës. Ajo ka ruajtur shumë elemente etnike të kulturës së saj shqiptare, veçantitë e saj kulturore, gjuhësore, fetare (gjuhën, ritin bizantin, veshjet tradicionale, zakonet, muzikën, folklorin). Banorët janë pasardhës të familjeve shqiptare, duke përfshirë edhe fisnikët dhe të afërmit e Skënderbeut, që u vendosën në Italinë e Jugut gjatë pushtimeve të Perandorisë OsmaneBallkan. Identiteti arbëror i Horës së Arbëreshëvet është i fortë, në fakt gjuha arbëreshe flitet nga tërë bashkësia dhe përdoret në gazeta, shkolla dhe radio. Bashkia përdor në dokumentet zyrtare dygjuhësore gjuhën shqipe dhe italiane për banorët e saj, në bazë të ligjit ekzistues për mbrojtjen e pakicave etnike dhe gjuhësore në Itali. Sot jetojnë këtu shumë shqiptarë të tjerë, që erdhën gjatë emigracionit të fundit shqiptar.

Gjeografia[redakto | redakto tekstin burimor]

Pamje të gjerë e Horës së t'Arbëreshëvet

Vendosur në një lartësi prej 740 metra mbi nivelin e detit, Hora e Arbëreshëvet është në një pllajë malore, e cila përfundon në një liqen. Rrethuar nga katër male madhështorë (Picuta, Kumeta, Maghanuçi, Xëravulli), vende të tjera natyrale (Neviere, Shpella e Garrunit, Honi), dhe e rrethuar nga rezerva e gjelbër natyrore e Malit të Picutës Hora e Arbëreshëvet të jep kënaqësinë e një vendi piktoresk.

Për veçoritë e saj etnike, kulturore, fetare, historike dhe mjedisore ajo hyn në peisazhin e larmishëm sicilian me një veçanti të papërsëritëshme. Kjo zonë është e rrethuar nga një mjedis kompleks dhe origjinalitet të pacenuar, që përfshin liqenin, malet dhe të rretheve tipike rurale. Këto zona kanë një florë dhe faunë natyrore me interes parësor. Atz zhvillohen veprimtari sportive të tilla si, alpinizmi çiklizmi, hipizmi, lundrimi me varka, parashutizmi.

Historia[redakto | redakto tekstin burimor]

Të zënit fill (Origjinë)[redakto | redakto tekstin burimor]

Hora e Arbëreshëvet u themelua më 30 gusht të vitit 1488 nga një grup shqiptarësh nga Himara. Në vitet 1482-1485 një sulm i Perandorisë Osmane i detyroi familjet e Arbërisë (emrin i hershëm i Shqipërisë) ta linin vendin dhe të iknin drejt anës tjetër të detit Adriatik për në Itali. Banorët e kanë origjinën e tyre nga vendbanimi shqiptar i Himarës. Ata morën anije nga Venediku dhe shkuan në Sicilinë veriore dhe në Italinë jugore. Në fillim ishin me sa duket në kampet e përkohëshme diku afër qytetit të Palermos deri rreth viteve 1486-1487. Në atë kohë ata i kërkuan kardinalit Jan Borgia, argjipeshkvi i Muriallit, të drejtën e qëndrimit të përhershëm në tokat e Merkut dhe Aydinglit, të njohur si "Fusha e argjipeshkvit" mbi malet sipër Palermos. Lëshimi zyrtar i tokave është dhënë te banorët në vitin 1488.

Bashkia në sheshin e qytetit

1534 një valë tjetër e familjeve shqiptare u vendosën në katund. Ata ishin kryesisht Arbëror nga Kalaja veneciane e Koronit në rajonin e Moresë ose Peloponezit jugperëndimor në Greqi. Mbreti Johan II i Spanjës i lejoi zyrtarisht refugjatët të zënë vendin e tanishëm të tyre dhe të ruajnë fenë ortodokse. Në fillim qyteti quhej "Civitas Nobilis Plana Graecorum Albanensium", më vonë, në shekulli XIX, ka mbetur vetëm italisht Piana dei Greci për ritin fetar grek-bizantin, duke ulokuar emrin origjinal. Ne vitin 1941 emri italisht u ndryshua në Piana degli Albanesi, në kohën kur Italia kishte pushtuar Shqipërinë në luftën e dytë botërore.

