Reformacioni dhe kundërreformacioni katolik

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Shko te: navigacion, kërko

[1] Reformacioni është lindja e rrymave të reja të dala nga feja katolike, si kundërshtim i qëllimeve ose keqpërdorimit të qëllimeve të fes amë. Reformacioni katolik filloi nga pakënaqësia popullore me jetën e shthurur që bënte Papai dhe njerëzit përreth tij në selinë e shenjt në Vatikan, me devijimin e qëllimeve të verteta të cilat ishin të ndryshme nga Librat e Shenjte dhe si kryengritje ndaj taksave dhe pretendimeve kishtare mbi popujt dhe udhëheqësit Evropian. Kështu rrodhen shum levizje të cilat si qellim kryesor e kishin ndarjen nga Vatikani, dhe drejtimin e qëllimeve dhe mësimeve të tyre vetëm te Librat e Shenjte, dhe jo te dogmat katolike të cilat në disa raste shkonin larg nga qëllimet kryesore të fes Katolikë.


REFORMACIONI[redakto | redakto tekstin burimor]

HYRJA

Në fillim të shek. XVI çdo njeri me rëndësi në Kishën Perëndimore kërkonte reformën e kishës, por ajo që ata mendonin nën këtë shprehje ishte reforma administrative, ligjore dhe morale: rrallë herë reformë doktrinare. Ata mendonin për privilegjet e të pasurve, të cilët gëzonin preferenca dhe përjashtime, për imunitetin e klerit nga ligji, për shthurje midis klerit etj. Nuk u ra në mendje se ndoshta mësimet e kishës katolike nuk ishin në rregull. Në Bohemi kishte vërtet heretikë husitë që ushtronin pushtet pa u shtypur. Lolardë të fshehur kishte në fshatrat angleze, kurse valdenzë në luginat alpine. Në Gjermani kishte disa mbledhje të çuditshme për studimin e Biblës dhe për të shpikur, siç mendohej, një përzierje të shfrenuar rebelimi dhe blasfemie. Thirrja për reforma nënkuptonte shtypjen e rebelëve të tillë.


RRITJA E NACIONALIZMIT Me rënien e idealit të Evropës së krishterë dhe të bashkuar, të modeluar sipas perandorisë romake, shtohej edhe rëndësia e identitetit kombëtar. Shtetet gjermane dhe qytetet e lira të perandorisë kishin një pavarësi të madhe nën një lloji federate të lirë. Rilindja solli me vete idealin e shtetit shekullar (khs. Maçiavelli). Shumë mbretër ishin gjithnjë e më të acaruar nga ndërhyrja e Vatikanit në punët e tyre kombëtare. Ata krijuan përshtypjen se nuk ishin më zotërinj të shtëpisë së tyre. Ata protestuan kundër emërimit të udhëheqësve kishtarë nga ana e Vatikanit dhe kundër ekzistencës së shtetit brenda shtetit: populli (kisha) brenda mbretërisë së tyre dhe jo nën pushtetin e mbretit, por të papës. Ky problem do të zgjidhej sikur të krijonin një kishë kombëtare. Përveç kësaj, ata protestonin kundër sasisë së parasë që largohej nga vendet e tyre për të mbushur arkën e Vatikanit.


FAKTORI FINANCIAR Papati kishte dy burime kryesore të të ardhurave të rregullta:

1. Indulgjencat (në fillim mjet për të financuar kryqëzatat) ishin bërë burim i rregullt i të ardhurave.

2. Blerja e pozitave kishtare. Në qoftë se dikush donte të merrte një pozitë të lartë në kishë, ai detyrohej t'i paguante papës.

Të gjitha këto para dërgoheshin vazhdimisht nga vendet e ndryshme për në Vatikan. Atje përdoreshin për mbajtjen e oborrit papnor, madje edhe për të financuar luftërat e papës. Kjo shkaktoi shumë pakënaqësi. Në këtë kuadër u shfaq Uiklifi si pamfletist në çështjen e mbretit. Uiliami i Okamit, gjithashtu, merrej me çështje të tilla nga ana e Luisit të Bavarisë, të cilin papa e kishte shkishëruar sepse kishte hyrë në aleancë me armiqtë e tij në Itali. Vendet ku ky problem ndihej më ashpërsisht ishin Anglia dhe Gjermania dhe kjo shpjegon pse pikërisht në këto vende reformacioni kishte ndikim më të madh. Njëra nga pasojat e reformacionit ishte humbja shumë e madhe e të ardhurave financiare për Vatikanin. Kjo solli humbjen e nënshtrimit dhe të detyrimeve të taksave të gjysmës së Evropës!


RRITJA E DEVOTSHMËRISË Përshpirtmëria e mesjetës së vonshme nuk gjendej te pozitat e larta të kishës, por tek priftërit e panjohur dhe të varfër që prekeshin nga rritja e devotshmërisë popullore. Ky fenomen quhej devotio moderna, (devotshmëria moderne). Shprehja e saj më e rëndësishme gjendej në komunitetet e quajtura Vëllezërit e Jetës së Përbashkët, të cilat i themeloi mistiku flamand Gerhard Groote (1340-84). Ai protestoi kundër pasurisë dhe keqpërdorimeve të kishës bashkohore. Kjo temë gjendej gjithashtu te predikimet e predikuesve popullorë si Toma Shtitny dhe Miliç nga Kromerizhi në Bohemi. Të dy shkruanin në gjuhen çeke. Mistikët gjermanë, Ekhard dhe Tauler, shkruanin në gjermanisht. Rikard Rolle dhe Uiliam Langland shkruanin në anglisht. Përdorimi i gjuhës amtare nga ana e tyre e forconte antiklerikalizmin, veçanërisht kur ai ishte përzier me devotshmëri.

Protestantizmi duhej t'i gjente të kthyerit në fe të përgatitur pikërisht në ato vende ku misticizmi popullor i kishte vënë themelet e qëndrimit laik fetar në shek. XIV. Lëvizjet e devotshmërisë gjendeshin në Angli, në Gjermani dhe në Bohemi, dhe pikërisht në këto vende kishte më shumë kritikë kundër papatit.


RËNIA E PAPATIT Pasuria e Vatikanit dhe pretenduesit rivalë për fronin papnor shërbenin për ta diskredituar papatin në sy të shumëkujt. Mosmarrëveshje ekzistonin edhe midis papës dhe kuvendeve kishtare. Kjo mund të shihet në kuvendet e Konstancës dhe Baselit. Në kuvendin e Konstancës doli dekreti që pohonte epërsinë e kuvendit të përgjithshëm në krahasim me papën. Kuvendi i Baselit e përforcoi këtë, prandaj papa e shpërndau kuvendin në vend që të pranonte disfatën. Kjo i izoloi kritikët e papës në vende të ndryshme deri në strofka të vogla pakënaqësie kishtare. Kjo solli një qëndrim pavarësie të klerit ndaj Vatikanit. Ky qëndrim shkonte së bashku me nacionalizmin e ri.


MENDJET E MPREHTA KUNDËR PAPAPIT Uiliami i Okamit ishte kryesori ndër ta, dhe pastaj vinte Uiklifi. Edhe Erazmi luajti një rol të rëndësishëm në këtë drejtim. Metoda e re kritike dhe logjike e Uiliamit të Okamit për të filozofuar, kishte për qëllim minimin e mbarë sistemit mesjetar obskurantist, të cilin kisha e kishte përdorur për të mbështetur pozitën e saj. Nëpërmjet individëve si Uiliami, u themelua një atmosferë intelektuale ku njerëzit u bënë skeptikë ndaj pretendimeve të vjetra për supremaci papnore.


