Mustafa Kruja

Mustafa Kruja Nënshkrues i Deklaratës së Pavarësisë së Shqipërisë Kryeministër i Shqipërisë (1941 - 1943)
Emri:	Mustafa
Mbiemri:	Merlika Kruja
Lindi më:	15 mars 1887
Vendlindja:	Krujë, Perandoria Osmane
Vdiq më:	27 Dhjetor 1958
Vdiq në:	Niagara, Kanada
Profesioni:	Politikan, Diplomat

"... as nuk asht nji shënjt, as nuk asht nji mrekullbas! Me thanë vetëm se asht nji patriot, asht prap tepër pak."

─ Dom Lazër Shantoja.

Mustafa Merlika-Kruja (15 mars 1887, Krujë në atë kohë Akçahisar (Kështjellë e bardhë), Perandoria Osmane (sot Shqipëri) – 27 dhjetor 1958, Ujëvarat e Niagarës, Shtetet e Bashkuara) ishte kryeministër i shtetit shqiptar gjatë pushtimit fashist, Senator i legjislarës së XXX të mbretërisë Italiane dhe firmëtar i Deklaratës së Pavarësisë të Shqipërisë. Si studjues i shqipes, historian e publicist njihet dhe me emrin e pêndës "Shpend Bardhi".