Ngjera te viti 1819 ngarkimet publikë qenë rezervuar vetëm praktikuezvet të ritit ortodoks. Në sajë të themelimit të oratorit të Shën Filipit Neri, të kolegjit të Shën Mërisë dhe të seminarit shqiptar të Palermës, Hora e Arbëreshvëvet ka ruajtur karakteristikat origjinale gjuhësore e fetare.

Arbëreshët e Horës patën një rol aktiv gjatë lëvizjevet të "Risorxhimentit", në lëvizjen politiko-sindikale "Dhomatet e gjindevet çë shërbejën", italisht I Fasci Siciliani dei Lavoratori (1893-1894) dhe në lëvizjen për pushtimin e dheravet të papunuara të viteve '50shekullit të shkuar. Gjatë shekullit të nëntëmbëdhjetë dhe njëzetë, arbëreshët e Horës së Arbëreshëvet, ishin pjesëmarrës aktivë në ngjarjet historike rajonale, kombëtare dhe për çështjen kombëtare shqiptare, duke e dhënë një kontribut të rëndësishëm për kulturën dhe letërsinë shqiptare, duke luajtur një rol të rëndësishëm për unitetin kombëtar italiane dhe për pavarësin së Shqipërisë, dhe të marrin pjesë në fazat më të fuqishëm të "Dhomatet e gjindevet çë shërbejën" (Lëvizjes së Punëtorëve) për të theksuar lidhjen me atdheun e sotëm dhe dashurinë për Mëmëdheun, gjallë edhe sot. Për fat të keq Hora e Arbëreshëvet është njohur edhe për të parën masakër shtetërore (1 maj 1947) te Gryka e Spartavet, ku u vranë arbëreshët.

Gjatë shekujve, prej më shumë se pesëqind vjet, arbëreshët, si pjesë e identitetit të tyre dhe në sajë të këmbënguljes së tyre dhe institucioneve të tyre kulturore, rrethanat sociale dhe ekonomike, ruajtën me kujdes dhe xhelozi rrënjët kulturore të tyre, si gjuhën, ritin bizantin, kostumet, doket e zakonet duke qënë një kënd të rëndësishëm i kulturës lindore në tokën perëndimore, një model integrimi. Kultura e tyre është një veçanti e papërsëritshme, një pronësi e njerëzisë që është mirë të ruhet, por është edhe përkushtim i sinqertë ndaj atdheut të dashur.

Stema[redakto | redakto tekstin burimor]

Stema e bashkisë

Emblema e qytetit të Horës së Arbëreshëvet është përshkruar edhe nga kuotat e kartës e bashkisë: [...] Qëndisur me fije mëndafshi në hije të ndryshme të verdhë, përshkruan shqiponjën shqiptare me krahë përhapur me kokat e kurorëzuar dhe mbuluar nga një yll me gjashtë cepe dhe tre kallinj në çdo kthetra.

Monumentet dhe vendet e interesit[redakto | redakto tekstin burimor]

Qendra e vjetër e qytetit është në stil mesjetar, të shekullit të gjashtëmbëdhjetë dhe shtatëmbëdhjetë.

Arkitekturë fetare[redakto | redakto tekstin burimor]

Kryekisha e Shën Mitrit Dëshmor

Kishat[redakto | redakto tekstin burimor]

Kishat (Klishat në arbërisht) në Horën e Arbëreshëvet janë të gjitha të ritit bizantin. Kishat më të mëdha janë dhjetë, ato më të rëndësishmet janë: "Katedralja e Shën Mitrit Dëshmor i Madh", viti 1590; "Kisha e Shën Mërisë së Dhitrjës", e ndërtuar në vitin 1644 sipas planit të arkitektit Pietro Novelli ; "Kisha e Shën Gjergjit", viti 1493, kisha më e vjetër në qytet ; "Kisha e Shën Kollit", me një ikonostas të lashtë. Është edhe një kishë katolike me ritin latin, "Kisha e Shën Vitit", e stisur në vitin 1514 e për shumë vite më parë ishte kishë bizantine, e veçantë për shkallët dhe derën e madhe baroke. Vlera të rëndësishme kanë në disa kisha, pikturat e Antonio e Pietro Novellit.