PARARENDËSIT E REFORMACIONIT

Këta ishin: 1. Vëllezërit e Jetës së Përbashkët; 2. Valdenzët; 3. Gjon Uiklifi dhe lolardët (predikuesit) e tij; 4. Gjon Husi;


VALDENZËT


Kjo lëvizje filloi kur një tregtar i pasur nga Lioni, Pjetër Valdo, rilindi shpirtërisht më 1175. Ai hoqi dorë nga pasuria e tij dhe iu kushtua varfërisë dhe predikimit. Ai bëri që të përkthehej Besëlidhja e Re, e cila tashmë ishte në latinisht, në gjuhën amtare. Pas pak mblodhi rreth vetes disa nxënës. Fillimisht papa (Aleksandri III) e miratoi lëvizjen, por e paralajmëroi që duhej kërkuar leja e autoriteteve lokale kishtare para se të ndërmerrte ndonjë turne predikimi në krahinën e tyre. Por më 1184 pasuesit e tij u shkishëruan sepse kishin vënë në dritë gabimet e kishës, e cila shqetësohej nga predikimi i tyre. Pastaj ata u shikuan si heretikë. Ata ikën nga Lioni dhe filluan të shpërndaheshin, sidomos në provincat e njohura për besimet e tyre heretike: Lombardi dhe Provencë.

Disa u pranuan përsëri në kishën katolike më 1207, por qysh atëherë sëkishte asnjë kompromis. Nga fundi i shek. XIII ata ishin infiltruar në pothuaj mbarë Evropën, përveç në Angli. Besimet e tyre të veçanta ishin si vijon:

1. Ata mbaheshin sikur ishin kisha e vërtetë.

2. Ata nuk e pranuan rolin ndërmjetës të klerit.

3. Shumica e festave katolike u hodhën poshtë.

4. Betimet në gjyq u hodhën poshtë, përveç në rrethana të veçanta.

5. Purgatori, si dhe lutjet drejtuar shtatoreve të të shenjtërve u hodhën poshtë.

6. Ata kishin vetëm një lloj pagëzimi dhe njihnin tre sakramente.

7. Ata u dhanë rëndësi turneve të predikimit në gjuhën lokale.

8. Ata u dhanë rëndësi vegimeve, profecive dhe zotërimit të Shpirtit të Shenjtë nga ana e besimtarit.

9. Ata i dhanë rëndësi bamirësisë.

Ata u shpërndanë gjithkund në Evropë, por ishin më të fortë në Evropën lindore dhe qendrore. Persekutimi i tyre arriti kulmin e tij më 1400. Në Evropën qendrore kishte shkëmbim idesh midis tyre, husitëve dhe pasuesve të Uiklifit, por ata kurrë nuk arritën të bashkoheshin për shkak të disa dallimeve doktrinale.


GJON UIKLIFI (1329-1384) dhe lolardët


Uiklifi e kishte prejardhjen nga Anglia veriore dhe u bë filozofi kryesor në universitetin e Oksfordit. Gjoni i Gentit e ftoi të shërbente në oborr, por ai e fyente kishën duke përkrahur të drejtën e qeverisë të merrte me forcë pasurinë e klerit të korruptuar. Sipas Uiklifit, burimi i të gjithë autoritetit është Perëndia, të cilin ua delegoi autoriteteve shekullare si dhe sferës kishtare. Çdonjërit nga të dy mund ta humbë këtë autoritet për shkak të sjelljes së keqe. Në rast se kisha sillej kështu, atëherë shteti shekullar kishte të drejtë të konfiskojë ponësinë e saj. Po kështu sundimtarë shekullarë mund ta humbasin të drejtën e tyre të sundimit. Papa i dënoi mendimet e Uiklifit (në Avinjon) më 1377, por miqtë e tij me ndikim e mbrojtën. Pastaj Uiklifi i çoi edhe më larg mendimet e tij antiklerikale dhe filloi të kritikonte disa nga doktrinat kryesore të kishës mesjetare. Ai kundërshtoi doktrinën e transsubstantiacionit dhe pretendoi se Krishti ishte i pranishëm vetëm shpirtërisht në meshë.

Uiklifi ishte i mendimit se kisha përbëhej vetëm nga populli i zgjedhur i Zotit që nuk kishte nevojë për asnjë prift si ndërmjetës. Ai thoshte se të zgjedhurit e provonin zgjedhjen e tyre me anë të fryteve të tyre, dhe kjo përjashtonte (nga populli i zgjedhur) shumë udhëheqës kishtarë të korruptuar (duke përfshirë edhe papën!). Dalëngadalë miqtë e tij të fuqishëm e lanë në baltë, dhe ai u tërhoq i sëmurë në Anglinë e mesme ku edhe vdiq më 1384. Gjoni i Gentit (Ghent në Belgjikë) ishte largua nga Anglia dhe Uiklifi kishte humbur përkrahjen e tij. Më vonë një bujar lolard, Sir John Oldcastle, organizoi një kryengritje me qëllim që të rrëmbyer madje edhe mbretin. Kryengritja dështoi dhe Oldcastle u var dhe kjo shkaktoi përndjekjen më të ashpër të lolardëve. Më 1401 Henriku IV riktheu një ligj për djegjen e heretikëve dhe lolardët filluan t’u digjeshin. Uiklifi kishte shkruar një libër mbi doktrinën dhe filloi një përkthim të ri biblik nga Vulgata në anglisht. Për Uiklifin, latinishtja ishte gjuha e Kishës, por jo ajo që përdorej nga populli. Duke e zëvendësuar latinishten me anglisht, ai kërkoi të krijonte një kishë kombëtare dhe të fliste drejtpërdrejt me popullin e thjeshtë. Edhe një reformator tjetër që e përdori anglishten si mjet për të sulmuar sundimtarët fisnikë të kishës dhe shtetit, ishte Uiliam Langland, nëpunës dhe poet që shkroi Vegimin e Piersit, lëruesit. Langlandi u përpoq t'u tregonte shpirtërave të thjeshtë se udha e shpëtimit ishte vetëm nëpërmjet hirit.

Uiklifi tërhoqi pas vetes, gjithashtu, pasuesit që populli i quante lolardët (d.m.th. murmuruesit). Më 1395 ata ishin bërë sekt i organizuar me priftërinjtë e vet. Ata botuan një dokument me titullin Dymbëdhjetë konkluzionet. Ata kundërshtuan hierarkinë e kishës, transsubstantiacionin, beqarinë e klerit, pushtetin shekullar të kishës, lutjet për të vdekurit, pelegrinazhet, shtatoret, luftën dhe artin e përkrahur nga kisha. Ata ishin, gjithashtu, të mendimit se thirrja kryesore e prifit ishte predikimi, dhe shumë nga ata shkonin në fushata predikimi. Ata mendonin se Bibla duhet vënë në dispozicion në gjuhën që populli mund ta kuptonte. Më 1384 pas vdekjes sj Uiklifit u përfundua Bibla në anglisht. E pasoi një përkthim më i mirë nga sekretari i Uiklifit, Gjon Purvi më 1396.

Lolardët u bënë të njohur për përbuzjen e priftërinjve, mohimin e transsubstancionit, për ikonoklazëm dhe leximin e Shkrimeve të shenjta në gjuhën e tyre amtare (gjë që ishte kundër ligjit). Theksonin autoritetin dhe pagabueshmërinë e Biblës. Gjithashtu pohonin se asnjë mësim që ishte në kundërshtim me Biblën nuk duhej imponuar në popull. Besonin se Biblën mund ta kuptonte çdo besimtar i mësuar nga Shpirti dhe se interpretimi nga ana e priftërinjve nuk ishte i nevojshëm. Ipeshkvi Pecock, që përpiqej t’i përmbushte lolardët për gabimet e tyre, e kritikoi lëvizjen për mungesën e shpjeguesve të formuar si dhe për përçarjet e tyre të pa fund. Nga ana tjetër ipeshkvi ra në telashe sepse kishte tepruar në theksin e tij mbi rolin e arsyes, në nënvlerësimin e etërve kishtarë dhe sepse kishte pohuar se kredoja apostolike nuk ishte aspak apostolike (në lidhje me mësimin e uljes së Krishtit në nëntokë).