Jetëshkrimi

Mustafa Kruja lindi në qytetin e Krujës me 15 mars 1887, i biri i Mehmet Merlikës (Meta i Fajës së Merlikës) dhe Hanke Corka. Arsimin fillor e mori në shkollën e qytetit, ku mësimet konsistonin n'ushtrimin e leximit t'arabishtes dhe turqishtes. Pas shpërnguljes së familjes së tij për shkaqe gjaku në Durrës, ai vazhdon shkollën aty, duke patur disa mësues, të cilët vlerësonin zgjuarsinë e fëmijës. Pas shpërthimit të Luftës Turko-Greke, më 1897, i ati dhe i ungji thirren nën armë, familja e tij rikthehet sërish në Krujë, ku djaloshi rifillon mësimet m mësuesit e tij të parë të fillores, dhe më pasë hyn në gjimnazin e ulët (ruzhdije) të qytetit, të cilin e përfundon pas 3 vjetësh. Kapërcuelli i shek. XIX-të dhe fillimi i shek. XX-të shënojnë intensifikimin e lëvizjes kombëtare të shqiptarëve anembanë tokave amtare dhe diasporës. Klima e lëvizjes kombëtare dhe përpjekjeve për shkolla e gjuhë shqipe ishte prezente dhe në Krujë, ku propaganda nacionale organizohej fshehtas n'ambjente të ndryshme krutane. Një prej tyre ishte dhe dyqani i tregtarit Miftar Seseri, ku në kthinat e tij zhvillohej mësimi i gjuhës shqipe dhe këndimi i letërsisë kombëtare. Mustafai, që punonte aty shegert, pati shansin të mësonte gjuhën amtare, të lexonte letërsinë e Naimit. Ky dyqan ishte dhe ambjenti i parë që influencoi vetëdijen kombëtare shqiptare të Mustafa Merlikës dhe aty ndoshta, mbiu në shpirtin e tij dhe filizi i atdhedashurisë e shtysa për t'u angazhuar në lëvizjen kombëtare. Më 1902 i ati, që ishte rreshter i trupave mbrojtës të Esad Pashë Toptanit në Janinë, e thërret të birin për të shkuar e për t'u regjistruar me ndihmën e Esad Pashës, në gjymnazin (idadije) e Janinës, ku adoleshenti hasi pengesat e para, e kuptoi mangësitë e formimit të tij shkollor të kryer në vendlindje. Fillimet e gjimnazit me atë turqishten e mësuar çalë-çalë, ishin tepër të vështira, derisa pas kritikave t'ashpra të profesorit të vet, vendos t'ulet e të ketë sukses në ketë gjuhë. Vitin e tretë të shkollës e mbaron pranë gjimnazit "Nymunei Terakki" në Stamboll. Si në Janinë edhe në Stamboll, qoftë në ambjentet e shkollës, si me profesorë dhe nxënës shqiptarë, qoftë edhe jashtë saj, ai u aktivizua në rrethin e shqiptarëve të cilët përkrahnin përpjekjet kombëtare, mësimin e gjuhës shqipe dhe shpërndarjen e literaturës në shqip. Pas mbarimit të gjimnazit, duke qenë se ishte shumë i aftë në lëndët ekzakte dhe kishte dalë i pari në matematikë, Mustafai dëshironte të studionte për inxhinjeri, por influenca dhe këmbëngulja e Esad Pashës për t'u bërë kajmekan duke studiuar në Shkollën Civile e Administratës Mbretërore "Mülkiye-i-Sehahané" (Fakulteti i Shkencave politike), prej së cilës dilnin elitat e Perandorisë Osmane, e çuan t'i bindej këtij të fundit, për të cilin kishte respekt si bamirësi i Familjes Merlika. Por ai parapëlqente që shkollën ta fitonte me konkurs dhe jo me dekret të posaçëm sulltanor, që do të nënkuptonte ndërhyrjen e pashës tek rreth'i ngushtë i sulltanit. Kështu bëri, U rendit i 11-to, në rënditjen totale të 40 fituesve, nga 200 konkurrentë që hynë gjithsej në konkurs. Edhe gjatë viteve të larta në Stamboll, ai nuk rreshti së angazhohej në rrethin e studentëve shqiptarë, përkrahës kombëtar dhe qe autor i disa shkrimeve e artikujve të botuar nën inicialet A.X. të pseudonimit «Asim Djenan» (Xhenan). Angazhimi i tij politik në lëvizjen e propangandimin e ideve kombëtare shqiptare ndër studentët e Stambollit, i kushtuan edhe përzënien e tij prej xhon-turqve nga shkolla, pas të cilit mendoi t'emigronte në ShBA. Ishte koha kur lëvizja xhonturke kishte përfshi mbarë Turqinë me pretekstin e rivendosjes së Kushtetutës së 1876. Në këtë periudhë Mustafai fillon t'interesohej për politikë duke shkruar artikuj të ndryshëm e duke marrë pjesë në një shoqëri revolucionare. Megjithatë, kambëngulja e bashkë-studentëve bashkë me disa profesora dhe ndërhymjet e disa deputetëve shqiptarë, banë që ai të ripranohej në Mylkije, ku u laureua më 1908; e prej nga do të dalë në vitin 1910: "licencié en sciences politiques et sociales". Kur Midhat Frashëri, Salih Gjuka, Rexhep Mitrovica e Bedri Pejani shkuan në Tiranë tek Abdi Toptani, shkojnë të pestë në Durrës ke Dom Nikolli. Thërrasin dhe Mustafën, që atbotë ishte prof. matematike në gjimnazin e qytetit. Betoi parin' e Krujës për kryengritje. Për këtë e transferojnë n'Urfa, Ur-i i Asyrjanvet. Por tepër vonë, kishte hy n'emër të Shqipërisë së Mesme e veçan të bejlerëve të Toptanit me u marrë vesht me Prenk Pashën për një kryengritje të përbashkët me Mirditën. Shpallja e Pavarësisë e gjen në Vlorë, në krah të Ismail Qemalit e Luigj Gurakuqit, në cilësinë e delegatit të popullit të Krujës, i gatshëm me nënshkrue pamvarsinë e atdheut krahas atdhetarëve më të shquar të kombit tonë. Me formimin e qeverisë u emërua zëvendës-prefekt në Vlorë e më vonë sekretar i kryesís së Këshillit të Ministrave. Ai u martua me Caje Gunin dhe pati katër fëmijë Petritin, Fatosin, Bashkimin, Besimin. Shkruen për tê Karl Gurakuqi:

"Kishte nji shpírt arsimtari. Natyra e tij e pat shty qyshë në riní me u marrë me arsimin, pse prej arsimit Shqipnija priste zhvillim e përparim sidomos n'atë kohë kúr duhej me i vû themelet shtetit të rí, të dalun nga errsina shekullore. Auktoritetet shtetnore, tue vrejtë prirjen e tij e tue i ardhë dishirit të çfaqun prej si, e panë të rrugës me i ngarkue drejtorín e arsimit në prefekturën e Elbasanit".