Arkitektura civile[redakto | redakto tekstin burimor]

Konteksti urban i Horës së Arbëreshëvet është i pasur me ndërtesa të shumta me interes të madh arkitekturor. Disa prej ndërtesave më të rëndësishme historike janë përshkruar nga historiani arbëresh Gjergji Kostandini (1838 - 1916), i cili në vitin 1915 shkroi një "Monografi e Horës së Arbëreshëvet".

Arkeologji[redakto | redakto tekstin burimor]

Brenda kufijve të qytetit është vendi i qytetit të lashtë të Piramës, aktualisht në qendër të hulumtimit arkeologjik.

Shoqëri[redakto | redakto tekstin burimor]

Ikonostasi i kishës
e Shën Mitrit

Kisha bizantine[redakto | redakto tekstin burimor]

Eparkia e Horës së Arbëreshëvet

Kisha Arbëreshe me ritin bizantin, ose grek-ortodoks, në Itali mbulon tre kishtar: "Eparhia e Ungrës" për shqiptarëve e Italisë, "Eparhia e Horës së Arbëreshëvet" për shqiptarëve e Sicilisë dhe "Manastiri i Grotaferratës" i Romës.

Bashkësitë arbëreshe të Sicilisë janë nga ana shpirtërore e besëtare administruar nga Eparkia e Horës së Arbëreshëvet e cila dallohet nga kishat e tjera të Sicilisë për ritin bizantin dhe për gjuhën e përdorur, greqishtja dhe shqipja. Karakterizimi i fort i saj duhet të shihet jo te brendia e kremtimevet e te liturgjitë e shejta por te mënyra e te trajtat e tyre.

Eparhia e Horës së Arbëreshëvet, bashkë me dioqeza të tjera arbëreshe, ruan kisha shpirtërore, kultura tradicionale dhe liturgjike bizantine nga koha e Justinianit (shekulli VI) që zgjati deri në shekullin XV në Shqipëri. Ajo tani ka 15 famullitë te vendi e saj, dhe mbulon tre vendbanime arbëreshe: Hora e Arbëreshëvet (it: Piana degli Albanesi), Kundisa (it: Contessa Entellina), Sëndastina (it: Santa Cristina Gela); dhe dy me origjinë arbëreshë: Munxifsi (it: Mezzojuso), Pallaci (it: Palazzo Adriano), dhe kisha e "Shën Kollit i Arbëreshëvet" e njohur si Martorana i Palermës, për 33.000 besnik. Peshkopi: Sotìr Ferrara.

Gjuha[redakto | redakto tekstin burimor]

Gjurmët më të dukshme të identitetit të fortë etnik shqiptar të Horës së Arbëreshëvet është gjuha arbëreshe, e folur nga të gjithë banorët, kështu mund të degjonet për të parë mes njerëzve, emrat e rrugëve, shenjat e rrugëve dhe shenjat e dyqaneve (të tilla si Bar vjetër Shqjpëria, ose Vatra dhe Shoqeri Bujqësore). Eksodit nga Mëmëdheut dhe larguarit nuk e ka prekur Arbëreshë krenari të madhe, dhe komuniteti ka ruajtur identitetin e tij sa më shumë të jetë e mundur. Gjuhën, madje edhe me të veçantë të saj fonetike dhe gjuhësore morpho-sintaksore, Toskë takon ndryshim e përhapur në Shqipërinë jugore, të përzier herë pas here me fonetik greke, dhe është i njohur plotësisht brenda pushtetit vendor dhe shkollat ​​fillore si pakicë gjuhësore etno-gjuhësore. Arbërishtja mbetet ende gjuhën amtare, dhe është mjeti kryesor i komunikimit. Qytetarët janë dygjuhësh, në gjendje të përdorin shqipen dhe italishten.