Lolardët e përgatitën rrugën për reformacionin në shekullin pasues. Shkrimet e Uiklifit kishin ndikim të madh te Husi.


GJON HUSI (1374-1415)


Gjon Husi u shugurua prift më 1402, dhe shumicën e karierës së tij e kaloi duke dhënë mësim në universitetin e Karlit në Pragë dhe si predikues në kishën e Betlehemit pranë universitetit.

Më 1391 kisha e vogël e Betlehemit u themelua pikërisht për predkimet në gjuhën çeke. Atje Husi u përfshi në luftën për dominim midis profesorëve çekë dhe gjermanë që përkrahnin papë të ndryshëm, në kohën kur papati ishte i ndarë. Tridhjetë vjet pas vdekjes së Uiklifit, librat e tij i solli me vete në Pragë një skolastik çek, Jeronimi, që i kishte kopiuar gjatë studimeve të tij në Oksford. Mbreti anglez, Rikardi II, ishte i martuar me një princeshë bohemiane (d.m.th. çeke) dhe kështu shpjegohet pse studentët çekë studionin në Oksford. Jo shumë kohë më pas në Pragë ndodhën trazira midis studentëve që ishin në favor dhe kundër Uiklifit.

Profesorët gjermanë e përdorën simpatinë e Husit për Uiklifin si shkak për ta paditur për herezi. Në fund, anëtarët gjermanë të fakultetit u larguan (për të themeluar një universitet tjetër në Laipcig), sepse mbreti çek, Vaclavi, protestoi kundër kundërshtimit të tyre ndaj politikës së tij kishtare. Kur kryepeshkopi i Pragës u përpoq ta bindte papën të ndalonte predikimin në të gjitha kishat, Husi nuk pranoi dhe u shkishërua. Më vonë ai kundërshtoi shitjen e indulgjencave, dhe për këtë e mërguan në Boheminë jugore ku kaloi shumë kohë duke shkruar.

Në shkrimet dhe predikimet e tij Husi theksoi rëndësinë e devotshmërisë personale dhe pastërtinë e jetës. Sidoqoftë, ai i ishte shumë i detyruar veprës së Uiklifit. Ai theksoi rolin e Shkrimit si autoritet kryesor në kishë dhe i dha shumë rëndësi predikimit.

Kryevepra e tij ishte Rreth Kishës, ku e përkufizoi kishën si trupi i Krishtit, me Krishtin në krye. Megjithëse ai mbrojti autoritetin tradicional të klerit, ai mësoi se vetëm Zoti mund t'i falë mëkatet. Ai besonte se as papët e as kardinalët nuk kishin të drejtë të caktonin doktrinën që ishte në kundërshtim me Shkrimin e Shenjtë, dhe se asnjë besimtar nuk duhej t'i bindet urdhrit që ishte qartësisht i padrejtë.

Ai dënoi korrupcionin e klerit dhe e kritikoi popullin e tij se adhuronte shtatoret, se besonte në mrekulli të rreme dhe se ndërmerrte pelegrinazhe besëtytnie. Ai e kritikoi kishën sepse nuk pranonte t'i jepte kupën popullit gjatë kungimit dhe dënoi shitjen e indulgjencave. Bohemia (d.m.th. Çekia) kishte trashëguar nga lëvizja e mëparshme bizantine idenë e kungimeve me vaj dhe me bukë. Husi ishte realist, d.m.th. s’kishte asnjë problem me një interpretim simbolik të Darkës së Zotit. Studentët çekë që u kthyen nga Parizi ishin kryesisht gjithashtu realistë.

Husi ishte në qendër të një lufte të gjatë në Pragë, dhe procesi i tij iu referua Romës. Më 1415 Husin e ftuan ta mbronte çështjen e tij para kuvendit të Konstancës dhe për këtë i dhanë lejekalim, por në fund e vranë pabesisht dhe e dogjën. Pastaj çekët përpunuan Katër Pikat në të cilat përmblidheshin kërkesat e tyre:

1. Fjala e Zotit duhet predikuar lirisht nëpër mbarë mbretërinë (çeke).

2. Kungimi duhet dhënë me bukë dhe me verë.

3. Klerit duhet t'i tërhiqet pasuria.

4. Mëkate flagrante, posaçërisht simonia (tregtia me gjëra të shenjta), duhet ndëshkuar siç duhet.

Pasuesit e Husit, të udhëhequr nga Gjon Zhizhka u kthyen në Pragë ku kërkuan tolerimin fetar, si dhe lirimin e miqve të tyre të burgosur. Kur autoritetet nuk pranuan, ata hodhën 13 anëtarët e këshillit bashkiak nga dritaret e sallës. Kjo shkaktoi luftën që zgjati 15 vjet (1410-36).

Pas vdekjes së mbretit Vaclav, me bekimin e papës Martin, perandori Sigismund kërkoi t'u impononte me forcën e armëve katolicizmin. Çekët kërkuan që perandori të pranonte Katër Pikat, por ai nuk pranoi. Atë e mundi përfundimisht jashtë Pragës husiti me një sy, gjeneral Gjon Zhizhka. Ky ishte gjeneral i shkëlqueshëm që asnjëherë nuk e humbi betejën: përdorte taktika të reja. Ky ishte udhëheqës i taboritëve, lëvizjes masive që u themelua më 1419, kur 40.000 njerëz u mblodhën në një kodër së cilës ia vunë emrin biblik Tabor. Mbarë kombi çek shtrëngoi rradhët rreth çështjes së kungimit me dy elemente dhe me liturgjinë kombëtare.

Ata i bënë thirrje drejtpërdrejt kuvendit kishtar të ardhshëm dhe jo papës ose perandorit. Për të paraqitur argumentat e tyre, gjeneral-prift Prokopi (pasardhësi i Zhizhkës pas vdekjes së tij më 1424) e udhëhoqi ushtrinë e Zhizhkës jashtë Bohemisë në ndjekje të ushtrive katolike gjithkund në Gjermani, në Prusi dhe deri në Baltikë. Papa, Martini V, që ishte gjithashtu nën presionin e kërcënimit të pushtimit mysliman, lëshoi pe dhe më 1431 mblodhi kuvendin e Baselit.

Qëllimi i kuvendit ishte pajtimi i husitëve dhe i ortodoksëve, për t'i dhënë fushë të lirë për të kundërshtuar kërcënimin e turqve myslimanë.

Kuvendi vazhdoi këshillimet për 17 vjet! Më 1433 kuvendi arriti në një pajtim zyrtar me të moderuarit e husitëve, pasi vdekja e Zhizhkës kishte shkaktuar mosmarrëveshje midis tyre, por taboritët (d.m.th. ekstremistët) nuk pranuan. Papa u dha të drejtën e kungimit me dy elemente, por më vonë e shkeli premtimin.

Më 1433, të moderuarit u bashkuan me forcat katolike dhe mundën taboritët në betejën e Lipanisë, ku udhëheqësin e ri, Prokopin, e vranë dhe lëvizja taborite u shkatërrua.

Megjithatë të moderuarit mbijetuan si kisha kombëtare boheme gjysmë e pavarur (bashkësia e vëllezërve çekë) deri te Reformacioni, kur u bashkuan me lëvizjen protestante në Bohemi dhe adoptuan një liturgji luterane.

Por disa nga pasuesit e Husit nuk pajtoheshin as me ekstremistët e as me të moderuarit, dhe u shkëputën të udhëhequr nga një fshatar i devotshëm me emrin Pjetër Helçicki. Ata themeluan një shoqëri të quajtur Vellezërit e Ligjit të Krishtit në Kunvald, në Bohemi, ku i kishin të gjitha pasuritë të përbashkta dhe punonin si komunitet. Nuk pranohej as pozita zyrtare, as betimet e as shërbimi ushtarak. Nuk pranuan as kërkesën e kishës katolike për trashëgimi apostolike me vënien e duarve. Kështu u themelua kisha me emrin Jednota Bratrska.