Detyra të njejtës natyrë pati edhe gjatë sundimit të shkurtër të Princit Vid, në vitin 1914, të cilin e mbështetë. Shkruan artikuj të shumtë në të përkohshme të ndryshme, si p.sh. në faqet shqip të "Corriere delle Puglie", te "Kuvêndi" i Sotir Gjikës, te "Mbrojtja Kombëtare" e Dom Mark Vasës, te "Ora e Maleve" e Shuk Gurakuqit e Dom Lazër Shantojës. Burgoset nga Esat Toptani nga hasmëritë që lindën me tê rreth çashtjes së Shkodrës, e nga irritimi i Pashës Toptan që Mustafa Kruja s'ishte dakord t'i shërbejë, më tej e degdisë n'internim për në Bari t'Italisë. Mbas lirimit punon si kryeredaktor te "Kuvendi" deri kur u mbajt Kongresi i Durrësit. Në 25 dhjetor 1918 Mustafa Kruja ishte delegat i Durrësit në Kongresin e Durrësit. Me propozim të Luigj Gurakuqit ai shërbeu si sekretar i Kongresit; në qeverinë e re, me kryeministër Turhan Pashën, ai u caktua ministër i Post Telegrafës. Në atë kongres Mustafa Kruja propozoi Shkodrën për kryeqytetin e ardhshëm të Shqipërisë, propozim që u fut në procesverbal, por kryeqyteti i Shqipërisë u përcaktua trembëdhjetë muaj më vonë, në një kongres tjetër, ku Mustafa Kruja nuk mori pjesë. Më 1920 asht përkrah Emzot Bumçit, Át Gjergj Fishtës, Luigj Gurakuqi e Lef Nosit në Konferencen e Paqes në Paris. Më 1920 rrekej t'ia mbushte mendjen Át Fishtës të hartonin nji program partie politike, Ai i kishte thanë,

"... Pse po lodhe, more Mustafë, Shqipnija qi duem ti e un nuk bâhet!"

Deputet në vitet 1921-22, ikën në Jugosllavì mbasi u përfshì në kryengritjen e marsit 1922 t'organizueme nga Elez Isuf Ndreu e Bajram Curri me emrin "Lidhja e Shenjtë".

Në vitin 1924, me fitoren jetëshkurtë të Nolit e Gurakuqit, emnohet prefekt i Shkodrës, ku merr me vedi dhe biblioteken e tij të madhe me vëllime nga frangjishtja. Me ardhjen e legalitetit në pushtet mërgoi në Itali. Mustafa Kruja e përshkruan kështu grupin në arrati: “Ishim nji ushtri intelektuale e shpartallueme, për gabimet e fajet t’ona individuale e kolektive, edhe e pazonja me i ramë në te se, si grup – se parti s’ishim, e kishim bjerrë luftën definitivisht e pa fe mundsije me e çue kryet ma përpjetë.” Vendoset në Zara, qytet i njohur për tradita arbëreshe, e këtu, rreth tij, grumbullohen edhe intelektualë të tjerë si Xh. Korça, Ernest Koliqi, Kostantin Kotte, etj. Nuk reshti së luftuari me pendën e tij të fortë në gazetat e mërgimit si te "Lirija Kombëtare" e Omer Nishanit, te "Ora e Shqipnisë" e Shantojës, "Përpjekja shqiptare" e Branko Merxhanit. Por, mbi të gjitha nuk reshti së punuari asnjë çast për atë që do të ishte vepra monumentale e jetës së tij: "Fjaluer kritik i Gjuhës Shqipe". Vepër e cila përshkruhet në nr. e 11/1952 nga Karl Gurakuqi si nji fjalor që Merlika vetë la për shtyp para se të mërgonte përfundimisht. Kishte rreth 30.000 lema e mbi 2.600 fletë të daktilografuara. Në daktiloshkrimin që trashëgojmë ne sot ka afro 260 fletë.