Tabelat rrugore dygjuhësh (Italisht-Shqip)
Shoqëri Bujqësore

Hora e Arbëreshëvet është zyrtarisht dygjuhëshe, dokumentat zyrtare të qytetit shkruhen në të dy gjuhët shqip dhe italisht. Megjithatë, gjuha (gluha në arbërisht) e vendit është gjithmonë në rrezik, dhe fëmijët nuk kishin një udhërrëfyes dhe njohuri të drejtë, mund të përdorni italisht si gjuhë e tyre të parë të arbërisht. Kjo mund të jetë vdekje për shkak të mungesës së arsimit formal në Arbërisht dhe mungesa e mediave ina shqiptarë. Vetmja gjë që të bëni është që të rrisë ndërgjegjësimin rreth vendit për të mbajtur gjithçka që ata kanë ruajtur paraardhësit e tyre.

Aktivitet shumë të dendur për qëllim ruajtjen e trashëgimisë kulturore e etnike-gjuhësore ngjarjet janë të mbahet çdo vit shfaqje teatrore Arbëreshë, si dhe nga grupet muzikore popullore, dhe është e begatë e prodhimit letrar nga shqiptarët vendas, i njohur edhe në Shqipëri dhe Kosovë. Është gjuha e përdorur edhe në radio e stacionet (shembull: Radio Hora ose Radio Jona), dhe sidomos në tekstet institucionale dhe revista të informacionit kulturor (shembull: Bota Shqiptare, Kartularet e Biblos, Fluturimi i aikullës, Lajmtari Arbëreshëvet, Mire Ditë, etj.).

Institucione[redakto | redakto tekstin burimor]

Muzetë[redakto | redakto tekstin burimor]

Te "Muzeu çivik etno-antropologjike Kola Barbati" seksionë kushtuar kostumevet e arit arbëreshë, mbledhje me libre të Arbëreshëvet të Siçilljës, mbledhjen e ikonave dhe mozaikë i artistëve arbëreshë, vegla e traditës rurale e ekspozita me fotografitë kushtuar masakrit politik i arbëreshëve të Purteles së Gjinestrës.

Muzeu dioçesan i Eparkisë mban ekspozita me veshje e gjëra të shejta, ikona e dorëshkrime të rëndësishme nga shekujt XVI dhe XVII në shekullin XX (gjysma e parë).

Kuzhinë[redakto | redakto tekstin burimor]

Të ngrënit e vendit[redakto | redakto tekstin burimor]

Prodhime tiplkë janë:

  • Strangujët

Strangujët janë tipike të kuzhinës arbëreshe. Janë brumë me miell, punuar me dorë, në krye me domate (lëng) dhe borzilok (vasilikoj) shumë, zakonisht i bekuar. Tradicionalisht kjo pjatë (tajurë) është konsumuar nga familjet ulur rreth një tryezë e nivelit dysheme druri (zbrilla) më 14 shtator, "Festa e Kryqit Shejt" (përforcim prej Kryqit).

  • Grurët

Grurë i zier gjellë me salcë me vaj ulliri, i njohur si cuccìadialektin sicilian. Tradita është ajo për të ngrënë në Festa e Shën Llucisë. Variacionet janë përdorimi qumësht i ëmbël ose ricotta (gjizë) thekon e çokollatë, lëvozhgë portokalli dhe bajame.

  • Kanojët

Cannoli (lloj brumi i mbushur brenda) e famshme universale e ëmbël gjellë nga Piana degli Albanesi. I saj është i kuzhinës sekrete pite (shkorça) e miellit, vera, ushuj dhe kripë dhe e mbushur me ricotta (gjizë) e ëmbël, dhe së fundi edhe sasi e vogël me çokollatë.

  • Bukë

Buka arbëreshe lokale është e përgatitur me miell dhe drithëra. Kjo është e vështirë për tu prodhuar një raund dhe formë të rritur më së shumti me metoda natyrale. Është zjarri i gatuar në antikuarëve furnaces (Tandur). Është ngrënë ngrohtë me salcë me vaj ulliri dhe pluhuri me djathë ose me gjizë freskëta.