Pas pak komuniteti u shtua në 100 anëtarë. Fillimisht ata quheshin Vëllezërit Bohemianë, por më 1547 perandori Ferdinand u përpoq t'i shtypte, prandaj ikën. Disa u larguan për në Poloni, por qendra e tyre e re u vendos në Moravi, kështu që i quajtën Vëllezërit Moravianë. Ata mund të qëndronin edhe në Bohemi me kusht që të bashkoheshin me husitët e moderuar. Por më 1620 katolikët shtypën gjithë rezistencën protestante me betejën e Malit të Bardhë (Bila Hora), gjatë Luftës 30 vjeçare. Si pasojë, u shkatërrua pothuaj mbarë lëvizja protestante në Bohemi dhe në Moravi për 150 vitet e ardhshme. Më 1722 një grup i tillë kaloi kufirin në Gjermani ku njëfarë Kont Cincendorfi iu dha toka për t'u vendosur. Nga ky grup lindi Kisha e Ripërtërirë e Vëllezërve.


ERAZMI (1466-1536)


Erazmi është personazh me rëndësi në kuadrin e Reformacionit, kryesisht për shkak të talljes së tij me klerin dhe me marrëzinë pompoze të skolastikëve. Kjo tallje ua hapi rrugën reformatorëve, sepse kritika e tij më e ashpër i drejtohej kishës. Erazmi u edukua në kuvendin e Vëllezërve të Jetës së Përbashkët që u themelua më 1380 dhe që praktikonte devotshmërinë e re (devotio moderna). Theksi binte mbi jetën e devotshmërisë së qetë dhe të marrëdhënies së ngushtë me Zotin.

Për këtë lëvizje, teologjia dhe filozofia klasike ishte me vlerë të kufizuar. Vëllezërit vlerësonin shumë lartë «përjetimet shpirtërore» dhe merreshin me përsiatje metodike. Por ata studionin gjithashtu letërsinë e vjetër dhe letërsinë mistike. Libri më me ndikim në lëvizje quhej Imitimi i Krishtit nga Toma Kempisi.

Erazmi ishte gjithashtu i edukuar si humanist. Kështu shpjegohet pse ai ishte gjithnjë në anën e moderimit humanist që i ngjante atij të stoikëve dhe platonistëve. Ai donte që njerëzit të arsyetonin dhe për këtë shkak ai protestoi kundër kishës për hipokrizinë e saj. Diçka nga cilësia e satirës që shkroi Erazmi, mund të shihet në fragmentin që vijon, i cili tregon se çfarë i ndodhi papës kur arriti në portat e Qiellit.

Papa Juli II: Çfarë dreqin po ndodh këtu? Dyert nuk hapen. Siç duket, dikush e ka ndërruar bravën ose e ka ngacmuar. Hape derën menjëherë, o Dikush!

Shën Pjetri: O Zot i përjetshëm, ç’pisllëk po nuhas këtu! Kush je ti dhe ç’kërkon?

Juli II: Mendoj se po e njeh këtë çelës. A e sheh kurorën e trefishtë, si dhe rrobat që shkëlqejnë me xhevahirë dhe ar? Shën Pjetri: Pse po mban parzmoren?

Juli II: Mos mendon se do të bëj luftë lakuriq?

Shën Pjetri: Ti je mbushur me armë. Përveç kësaj, po gromësin dhe po vjen erë shtëpish publike, pije dhe barut. Në të vërtetë, duket sikur sa paske vjellë.

Juli II: Falë meje kisha e krishterë, dikur e vuajtur nga uria, po lulëzon me gjithfarë zbukurimesh: pallate mbretërore, shtëpi të bukura plot me shërbëtorë, ushtarë të mirë e të ushtruar.

Shën Pjetri: Me varfëri, djersë, agjërim, etje dhe uri e ka kaluar Krishti jetën. Dhe në fund ai vdiq me vdekjen më poshtërurese.

Juli II: Mirë, ndoshta ai do të gjejë dikë që ta lavdojë për këtë, por askënd për ta imituar, të paktën jo në këto kohëra.

Që nga 1517 kritika e tij ishte bërë pjesë e jetës së përditshme, përveç ndoshta në Itali. Atëherë filozofia nominaliste e themeluar nga Uilliami i Okamit (e ngjashme me ekzistentializmin) bënte kërdinë në universitete. Nominalistët kundërshtuan veçanërisht nocionin se doktrinat e kishës mund të provoheshin nga arsyeja. Për ta, e vërteta biblike mund të njihej vetëm nëpërmjet shfaqjes – ose në bazë të autoritetit të Biblës, ose atij të Kishës. Teologët nominalistë futën kështu një pykë midis së vërtetës së njohur nëpërmjet shfaqjes dhe dyshimeve të mendjes. Sipas tyre, të dyjat gjendeshin në sfera krejt të ndryshme. Megjithatë, filozofia nuk kishte vdekur.

Françeskanët ishin ende skotistë, kurse dominikanët ende tomistë, dhe studimet e mënyrave të vjetra të mendimit vazhdonin në universitete, por nuk ishte më përpjekja kryesore e filozofëve që tani largoheshin nga teologjia për të studiuar logjikën.

Kishte, gjithashtu, konflikte midis skolastikëve dhe humanistëve, por kjo bëhej kryesisht për shkak se dijetarët e rinj ishin arrogantë, përçmues dhe energjikë, e jo sepse i kishin mbyllur mendjet ndaj humanizmit të ri. Përballë kërcënimit të shkatërrimit humanist të teologjisë, Erazmi përpunoi një program për shpëtimin e teologjisë së vërtetë. Ai përpunoi një tekst grek të Besëlidhjes së Re dhe shkroi një parafrazim në latinisht të të gjithë librave të BR, përveç Apokalipsit. Erazmi dhe shokët e tij ishin të padureshëm dhe të zemëruar me besëtytnitë e popullit. «Ndjekja e liturgjisë nuk e bën njeriun të krishterë», pohonin ata. Ndjenja mesjetare e kontrastit midis idealit dhe realitetit, fillonte të kalonte në ndjenjën e edukuar të kontrastit midis Biblës dhe fesë, siç ushtrohej në popull nga kisha. Të ngjashëm me Erazmin, shumë njerëz të shkolluar do të parapëlqenin që kisha të tallej derisa të vinte në vete shpirtërisht. Por në lojë ishin shumë interesa personale.

Më vonë, Erazmi u nda nga Luteri për shkak të mosmarrëveshjes rreth çështjes së vullnetit të lirë. Në fund, Erazmi gjendej midis dy zjarresh. Ai tha «Disa (veçanërisht katolikët) pohojnë se, meqë nuk kundërshtoj Luterin, ishte i një mendjeje me të, kurse luteranët pohojnë se jam frikacak sepse i ktheva shpinën ungjillit.»