Mustafa Kruja e epoka fashiste

Është shumë e vështirë me e përtëritë mendjen e zvetënueme shqiptare prej klisheve të gjykimeve historike me të cilat e ka regjë për një gjysmë shekulli pseudo-historiografija komuniste, edhe pse, siç vërente Ernest Koliqi në 1957,

"Na Shqiptarët, përgjithsisht, jemi bukur fort të prirun kah epshi i prozhmimit. Jo vetëm levdata na del disi rryeshëm nga buza, por mâ tepër, gjêjmë vishtirsí në vetvete kur arsyeja e lypë qi të shfaqim pelqim e lavd mbi cilsít ase veprat e nji tjetri" – e vazhdon: "Kjo korrnecí shpirtnore ndoshta na rrjedh prej krajatave historike nëpër të cilat u përshkueme na dhe të parët t'onë".

Ngjarjet e 7 prillit e gjetën Mustafain në Gjenevë, ku ishte transferuar nga Italia qysh prej vitit 1936. Zogu kishte braktisur vendin e shumë emigrant politikë po u ktheshin në atdhe. Shpirtënt idealista të asaj kohe shihshin në mbarë Evropën një rrezik të madh, ekspansionin bolshevik. Provat e përgjithshme të një lufte vëllavrasëse ishin krye me «sukses» në Spanjën republikane, të ikurit prej Republikave sovjetike tregonin tmerret, deri atëherë të panjohura, që provonin popujt nën zgjedhën e Moskës. Një vend i vogël si Shqipëria, me nji shtet të pakonsoliduem mund të binte kollaj pre e një eksperimenti të tillë. Në të vërtetë, shenjet e këqija i kishte kuptuar edhe Zogu qysh në 1936-en, dhe kishte përdorë grushtin e hekurt kundër eversionit të kuq në Fier e gjetkë. Nga ana tjetër shtetet evropiane, që prej vitit 1927, i kishin lënë Italisë të drejtën e influencës mbi Shqipëri; Anglia e Franca e shihnin pothuajse pa interes vendin tonë. Rreziku vinte gjithnjë prej fqinjëve, por ketë herë ishte edhe rrezik ideologjik. Një element tjetër që afronte një pjesë të madhe të intelektualëve me Italinë ishte ideja e krijimit të një «Perandorije të re romake», ku ligji, e drejta, dinjiteti i qytetarit, vëllaznimi, kultura – të drejtojshin një her e mirë Shqipërinë nga Perëndimi. Një tjetër arsye që shtyu Mustafai e shumë të tjerë me simpatizue për fashizmin, ishte fakti se politika fashiste kishte siguruar përkrahjen e vet për rivendosjen e kufijve etnikë të Shqipërisë, pra, duke përfshi Kosovën, Çamërinë. Alternativa e fashizmit, ishte vetë Jugosllavia - alternativë kjo e paimagjinueshme me u pranue nga atdhetarët. Siç edhe dëshmohet në letërkambimin me fratin françeskan Át Paulin Margjokajn, që në letren nr.50 shkruen,

"... Njerzt, qi nuk shofin veçse sa t'u mbërrijë maja e hundës, mâ vonë, edhe ata kanë me justifikue veprimin t'Ând politik... Shqypnija e shkretë në periudhen ndërmjet dy luftave nuk ka pasë tjetër alternativë, posë asaj: Itali-Jugosllavi".

Kahu nacionalist i emigrantëve politik i mbledhun në Hotel Exelsior-Gallia të Milanos ishin mbledhë me diskutue ramjen e regjimit të Zogut me ndihmen e Italisë. Por kur përfaqsuesi i qeverisë italiane, Giovanni Giro, i shpjegon pikat e marrëveshjes ku nder to ishin integrimi i simboleve fashiste e të Savoiave në flamurin kombëtar, shkrirjen e dy administratave në një, etj. Për patriotat shqiptarë flet Mustafa,

"Me këto kushte, njiqind vjet mbretnoftë Zogu mbi thronin e Shqipnisë".