  • Panaret

Bukë për Pashkët tradicional arbëresh, formuar në një rreth të madh dhe në dy shirit dhe spërkat me susam fara. Në krye janë vezët e kuqe. Vezë të Pashkëve janë lyer e kuqe e thellë për të përfaqësuar e gjakut të Krishtit, e vezëve gjithashtu paraqesin jetën e re dhe pranverë. Ajo është tradicionalisht ngrënë gjatë gjykimit vakt. Pas 40 ditë e agjërim, sipas traditët bizantine e festës së Pashkëve ka të nisë ngadalë, me një dritë të vakt pas mesnatës liturgji të shtunën në mbrëmje. I shpejtë në përgjithësi është i prishur me Panaret.

  • Loshkat dhe Petullat

Brumë rritur dhe skuqur rruzullt grimcuar ose formësohet dhe e ëmbël. Të ngrëna në prag të Kalivarë (karnaval) e marta e madhe.

  • Të plotit

Një tortë e ëmbël në forma të ndryshme, duhet të plotësohet me fik marmelatë, një nga ëmbëlsirat më të vjetra arbëreshe.

  • Milanisë

Tradicionalisht ngrënë në ditën e Shën e Jusufit dhe të premten përpara Pashkëve, është bërë një gjellë me makarona egra kopër paste prevede, sardelet dhe pisha arra.

  • Udhose dhe Gjizë
Udhose dhe Gjizë

Djathitë bërë në shtëpi dhe të thata jashtë.

  • Vaj ulliri

Vaj ulliri është i njohur, shumë e shijshme dhe kërkuar. Sot ka marrë vendin e grurit, një herë më e kultivuar nga arbëreshët.

  • Likënkë

Misht e vendit ka kualitetit të njohur. Likënka është suxhuk, është shumë i mirë me mish derri me salcë dhe kripë, piper dhe pasardhësit e kopër (fare mbrai).

  • Llapsana

Dal nga pylli (llapsana) skuqur me hudhër dhe të naftës.

  • Dorëzët

Spageti bollgur shumë i hollë, i gatuar në qumështin dhe ngrënë në ditën e ngjitjës së Isu Krishtit.

  • Groshët

Supë me fasule të bërë të Fava, humus dhe fasulet.

  • Verdhët

Gjatë Pashkëve është përgatitur një byrek me vezë, mish qengji, gjizë, dele dhe djathë petël fron më parë të zier; në disa fshatra, të rinjtë ajrore pjesë të egra kopër janë përdorur në vend.

Qytetarë nderi[redakto | redakto tekstin burimor]

Arbëresh të njohur nga Hora e Arbëreshëvet[redakto | redakto tekstin burimor]

  • Lekë Matrënga (15671619), shkrimtar dhe papàs (prift) ortodoks, shkrimtari i parë i arbëreshëve, i cili ka filluar letërsinë shqiptare-toske.
  • At Gjergji Guxeta (16821756), Shërbëtori i Perëndisë, Apostull i Arbëreshëve-t, njeri i madh i cili mbrojti ritin ortodoks dhe themeloi "Seminarin Shqipëtar" të Palermos.
  • Gjergj Nikollë Brankati (1675 - 1741), prift ortodoks dhe shkrimtar.
  • Zef Skiro (16901769), kryepeshkopi i Dioqezës së Durrësit dhe misionar në Himarë.
  • Gjergji Stasi (17211801), i parë peshkopit i ritit bizantin në Sicili dhe Peshkopi titullari i Lampaskot.
  • Frangjisk Prifti (17541831), prift i ritit grek-ortodoks, shkrimtar dhe poet, të shkruesit dhe autor i një dorëshkrimi i rëndësishëm fetar në gjuhën shqipe.
  • Zef Muzàka (18371910), prift i ritit bizantin, shkrimtar dhe publicist.
  • Dhimitër Kamarda (18211882), prift, studiues shqiptar i ciklit të lartë, historian, filolog dhe filozof.
  • Kola Barbati (18561923), mjek dhe politikan në mesin e themeluesve të Dhomatet e gjindevet çë shërbejën (Lëvizjes së Punëtorëve).
  • Zef Skiroi (18651925), poet, historian, gjuhëtar, publicist dhe patriot shqiptar, me i madhi përfaqësues i traditës letrare dhe kulturore Arbëreshe të Sicilisë.
  • Nilo Borxhia (18701942), murg bizantin, bibliofil, shkrimtar dhe teolog.
  • Tani Petrota (18821952), prift bizantin, albanologist, filolog, mësues i universitet, ekspert në letërsinë dhe në gjuhën greke dhe shqipe.
  • Sepa Peta (18821959), prift i ritit bizantin, mjek i terapisë fizike dhe mësues i traditave, besimit dhe gjuhës së parardhësve të tyre.
  • Steu Pleshja (1921 - 2013), prift i ritit grek-bizantin, shkrimtar, teolog dhe dijetar i kulturës shqiptare.
  • Sotìr Ferrara (1937), peshkop bizantin të Eparhisë e Horës së Arbëreshëvet.
  • Zef Skiro Di Maxho (1944), poet, gazetar, publicist dhe dramaturg, përfaqësuesi më i shquar bashkëkohor i letërsisë arbëreshe-shqiptare.