LUTERI DHE LUTERANIZMI


Luterin e quajtën: 1) njeri i ditur dhe i zellshëm në mësime, 2) i trashë dhe madje edhe i pasjellshëm, 3) njeri i popullit dhe ekspert i propagandës, që dinte të shfrytëzonte shtypin e sapo zbuluar; 4) ishte, gjithashtu, nacionalist gjerman. 5) Për katolikët Luteri ishte individ me komplekse që kishte nevojë për ngushëllim (këtej doktrina e shfajësisë me besim). Luteri (1483-1546) lindi në Ajsleben dhe shkoi në shkollë në Mansfeld. Në Mageburg erdhi nën ndikimin e Vëllezërve të Jetës së Përbashkët. Vazhdoi edukimin e tij në Eisenah dhe më 1501 u bë student në universitetin e Laipcigut, ku ra nën ndikimin e nominalistëve. Profesorët e tij nominalistë i mësuan atij të ashtuquajturën rrugë moderne via (ose devotia moderna), d.m.th, shkollën nominaliste të bazuar në shkrimet e Uiliamit të Okamit dhe në ato të Gabriel Bielit, dishepullit të tij. Metafizika nominaliste mësonte se as ekzistenca e Perëndisë e as doktrina e Trinisë nuk mund të provohej nga argumentet racionale të mjerueshme të njeriut, por mund të njihej vetëm nëpërmjet vetëshfaqjes së Perëndisë. Nga kjo pikëpamje Luteri fitoi ndjenjën e tij të madhështisë dhe transhendencës së Perëndisë që mund të shpëtonte, madje edhe njeriun pa vepra të mira dhe pa merita.

Por rruga moderne (via moderna) kishte edhe prirje pelagiane: ende pohonte se njeriu ishte agjent i lirë që mund të bashkëpunonte me Perëndinë dhe të bëhej i denjë për shpëtim (shih shembullin e Kornelit te Veprat 10). Pastaj, kur Luteri studioi shkrimet e Palit dhe Agostinit, ai filloi t'i mohonte me ngulm nocionet e këtilla.

Si 17 vjeçar hyri në universitetin e Erfurtit për të studiuar të drejtën, por katër vjet më vonë hoqi dorë nga studimet e tij, sepse për disa kohë shqetësohej nga shpëtimi i tij dhe më 1505 si pasojë e betimit që kishte bërë gjatë furtunës u bë murg në urdhrin e fretërve agostinianë. Më 1507 ai u shugurua prift. Vitin e mëpasshëm ai ndërroi shkollën dhe erdhi në universitetin e Witenburgut ku studioi për doktoraturë dhe filloi të jepte mësim si pedagog.

Kthimi i tij i parë ishte nga pozita gjysmë-pelagiane në atë agostiniane. Në studimet e tij teologjike ai kishte rënë nën ndikimin e Gabriel Bielit.

Sipas Bielit, njeriu duhet të bëjë maksimumin duke dashur Zotin , para se Zoti të na ndihmojë, dhe madje pastaj shpëtimi bëhet me besim dhe me vepra të mira.

Pasi lexoi shkrimet e Palit, ai u kthye në një pozitë agostiniane: kur mëkatari njeh paaftësinë e tij për t'iu përmbajtur ligjit të Zotit dhe i kthehet Zotit me besim, Zoti i jep Shpirtin e shenjtë që e bën të drejtë (d.m.th. të rilindur), por pastaj shpëtimi mund të mbahet (vetëm) me besim dhe me vepra.

Luteri përvetësoi vetëm më vonë doktrinën e marrjes së pafajësisë me besim: d.m.th. njeriu vihet me besim në një raport të drejtë me Zotin, kështu që ka siguri shpëtimi.

Duke ndjekur këshillën e Shtaupicit, eprorit të tij, Luteri lexoi gjithashtu Letrat e Palit. Letra drejtuar romakëve, posaçërisht ndikoi thellë tek ai. Në fund e kuptoi se zemra njerëzore është tepër mëkatare për të shpëtuar vetveten: falja e mëkateve nuk mund të meritohet.

Pastaj Luteri e kundërshtoi Erazmin, sepse ky kishte lavdëruar meritat e vullnetit të lirë dhe filloi ta shpallte marrjen e pafajësisë me besim, si ungjilli i Palit. Kur bëhej fjalë për indulgjencat, ai i konsideroi ato si mohim i ungjillit. Indulgjenca ishte certifikat e faljes të nxjerrë nga papati. sipas së cilës meritat e të shenjtërve në qiell u transferuan te mëktatari, duke e çliruar nga ndëshkimi i përkohshëm i mëkatit: papa mund t’i zgjeronte këto faëje madje edhe te frymat në purgator.

Qëllimi i tij i hapur ishte lirimi i kishës nga skolastika dhe kthimi në ungjillin e pastër. Sulmi i tij kundër indulgjencave ishte pasojë e teologjisë së tij, sepse e konsideronte shitjen e tyre si zëvendësimi i Perëndisë nga veprat e mira. Zotin e kishin zëvendësuar me formalizmëm të jashtëm, me pagesën e parave dhe me vepra të mira.

Një nga problemet e papës që kishte shpenzime të mëdha në botën luksoze të Rilindjes, ishte ai i falimentimit: ai jetonte duke i kaluar mundësitë e të ardhurave, prandaj u desh t'i drejtohej shitjes së indulgjencave.

Administrata papnore përbëhej nga një varg ndërmjetësish, secili prej tyre fuste në xhep komisionin e tij, kështu që papës i mbeteshin shumë pak para. Krijimi i gjithnjë e më shumë pozitave që papa i shiste për para, kishte për pasojë inflacionin. Më 1484, papa Inocent VIII u desh të linte peng kurorën e tij të trefishtë.

Alberti ishte kryepeshkop i Maincit dhe Magdeburgut, por u desh t'i paguante para papatit për t'i mbajtur këto pozita. Nuk kishte mjaft para, kështu që u desh të huazonte para nga banka e Fugerit në Augsburg. Si peng për këtë, ai ra dakord për të lejuar shitjen e indulgjencave për ndërtimin e katedralës së shën Pjetrit në Romë. Kështu, paratë nga shitja e indulgjencave shkuan pjesërisht në Vatikan për të financuar ndërtimin e katedralës, dhe pjesërisht në bankën e Fugerit për të shlyer borxhin e Albertit.

Teceli, dominikan, u ngarkua me shpalljen e kësaj indulgjence. Megjithatë, Princi (fjfj. elektori, princi që mund të merrte pjesë në zgjedhjen e perandorit), Fridriku i Urtë, sundimtari i Saksonisë, ndaloi shitjen e indulgjencave në territorin e tij, jo vetëm sepse donte të pengonte daljen e financave nga territori i tij, por edhe sepse donte të siguronte mbledhjen e relikteve dhe nuk i pëlqente pushteti që ushtronte dinastia kufitare e Brandenburgut, që përfaqësonte Alberti.

Luteri, nga ana e tij, shqetësohej nga ideja e shitjes së indulgjencave. Luteri ishte profesor i Shkrimit të shenjtë në universitetin e Vitenbergut që ishte kishtarisht brenda juridiksionit të Albertit, por politikisht nën pushtetin e princit të Saksonisë.

Luteri shqetësohej sepse popullit iu mbush mendja se nuk kërkohej asnjë pendesë tjetër. Luterit iu tregua një kopje e udhëzimeve të kryepeshkopit drejtuar Tecelit, dhe ai u trondit. Në shenjë proteste, ai fiksoi 95 Tezat e tij rreth indulgjencave dhe çështjet lidhur me to në dyert e kishës së universitetit, duke pohuar se ishte gati t'i mbronte hapur. Por asnjë nga doktrinat kryesore të Reformacionit nuk u duk midis tyre. Në njerën prej tyre thuhej: ëPapa ka pasuri që ia kalon asaj të njerëzve të tjerë – pse nuk ndërton katedralën me paratë e veta e jo me paratë e besimtarëve të varfër?». Ndërsa këto 95 Teza ishin jehona e thirrjeve të popullit gjerman kundër kërkesave italiane, ato nuk ishin anti-papnore. Luteri pohonte se sikur papa ta dinte për këto gjëra, ai nuk do t'i miratonte. Atëherë Luteri ishte 34 vjeçar.