Duhet thënë se Mustafai, me intuitën e tij të mprehtë kishte qenë ndër ata të pakta personalitete shqiptare që kishin kuptuar se aleati më i mirë për me rrëzuar Zogun ishte Italia. Në vitin 1927, me rastin e nënshkrimit të Traktatit të Aleancës ndërmjet Shqipërisë dhe Italisë, Mustafai ishte i vetmi emigrant politik që i telegrafoi Mussolini-t duke vlerësuar ketë marrveshtje. Edhe Hasan Prishtina në një intervistë dhënë një gazetari të "Giornale d'Italia", me datë 8 dhjetor 1927, e vlerësonte lart Traktatin. Më 4 gusht 1939, në prag të bashkimit me Italinë, u thirrën 4 personazhe, që me veprimet e tyre ndikuan në këtë "bashkim", Shefqet Vërlaci, Gjon Marka Gjoni, Vangjel Turtulli. Nepërmjet të birit, Petritit, që studjonte për inxhenjeri elektrike në Grenoble të Francës vendosë kontakte me Petro Markon, të cilin e ndihmonte me të holla dhe me të kthyem të tij i propozon dhe postin e zv/Ministrit të Kulturës, ose në sektorin e organizimit të të rinjve shqiptarë jashtë Shtetit, ose si korrespondent i gazetës "Tomorri" n'Itali, ose si zadhânës i zyrës së shtypit dhe propagandës. Arsyeja për të cilën Mustafa Kruja, Dom Lazër Shantoja, Lef Nosi, P. Anton Harapi morën pjesë në politikën shqiptare të periudhës 1940-1944, është vetëm vetëdija e thellë e flijimit të vetvetes për interesat e kombit. Mustafa Merlika-Kruja ka qenë Kryeministër i Shqipërisë gjatë pushtimit italian, duke nisur nga 4 dhjetori i vitit 1941 e deri më 19 janar të vitit 1943. Baltjon Stamolla, djali i tezes i Luigj Gurakuqit, e gjithashtu vrasësi i tij në Bari. Mbas okupacionit italian të Shqipërisë, me ardhjen Kryeministër të z. Mustafa Kruja, ky i kërkoi qeverisë italiane, që i dënuemi për vrasje Baltjon Stambolla, me vazhdue dënimin në Shqipëri. Qeveria italiane asht kenë dakord dhe e ka sjellë Baltjonin në Durrës, prej ku, një makinë e policisë e ka marrë dhe e ka dërguar në Fieri, “për siguri” larg Shkodrës. Atje ka ndejë në një shtëpi ku ruhej nga tre-kater polic shqiptar. Një ditë gjoja se deshtë me u arratisë, policët e kanë gjuejtë dhe i kanë shprazë një automatik me fishekë në bark. E kanë lanë disa orë pa e çue në spital, mbasi kështu kishte porositë Mustafa Kruja, që Baltjoni mos të vritej në çast, por të vuente nga dhimbjet e mënershme që shkakton arma kur shprazet në bark. Afro 2–3 ditë mbas gjuajtjeve Baltjoni ka vdekë nga infeksioni, tue vërritë nga dhimbjet.

Mustafa Kruja i ka treguar ngjarjen Kolë Radovanit, se: “Ia bana kështu Baltjonit, se ia kishe kaq e gja borxh mikut tem Luigj Gurakuqit!”.

Opinioni i hierarkisë fashiste për Mustafa Krujën

Gjermanët, siç ka dalë prej dokumentave të botuar (shih librin e historianit R. Morozzo della Rocca), e konsideroshin P. Anton Harapin si filo-anglez, kurse Lef Nosi ishte i njohur për idenë e afrimit me Mbrëtëria e Bashkuar.