Kultura[redakto | redakto tekstin burimor]

Veshje tradicionale të gratë[redakto | redakto tekstin burimor]

Veshja Arbëreshe ngrënë nga gratë gjatë martesës e bërë me ritin bizantin-ortodoks

Në më shumë se pesë shekuj e arbëreshë në Sicili, veshje tradicional femër ka pësuar të ndryshme që e bëjnë të vështirë për rindërtimin e saj të origjinës. Kopje të Vuiller, Ettore De Maria Bergler, dhe bashkë me lajmëruara të Antonelot nga Mesina, me të shkruarat lën nga shkrimtar e vendit dhe ka mësuesit Pitrè, kanë qenë shumë të dobishme ikonografike burime arkivat e cila nëpërmjet përdorimit të dokumentit të veshje që nga shekulli i gjashtëmbëdhjetë, këto kopje arbëreshë etnologjish kanë mundësuar që të ndjekim prototipa e veshje. Në fund të shekullit XVIII duke përdorur tradicionale Veshmbathje femër është gjithashtu i dokumentuar. Nuk është, megjithatë, dëshmi të mjaftueshme për të përcaktuar nëse e veshjesh kanë të përbashkët një origjinë referohet në Shqipëri të pesëmbëdhjetë dhe gjashtëmbëdhjetë ose tokë e emigrimit. Deri në fund të shekullit të XVII.

Traditional dress of Arbëreshë women in Piana degli Albanesi.jpg

E veshje, të lidhura me kohët të ndryshme të jetës për gratë, shënoi ritëm të traditës shoqërore të së kaluarës. Edhe nëse të dhënë nga nëna tek vajza dhe ruajtur më çmirë, ata kanë humbur lidhjen me ngjarjet ; nuk ka më veshje, por kostume. E progresive humbjen e këtyre marrëdhënieve filloi nga të shekullit XX e tutje, kur Evropa futur në modë rroba të reja. Pas 1940 gra u veshur kostume tradicionale (me përjashtim të një të përditshme) vetëm në raste të veçanta të tilla si baptisms, martesat dhe sidomos pagëzim dhe Pashkëve. E bukur shumë është fustan martesorë, qe ka mbajtur të veçanta të përdorimit të sajë.

Fustani Dasmorë[redakto | redakto tekstin burimor]

Gjerësisht më me dëshirë se sa të bëjë me veshje të zakonshme të bardhë dhe i veshur vetëm me gratë e tyre të dasmës është ditë e martesor të bëjë me veshje që i mungon kep por plotësohet qepur me ari dhe pesëmbëdhjetë gjelbër tufts gjithashtu embroidered në ari, një ngjyrë kremi vello dhe kreu-fustan (simbol i përgjegjësi familjare). Të keza ose brekt (pantallona) të gjera, e bëri të kuqe mëndafshi dhe embroidered kadife me modelet e artë. Deri në gjysmën e parë të shekullit XX, një fustan në ngjyrë trëndafili brokadë, ndonjëherë zëvendësoi mëndafshi e qepur.