Por kryepeshkopi, Alberti, nuk interesohej për teologjinë e Luterit – vetëm shqetësohej për pakësimin e shitjes së indulgjencave për shkak të Luterit, kështu që lajmëroi papën për 95 Tezat. Papa mendoi se grindja ishte pa rëndësi dhe i tha udhëheqesit të fretërve agostinianë t'ua mbyllte gojën njerëzve të tij. Por dominikanët, që ishin armiq të fretërve agostinianë dhe që quheshin rojtarët e doktrinës së pastër, e mbanin Luterin për heretik dhe kërkonin ta provonin paditjen e tyre duke nxjerrë në pah se Luteri kishte vënë në dyshim autoritetin e papatit.

Më 1518 u bë Diskutimi i Hajdelbergut Luterin e thirri kryetari i urdhrit të tij të paraqitej para këshillit drejtues të agostinëve në Hajdelberg. Këtu Luteri parashtroi disputimin e tij që përbëhej nga 40 teza në të cilat ai mbronte mësimiet e Agostinit rreth mëkatit dhe hirit, dhe sulmoi mënyrën se si skolastikët kishte ia nënshtruar teologjinë e krishtere filozofisë së Aristotelit. Buci dhe Brenzi u fituan për pikëpamjen e Luterit.

Fillimisht Luterit nuk i pëlqeu të brohorisej si udhëheqës i sulmit kundër Romës. Pa mbështetjen e shtuar të popullit, Luterit do t'i mbyllej lehtësisht goja. Përveç kësaj, princi e përkrahte dhe papa nuk donte ta fyente princin.

Më 1518 u mblodh Kuvendi i Augsburgut për të dëgjuar një varg kërkesash kundër kërkesave dhe ndërhyrjeve të Vatikanit në Gjermani. Papa i kishte dhënë një ultimatum në lidhje me Luterin që të dorëzohej brenda 60 ditëve, por përkrahësi i Luterit, Fridriku i Urtë i Saksonisë, kishte organizuar një takim paqesor ndërmjet Luterit dhe kardinalit Kajetan, teologut të madh dominikan, në Augsburg më tetor 1519. Mbledhja ishte mblodhur për të diskutuar për një seri kërkesash kundër taksave romake dhe ndërhyrjeve papnore në Gjermani. Megjithatë për Kajetanin këtu nuk bëhej fjalë për indulgjenca, por për kryengritje kundër papës. Luteri ishte plot respekt, por nuk pranoi t'i merrte mbrapsht kundërshtimet e tij kundër indulgjencave.

Më vonë, Luteri nxori një raport për diskutimet, të cilit i shtoi një shtesë që vinte në dyshim pagabueshmërinë e papës. Për Luterin, papa ishte vetëm kryetar i këshillit të lartë, kështu që autoriteti ishte në duart e këshillit të përgjithshëm, e jo vetëm në duart e papës. Diskutimi ngeci dhe në nëntor Luteri i bëri apel këshillit ekumenik për ta zgjidhur grindjen. Kjo ndodhi më vonë në Worms më 1521. Por ndërkohë erdhi kthesa kur u bë debat midis Luterit dhe Gjon Ekut, më 1519 në Laipcig.

1519: Diskutimi i Laipcigut: Për shkak të kryelartësisë së tij – donte ta fitonte debatin me çdo kusht – ai e detyroi Luterin të shkonte edhe më larg. Laipcigu gjendej afër Bohemisë (ku kishte predikuar Husi) dhe kundërshtarët e Luterit e quanin bohemas dhe husit.

Luteri gjithmonë e kishte quajtur Husin heretik, dhe hodhi poshtë paditjet. Por Eku ishte i vendosur të tregonte se disa prej mendimeve të Luterit ishin në pajtim me ato të Husit dhe kështu Luteri ishte heretik.

I ballafaqur me manovrimin e shkathët të Ekut dhe i nxitur nga sharjet e tij, Luteri pranoi se Husi kishte nganjëherë të drejtë, kurse Këshilli i Përgjithshëm që e kishte dënuar, e kishte gabim. Tani Luteri kishte mohuar pagabueshmërinë e këshillit. Nga viti 1520 Luteri pohonte: «Ne të githë jemi husitë pa e ditur. Shën Pali dhe Shën Agostini ishin husitë!» Ishte në Laipcig që Melantoni paraqiti parimin protestant i rëndësishëm Sola Scriptura, që donte të thonte se të krishterët duhen t’i gjykojnë dhe t’i lexojnë shkrimet e etërve të parë të Kishës në dritën e Shkrimeve të shenjtë, e jo t’i lexojnë Shkrimet e shenjta në dritën e asaj që kishte shkruar etërit e kishës.

Pastaj Luteri ndërmori luftën e tij prej pamfletesh. Shpejtësia e reagimit të Evropës ndaj sfidës së Luterit u mundësua nëpërmjet shtypjes. Brenda dy muajsh mbarë Gjermania i kishte lexuar këto 95 Teza, kurse brenda 4 muajsh mbarë Evropa. Pas pak filloi një luftë pamfletesh.

Qëllimi i Luterit ishte reforma shpirtërore dhe morale e botës së krishterë. Tri veprat e tij më të njohura ishin si vijon:

1. Drejtuar bujarisë së krishterë të kombit gjerman. Kjo vepër u bëri thirrje princave dhe gjyqtarëve të Gjermanisë t'i reformonin kishat që ishin nën pushtetin e tyre, pasi papa nuk pranoi ta ndërmerrte këtë hap. Sipas Luterit, reforma në Gjermani ishte e pamundur pa shkatërrimin e pushtetit të papës. Kleri duhet të kufizohet në predikim dhe në lutje. Kisha përbëhej jo vetëm nga kleri, por edhe nga populli.

2. Robëria babilonase e Kishës. Ky ishte traktat i shkruar kundër shtatë sakramenteve, të cilat i uli në vetëm dy. Luteri sidomos sulmoi doktrinën e meshës.

3. Liria e njeriut të krishterë – marrja e pafajësisë me besim dhe pasojat morale.

4. Robëria e vullnetit. Kjo ishte përgjigje ndaj librit të Erazmit Liria e vullnetit. Mjerisht, Luteri shkon tepër larg në drejtim të kundërt dhe pothuajse përvetëson determinizmin. Kjo shënoi fundin e marrëdhënieve të mira midis luteranëve dhe humanistëve.

Në këto shkrime, të gjitha të shkruara më 1520. Luteri shpjegon doktrinat themelore e fesë protestante:

a) Shfajësim vetëm me besim, b) priftëria e të gjithë besimtarëve, c) autoriteti suprem i Shkrimeve të shenjta, d) Biblën mund ta interpreton individi, falë Shpirtit të shenjtë që banon tek ai. Më 1520 Gjermania e përkrahte Luterin. Më 15 qershor bula papnore i dha Luterit dy muaj afat për të mohuar deklaratën e tij, ndryshe do të shkishërohej, por Luteri e dogji hapur bulën. Më 1521 Luterin e shkishëroi kisha katolike. Ai pohoi: «Të gjitha pohimet që bëri Husi ishin në pajtim me krishterimin, dhe duke e dënuar Husin, papa kishte dënuar ungjillin.»

Përfaqësuesi i papës shkroi: Mbarë Gjermania po ngre krye. Nëntë të dhjetat thërrasin «Luter» si kushtrim, kurse dhjeta tjetër nuk e çan kokën rreth Luterit dhe thërret: «Vdekje oborrit të Romës.»

Kur Luteri e dogji bulën, Karli V ishte tashmë tre vjet në fronin e Spanjes dhe ishte emëruar perandor gjerman për dy vjet. Siç duket, mbarë Gjermania do të bënte atë që do të bënte më vonë Anglia: ta mohonte nënshtrimin romak dhe të shpalllte kishën kombëtare. Por kjo do të shkaktonte shkëputjen e Gjermanisë nga perandoria, dhe perandori nuk e deshi këtë. Për këtë arsye u mblodh kuvendi i Vurmsit, më 1521, ku Luteri nuk pranoi të mohonte deklaratën e tij dhe u nxor jashtë ligjit. Ai tha: «Po të mos dalë se nuk kam pasur të drejtë në dritën e Shkrimit të shenjtë, ose në dritën e arsyes, atëherë jam rob me ndërgjergje ndaj Fjalës së Zotit. Nuk mund ta mohoj dhe nuk do ta mohoj. Të shkosh kundër ndërgjegjes nuk është as e sigurt e as e drejtë. Më ndihmoftë Zoti. Amen!» Atëherë dialogu u kufizua me fjalët si vijojnë: «A janë këto libra të tuat?» «Po» A do t'i mohosh? «Jo» «Atëherë largohu!»