Së pari duhet thënë se ai nuk ishte një fashist në kuptimin e vërtetë të termit. Dihet se fashizmi lind historikisht prej gjirit të socializmit, për të kundërshtuar liberalizmin individualist, për të vënë në rend të parë interesat e përgjithshme të shoqërisë kundrejt atyre të individit. Mussolini vetë në rini kenë qenë socialist militant e si i tillë ka ardhë duke përforcuar gjithnjë bindjen se shteti është njësia më e randësishme e jetës shoqërore, i denjë për t'u vënë mbi vlerat e lirisë e të demokracisë. Në një intervistë të 1932-shit, dhën biografit të tij Emil Ludwig për të përkohshmen «Candide», B. Mussolini pohon se kur ishte i ri, mbante gjithnji me vete si talisman, një medaljon me figuren e Karl Marx-it e ndërsa Mustafai nuk ka asnjë gjë të përbashkët me idetë socialiste e, për të, vlera absolute nuk është shteti por atdheu, që i përfshin: etninë, gjuhën, kulturën materiale e shpirtërore e besimin.

Në 1941, si pasojë e sulmit gjerman kundër Bashkimit sovjetik, komunistat në Shqipërí, të frymzuar prej të huajve, nisin të lëvizin. E gjithë kjo bëhej për me krijue anarki në vend.

Qeverija e Shefqet Vërlacit rrëzohet e në dhjetor të 1941-shit Mustafa Kruja ngarkohet me formue qeverinë e re. Ministri i jashtëm i Italisë, Galeazzo Ciano, shënon në ditarin e vet që vënja e Krujës në postin e kryeministrit "... i përgjigjet nji lëshimi të matejshëm ndaj ekstremistave të nacionalizmit shqiptar". Ndërsa në datën 23 dhjetor, Ciano shkruen që Vërlaci urren Krujën, por s'ka argumenta të fortë kundër tij, kufizohet duke thanë se s'mund të qeverisë vendin djali i një shërbtori.

Qysh të parën herë që Mustafai vjen në Romë si kryeministër, në shkurt të 1942, siç dëshmon Çiano në Ditarin e vet, fillon duke i kërkuar italianëve "ndreqje të vogla të kufijve nga Mali i Zi e rishikimin e flamurit" - ndreqjet e vogla bahej fjalë për krahinat e Hotit, Grudës, Triepshit, Plavës, Gucisë e Rugovës.

"Nuk e duen,- vazhdon Çiano, duke folë për nacionalistat e Tiranës,- shqipen e «burgosun» midis fashiove e nyjeve të Savojës. Çashtja është delikate e nuk mund të mos pranohet a priori".

Emnimi i Krujës kryeministër, shkruen konti Çiano, pat ba bujë,

"... ndër italianë pse ai ashtë shumë nacionalist, ndër shqiptarë pse rrjedh prej nji familje të përvuejtun".

Nji tjetër hierark i fashizmit, Mkâmbësi i Mbretit, F. Jacomoni, në kujtimet e tij, analizon figurën e Krujës dhe vëren:

" Nacionalist që nuk lëshonte pê kur bahej fjalë për interesat e vendit të vet, por që inteligjenca e çelun e kultura e shëndosht perêndimore e bashin të vlerësohej, idenë konfederale e cila duhet të kryesonte atë që vetvetiu u quente Bashkësia e Romës".

Me 23 prill 1942 Mustafa Kruja detyroi italianët që të hiqnin fashot e Savojës nga flamuri kombëtar. Pakënaqësí në qarqet fashiste kishte shkaktue gjithashtu edhe fjalimi i tij i mbajtur më 22 Nëntor 1942 në Teatro Savoia në Romë. Kuptohet haptas prej këtij fjalimi që ai nuk është një kukull në duert e kërkujt. Ajo çka shtyu përfundimisht Mustafain me dhënë dorëheqjen ishte vrasja e Qazim Koculit, autoritet i lartë qeveritar në Vlorë. Ishte nji vrasje me natyrë politike e në të njejten kohë edhe hakmarrje ndaj drejtuesit luftarak të Luftës së Vlonës.