Llojet e ndryshme të veshje tradizionale Shqiptare
e Horës së Arbëreshëvet

Tradita dhe folklori[redakto | redakto tekstin burimor]

Pashkët[redakto | redakto tekstin burimor]

Vendi ka një traditë të fortë, me rastin është festa e Pashkëve. Në Liturgjia Hyjnore e rëndësishme, me Ritin greko-bizantine, Vangjelli lexohet gjatë shërbimit në shtatë e me shumë gjuhë të ndryshme, për bashkimin e popujve. Më vonë, në fund të funksionit fetar, nuk do të jetë një rrugë tipike e karrierës : Kastriota kryesore rrugë përshkohet nga burrat dhe sidomos gratë në arbëreshë veshje tradicionale, duke çuar në vizitorët e vezëve me ngjyra. Në sheshin kryesor do të jetë dhuruar pas të tërheqë të "Brezin", rripin e çmuar të veshjes femërore.

Politika[redakto | redakto tekstin burimor]

Binjakëzimet[redakto | redakto tekstin burimor]

Hora e Arbëreshëvet është binjakëzuar me:

Lajme të tjera administrative[redakto | redakto tekstin burimor]

Bashkia e Horës së Arbëreshëvet është pjesë edhe në:

  • Pakicave etnike dhe gjuhësore Shqiptare e Italisë (Arbëreshët);
  • BESA - Lidhja e Bashkivet arbëresh e Sicilisë;
  • Pakti territorial Alto Belice Corleonese.

Ekonomia[redakto | redakto tekstin burimor]

Aktivitetet më të rëndësishme janë: bujqësia, blegtoria, artizanati, industria shërbimit dhe turizmi.

Zejtari artistike[redakto | redakto tekstin burimor]

Ikona e Shën Mëria së Dhitrjes, fundi i shekullit të gjashtëmbëdhjetë, vezë tempera në dru, Kisha e Sh. Mitrit

Një traditë shumë e vlerë gjithashtu i përket artit dhe artizanale. Detajet janë ikona bizantine krijuar nga ikonografistë në bazë të kanoneve të lashta të artit. Qëndisur me pedanti kostume i mrekullueshëm e grave Arbëreshët konfirmuar nga prodhimin e tyre pothuajse të vazhdueshme për më shumë se pesë shekuj, pasuri e performancës. Artistë të tjerë e vendin janë goldsmiths kualifikuar, veçanërisht lidhur me prodhimin e aksesorëve të çmuar të veshjes, dhe mjeshtrave të mozaikut. Në traditën e qëndisura në Përveç kësaj, janë kukulla të veshur në arbëreshe, gjithashtu qëndisura në arë, dhe me materiale të ashtuquajturat "të varfër" objekte të tjera me interes artistikë. Mjeshtëri e veçantë janë produkte të tilla si ari, rroba e qepur, kukulle veshje arbëreshe, ikone, pikturë në stof dhe artistike qeramikë artikuj.

Kuriozitet[redakto | redakto tekstin burimor]

Mbiemrat më të zakonshme

Ajavolasit, Ales, Barbato, Borgia, Bovì, Brascì, Bua, Burlesci, Calivà, Clesceri, Clesi, Camarda, Comandè, Cuccia, Damiani, Dragotta, Dorangricchia, Ferrara, Filpi, Flocca, Fusco, Guidera, Guzzetta, Lascari, Lo Greco, Lotà, Macaluso, Mandalà, Masi, Matesi, Matranga, Musacchia, Norcia, Parrino, Petta, Petrotta, Plescia, Schiadà, Schirò, Sclifò, Spata, Sirchia, Stassi, Zalapì, Zuccaro.