Princi donte ta mbronte Luterin, por e quajti të pamatur të hiqej sikur ta mbronte njeriun që Kisha e kishte dënuar si heretik dhe njeri të nxjerrë jashtë ligjit. Prandaj dha urdhër që ta rrëmbenin. Luteri u duk përsëri si çifligari Gjergj në kështjellën e Vartburgut. Atje Luteri përjetoi një kohë të depresionit, por pastaj erdhi në vete dhe filloi të përkthente Besëlidhjen e Re, dhe më vonë mbarë Biblën në gjermanisht. Kjo u bë, bashkë me këngët e Luterit, shtylla e Reformacionit.

Doktrinat e Luterit i shpallën gjithkund në Gjermani dhe bashkë me to, reforma kishtare. Por në disa vende e tepruan dhe, si pasojë, u shkaktuan trazira.


MELANTONI (Filip)

– ndryshe Shvarcert – 1497-1560). Qysh nga viti 1518 ai ishte profesor i greqishtes dhe humanist në universitetin e Vitenbergut, ku, nën ndikimin e Luterit, e bëri për vete fraksioni i reformës. Ata filluan të bashkëpunonin. Gjatë mungesës së Luterit në kështjellën e Vartburgut, Melantoni mori udhëheqjen e lëvizjes. Ai përpunoi themelet për riorganizimin e kishave dhe shkollave protestante. Ai ishte autor i Kredos së Augsburgut që mbrojti në Kuvendin e Augsburgut më 1530.

Vepra e tij teologjike kryesore ishte përpjekja e parë e ndonjë reformatori të shkruante një teologji sistematike. Dëshira e tij e madhe ishte shkrimi i një teologjie me të vërtetë biblike. Bindjen e kishte të fortë se etërit kishtarë nën ndikimin e platonizmit, kishin shtrembëruar krishterimin. Skolastikët e Mesjetës (sidomos Toma Akuini) kishin futur shtrembërime të tjera nën ndikimin e Aristotelit.

Përsa i përket çështjes së Darkës së Zotit, në fillim kishte përkrahur Luterin rreth idesë së pranisë së vërtetë (d.m.th. besimi se Krishti është trupërisht i pranishëm në Darkën e Zotit). Shkaku për këtë ishte përshtatshmëria: shpresonte fshehtësisht se mund të merrej vesh me katolikët. Pastaj, nën ndikimin e Ekolampadit (reformatori i Baselit dhe mik i Cvinglisë), ai e braktisi këtë mendim në favor të një pikëpamjeje kalviniste. Kjo i hapi udhën marrëveshjes së ardhshme me kalvinistët gjermanë dhe shkëputjes me fraksionin luteran ekstrem. Luteri madje edhe pranoi, pak para vdekjes së tij, se kishte shkuar tepër larg në formulimin e pranisë së vërtetë, por se tani ishte tepër vonë për ta ndryshuar! Formulimi i Harmonisë (1577) shënon reagimin luteran konservator ndaj shumë prej ideve të Melantonit.

Përsa i përket paracaktimit, Luteri ishte agostinian i bindur (megjithëse me kalimin e kohës filloi të besonte se besimtari mund të humbet përsëri), por pas vdekjes së tij, kisha luterane ra nën ndikimin gjysmë-pelagian të Melantonit. Paracaktimi u degradua deri në nivelin e doktrinës së dorës së dytë, kurse doktrina shoqëruese e saj logjike, qëndrimi i besimtarëve (në fe) deri në fund, u mohua.

Luteri dhe anabaptistët. Luteri i hodhi poshtë për shkak të ekstremizmit të tyre. Jo vetëm se besonin në pagëzimin e të rriturve, por edhe në profeci dhe foljen në gjuhë të panjohura, që kishin prirje të vinin në të njëjtin nivel si Shkrimi i shenjtë. Luteri ishte gjithashtu i mendimit se po të identifikohej me këtë ekstrem të çmendur, ai do të humbiste simpatinë e autoriteteve shekullare, pa ndihmën e të cilëve nuk mund të zbatonte reformacionin.

Më 1521 një grup i vogël «profetësh» (Shtorhu, Hybneri dhe Mynceri) arritën nga Cvikau në Vitenberg, kur Luteri nuk ishte i pranishëm. Ata i lanë përshtypje të mirë Melantonit i cili ishte rastësisht i pranishëm, për shkak të diturisë së tyre biblike, por ai nuk e pranoi qëndrimin e tyre rreth pagëzimit të të rriturve. Megjithatë dy prej dishepujve të Luterit i bënë për vete: Cellarin dhe Karlstatin. Luteri u kthye më 1522 dhe i kundërshtoi. Më 1524 ata u mërguan nga Saksonia.

Qëndrimi i Luterit u forcua edhe më shumë, dhe më 1530 ai dha leje për dënimin me vdekje të anabaptistëve. Luteri kishte filluar me idenë e kishës së mbledhur që përbëhej vetëm nga ata që ishin të rilindur, por më vonë ndërroi mendje dhe adoptoi një qëndrim më të ngurtë. Ai hodhi poshtë anabaptizmin, sepse ky do të kishte shkaktuar riorientimin e plotë të kishës, shtetit dhe shoqërisë.

Luteri dhe hebrenjtë. Fillimisht Luteri kritikoi qëndrimin negativ dhe tradicional të kishës katolike në broshurën e tij Dass Jesus Christus ein geborener Jude sei (Jezu Krishti ishte lindur hebre). Nëntëmbëdhjetë vjet më vonë, më 1542, ai botoi një ese tjetër rreth çështjes hebre me Gegen die Juden und ihre Lôgen (Kundër hebrenjve dhe gënjeshtrave të tyre) ku bën pohime me ngjyrësim shumë anitsemitik. Siç duket, Luteri u inatos aq shumë me refuzimin e hebrenjve të përqafonin fenë e tij, saqë u kthye kundër tyre me acarim të paparë. Kështu Luteri del si njeri i kohës së vet. Mjerisht kjo më vonë shërbeu si precedent për nacistët.


TEOLOGJIA E LUTERIT

Sipas mendimit të tij, Fjala e Zotit nuk është vetëm fjala e shkruar, por edhe Logosi – fuqia krijuese e Zotit. Bibla është Fjala e Zotit, sepse në të Jezusi, Fjala e trupëzuar, na afrohet neve. Kjo është në thelb një pikëpamje dinamike që i ngjan asaj të Karl Bartit. Duhet vërejtur se Luteri donte t'i mohonte kishës katolike ndonjë monopol të Biblës, sepse kjo kishë pretendonte të ishte kujdestari dhe interpretuesi i saj. Nuk mund të kesh monopol i Jezusit, e aq më pak i Fjalës së Zotit. Kështu, në qoftë se nuk gjente Jezusin, Fjalën, në ndonjë libër, ai do të nxirrte gjykim negativ si p.sh. «letër boshe» (letra e Jakobit). I vinte të vështirë të pranonte librin e Apokalipsit, sepse anabaptistët e shpërdoronin. Në doktrinën e tij për Zotin, megjithëse pranon sa për formë shfaqjen natyrore (të Zotit), theksi i tij kryesor bie mbi ndryshmërinë e Zotit. Sipas Luterit, vetëshfaqja më e lartë e Zotit na arrin nëpërmjet kryqit (atje ku shfaqet dashuria e Zotit), prandaj ai propozon në vend të teologjisë së madhështisë (d.m.th. teologjisë natyrore), teologjinë e kryqit. Atje Zoti shihet me dobësi dhe me vuajtje). Kështu mund të konstatohet se edhe Barti edhe Bonhëferi riprodhojnë idetë që e kanë prejardhjen në teologjinë e Luterit. Për shkak të mënyrës ekstreme të shprehjes, Luteri u bë pa dashur djepi i një pjese të madhe të teologjisë liberale të shek. XIX dhe XX.