Në janar të 1943 Mustafai lë qeverinë në duert e Eqrem Bej Libohovën. Abaz Kupi tue marrë vesht se Kruja s'e përballon jetesen n'Italí e thërret n'Egjipt, pranë Ahmet Zogut. E Kruja shkruen "... rrethanat më kanë pasë pajtue me Zogun qysh më 1943, kur mu mbush mêndja se populli shqiptar ka nevojë për Tê. Tash po pajtohem edhe për s'afri". Edhe vetë ikja e tij prej Shqipërisë është e lidhun me një çasë tragjik që preku oxhakun e tij. Në shtator të vitit 1944, ai detyrohet me u nisë për në Vjenë, ku djali i tij më i vogël, Besimi, që studjonte në kryeqytetin danubjan, ishte i sëmurë rëndë. Mjekët ishin të mendimit që prania e babait do ta ndihmonte djalin me e shkapërcye rrezikun. Mjerisht, djali, me 21 nëndor 1944 jep shpirt, mbas pak ditësh në Shqipëri do të jepte shpirt edhe vetë lirija e atdheut duke e lënë burrin pesëdheteshtatëvjeç pa atdhe e pa familje.

Pjesën tjetër të jetës ishte i detyruar nga regjimi anti-shqiptar enverist ta kalonte në mërgim në Francë dhe ShBA ku edhe vdes i vetmuar në Niagara Falls më 27 Dhjetor 1958.

Idealet e jetës së tij

Vetëm në dy gjëra Mustafai do të mbesë gjithë jetën i patundur: nuk do të pranojë kurrë asgjë që është kundra interesave të kombit e nuk do të shklasë asnjëherë parimet e tija të larta morale. Át Zef Valentini ka shkruar që Mustafai, megjithëse i lindur në fe myslimane, ka pasur të vetat shumë vlera shpirtnore të katoliçizmit). Krahas virtyteve qytetare, ai do të kultivojë gjithë jetën nji ndjenjë të fortë përgjegjësie e detyre që ndoshta e ka dëmtuar në marrëdhëniet me të tjerët, por e ka lartësuar personin e tij, sa jeta e tij përkon krejtësisht me idealin që ai ka dëshmuar.

"Tek, Aj, nuk gjêjshin mirëpritje formulat si «Shif e bân!" e «Shkel e shko!». Nuk i pat pervetuem kurrë këta formula. (...) Dikushi, e kritikoi Mustafën, tue thânun se, në Shqipní, programet, nuk janë të zbatueshme; prandej, Aj, duhet t'ishte nji akrobat politik dhe t'i përshtatej gjendjes. Mirëpo, Mustafa, mendonte krejt ndryshe. Aj, thonte se: - «Në kët botë, nuk ká gjâ mâ kollajt se me bâmë idarei maslahat, qi na tash, po i thomi oportunitet. Un, për të dijtë, e dij këtê, por, nuk e bâj; sepse , «Idare-i Maslahat-i», të lêjon me e pranuem e me e vazhduem gjendjen ashtu si ç'âsht, ani pse nuk mbërrijhet në ndonji përmirësim".

Lufta e tij fillon atëherë kur Shqipëria po bëhej shtet më vete, në 1912. Në 1924, Mustafai, përkrah Luigj Gurakuqit me shokë do të përpiqet me të tërë energjitë me ndërtue një Shqipëri moderne, evropiane, e shkëputur njëherë e përgjithmonë prej mentalitetit oriental. Në këtë drejtim ai njehet si një ndër etërit e Shqipërisë së re.

Vepra

• Fjaluer kritik i Gjuhës Shqipe
• Shqiptart dhe fuqitë e mdha
• Abetari i të mërguemit
• Aleksandri i Madh
• Fjalori i Frangut të Bardhë
• Problema gjuhe
• Kujtimeve të vogjlisë e të rinisë
• Epistolar i vjetëve '47-58 - Letërkambimi Kruja-Margjokaj
• Wiki Libri: Përkthimi i Thalloczy-t nga Mustafa Merlika-Kruja

Lidhje të jashtme

• Skeda zyrtare e Senatit Italian për Shkëlqesinë e Tijë Mustafa Krujën.
• Fjalor'i rrallë
• [1]