Ju mund të shohin emre e familjeve që edhe sot ndodhen në Shqipërinë jugore ose në Greqinë "shqiptare", si në këtë të fundit, pas pushtimit turk, ka asimiluar transformime të ndryshme. Në shekujt e njëpasnjëshme në tokë siciliane shumë emra janë ndryshuar, kështu duke ndryshuar origjinal Arbëreshët e tyre konotacion në Sicili. Shembuj janë: Borshi në Borgia, Mates në Matesi, Matrënga në Matranga, Muzaka në Musacchia, Plezhja në Plescia, Peta në Petta, Prift në Parrino, Kuqi në Cuccia dhe Dorangriqë në Dorangricchia, Sirqë në Sirchia, Shpata në Spata etj.

Fjalë të thjeshta e lashtë shqipe (arbërisht)
Falem Përshëndetje
Mirëmenat Mirëmëngjes
Çë bën ? Si rri ? Çfarë bën ? Si je ?
Zën fill dej Fillon pasnesër
Të haristis Faleminderit
Ka vjen ? Nga je ?
Jam e vinj alluras Unë jam që vijnë shpejt
Ju parkales Ju lutem
Ndjèsë Më falë
Çë vjen më rarë ? Që do të thotë ?
Zotrote (për respekti) Zotëri juaj
Po si të thonë ? Por si e ke emrin ?
Gëzonem të të njoh Jam të lumtur që ju takova
Ngë e ndëlgova Nuk e kuptova
Qavarrisu Mirupafshim
O/ëj Po
Jo Jo
Fjalët e urta dhe thëniet

Hora e Arbëreshëvet ka një repertor të madh të fjalë të urta, fjalë të moçme dhe vjershë, ndryshe, është më e vogël ajo e përrallat dhe rrëfymet me sfond mitike dhe legjendare, që kanë origjinë nga Shqipëria.

Fjalë t'urta
  • Ai çë ndan ka më të miren pjesë.
  • Atë çë bën gjen, atë çë mbiell kùar.
  • Bashkimi bënë fuqinë.
  • Barku plot këmba lot.
  • Djali pa lerë me brekët prerë.
  • Fjala më e mirë isht ajo çë ngë thuhet.
  • Gjitonia gjiria.
  • Gluha ngë ka eshtra po' thyen eshtrat.
  • Gurë mbi gurë bënet një murë.
  • I lan kryet ghajdhurit.
  • I majmë si rriqër maji.
  • Jetën yn' Zot ngë e bëri te një ditë.
  • Keqari të vërtetën ngë e shtrëmbon.
  • Kush ha bën drudhe.
  • Kush punon rron.
  • Mbi tri qiqëra.
  • Më para e masiëm e pran e flasiëm.
  • Moti i mirë duket menatën.
  • Nata isht e ulkut.
  • Ngë bëjën bukë bashkë.
  • Viskotet ven ku ngë janë dëmb.
  • Zëmrën si një koqe thierr.
Fjalë të moçme
  • Atyji çë duron një javë i duket shtatë navë (shekuj).
  • Di më shumë një i lën te shpia e tij se një i urtë te shpia e tjetrit.
  • Ke pitit (urì)? ...merr kërthin e e dhërtip.
  • Kush mirë u rua mirë u gjënd.
  • Kush pati zjarrin rroi kush pati bukën ngë rroi.
Vjershë për fëmijë
  • Bie shi bie zborë mortat' plaka me një dorë.
  • Niu niu nau, vajzën kush me vrau, me vrau lala bau, lala bau ngë e deshi, cucughamili me dy desh.
  • Kliç klaqë babalaqё, ishёm zёnё e bërёm paqё.
  • Të dhëmb barku? Jic te Mas'Marku, ti jep dy kohponè, hipe lartë e ha dy ve.

Pamje nga qyteti[redakto | redakto tekstin burimor]

Shih edhe këtu[redakto | redakto tekstin burimor]

Referenca[redakto | redakto tekstin burimor]

  1. ^ Burimi: Istat - Regjistri i popullsisë 31 dhjetor 2010.
  2. ^ Ky është emri i banorëve të saj zakonisht.

Gjëra të tjera[redakto | redakto tekstin burimor]

Commons-logo.svg         Wikimedia Commons ka materiale multimediale në lidhje me: Hora e Arbëreshëvet

Lidhje të jashtme[redakto | redakto tekstin burimor]