Në mendimet e tij për kristologjinë, Luteri kishte prirje për monofizitizmin. Kjo e shtyri te mendimi se, meqenëse natyra hyjnore dhe njerëzore e Krishtit nuk mund të ndahen, atëherë Krishti duhet të jetë trupërisht i pranishëm gjithkund. Prandaj duhet të jetë edhe i pranishëm në eukarishti. Sipas Luterit, kunguesi e merr Krishtin bashkë me bukën, por mrekulli ndodh kur ai e ha bukën.

Dobësia e këtij argumenti është kjo: sipas Biblës Krishti ështi i gjithëpranishëm në këtë botë nëpërmjet Shpirtit të tij (Shpirtit të shenjtë), prandaj prania e tij është shpirtërore e jo trupërore. Ngritja e Krishtit në qiell (dhe këtë e kupton Luteri vetëm figurshëm) shënoi fundin e pranisë së tij trupërore në botë (deri në kthimin e tij).


Lufta e fshatarëve (1524-5) Në Gjermani, qeveria qendrore ishte e dobët. Fshatarët e udhëhequr nga ushtarë të çmobilizuar dhe të uritur ose nga kalorës të falimentuar, e shfrytëzuan atmosferën e kohës për të bërë presion për reforma politike dhe shoqërore. Ata iu bankangjitën thirrjeve të thjeshta për një tokë të krishterë, ku të gjitha pasuritë do t'i kishin të përbashkëta, dhe u besuan profecive apokaliptike të dhëna nga predikues endacakë radikalë si Toma Mynceri. Në maj të vitit 1525 ushtria fshatare saksone u mund në Frankenhausen dhe Mynceri u ekzekutua. Luteri gjithashtu kritikoi ashpër shtypjen e pronarëve dhe ra dakord me shumë nga kërkesat e fshatarëve, por urrente përleshjet me armë. Më 1522 Luteri doli nga hija për t'i kundërshtuar hapur trazirat. Ai tha: «Nuk dua të luftoj për ungjillin me dhunë dhe me vrasje». Por midis atyre që shtrëngonin rradhët rreth Luterit, për të kërkuar reforma fetare, kishte edhe njerëz që kërkonin gjëra të tjera. Luteri ishte aq i tronditur nga ajo që po ndodhte, saqë i këshilloi princat t'i ndëshkonin fshatarët sipas meritave të tyre. Atëherë Erazmi dhe Shtaupici u shkëputën me Luterin, sepse e quanin fajtor për teprimet që ndodhnin. Pasoja e refuzimit të Luterit që t'i bashkangitej Luftës së fshatarëve ishte se, luteranët humbën një pjesë të madhe të përkrahjes së fshatarëve. Këta ose u kthyen në katolicizëm, ose kaluan tek anabaptistët.


Toma Mynceri (1490-1525) Mynceri ishte shembull tipik i anabaptistit. Ai bëri studimet në universitetin e Laipcigut dhe më 1520 erdhi në Cvikau falë ndikimit të Luterit. Atje ra në kontatkt me tradicionet e taboritëve dhe valdenzëve që kishën e kishin kritikuar radikalisht dhe që donin ta përdornin ungjillin për të shndërruar shoqërinë. Cincendorfi donte t'i përdorte këto parime për të reformuar një komunitet fetar, kurse Mynceri donte t'i përdorte për reformimin e shoqërisë që ishte e krishterë vetëm me emër, për të krijuar një lloj komunizmi të krishterë. Autoritet e Cvikaut nuk i pranonin me qejf propozimet e tij revolucionare dhe e dëbuan jashtë shtetit. Mynceri pastaj shkoi në Bohemi, në shtëpinë e taboritëve, më 1521. Më 1523 Mynceri ishte ndërlikuar në një sulm kundër një kishe katolike ku dërrmoi shtatoret. Luteri e kritikoi për këtë dhe e denoncioi te princi i Saksonisë. Me kërkimin e birit të princit, Myncerin e ftuan të jepte predikim në kishën e kështjellës më 1524. Ai kërkoi ta bindte princin të reformonte strukturat shoqërore të mbretërisë, por më kot. Mynceri erdhi në përfundimin se mungesa e gatishmërisë për reforma ishte një shembull tjetër i peshkopëve dhe princave që ranë në ujdi kundër të zgjedhurve të Zotit dhe kundër reformimit të shoqërisë me anë të besëlidhjes me popullin. Më 1524 Mynceri erdhi në Mylhausen ku merrej me agjitacion shoqëror dhe lidhi «besëlidhje të përjetshme», që përbëhej nga 11 pika për transformimin e shoqërisë.

Më 1525 ai udhëhoqi kryengritjen e fshatarëve që u shtyp kur ushtria fshatare u mund në betejën e Frankenhausenit, më 15 maj të atij viti. Fshatarët nuk mund t'i bënin ballë ushtrisë profesionale të shteteve Hesse dhe Brunsvik. Myncerin e shpunë në kampin e ushtrisë dhe e varën në litar.


FORMIMI I KISHËS LUTERANE

a. Mbrojtje politike: Më 1526 perandori thirri mbledhjen e kuvendit në Shpajer, ku liria fetare u lejua për të gjithë derisa një kuvend tjetër të rikthente bashkimin. Kështu perandori donte të fitonte kohë.

Më 1529 u mblodh edhe një kuvend tjetër në Shpajer, ku u anulua vendimi i mëparshëm. Perandori mund të konstatonte se politika e mëparshme nuk shkonte dhe se të gjithë nuk ktheheshin në vathën katolike. Qëllimi i këtij kuvendi të dytë ishte ndalimi i shpërndarjes së luteranizmit dhe sigurimi i tolerimit të katolikëve në shtetet luterane. Princat luteranë protestuan (nga vjen fjala «protestant») kundër kësaj vepre. Por perandori nguli këmbë që të gjithë të pranonin supremacinë e papës. Reagimi ndaj kësaj ishte Diskutimet e Marburgut më 1529 ku princat kërkuan që reformatorët të pajtoheshin mes tyre, kështu që të formohej një aleancë politike kundër perandorit.

(Kishte gjithashtu diskutime midis reformatorëve për t'u pajtuar rreth doktrinës së eukaristisë, Darkës së Zotit, por ato dështuan, për shkak të kokëfortësisë së Luterit).

Princat protestuan duke pohuar se perandori nuk kishte të drejtë të ndërhynte në punët fetare të ndonjë shteti gjerman. Kështu, ata u bënë shtetet protestuese ose protestantët. Pas argumentimeve të zgjatuara me Luterin, ata e bindën në fund atë se ata nuk ishin të detyruar ligjerisht t'i bindeshin perandorit me çdo kusht dhe për këtë aryse ata kishin justifikim politik të përdornin dhunën për t'u bërë ballë kërkesave të papërligjura të tij.

Perandorin e bindën t‘i japë protestantëve rast për të shpjeguar fenë e tyre. Kjo shkaktoi Kuvendin e Augsburgut dhe Kredonë e Augsburgut më 1530. Perandori ende shpresonte në pajtimin e të dy palëve, por ndërkohë të dy kishin filluar të armatoseshin. Kryengritja e fshatarëve u jepte katolikëve të besonin se po planifikohej një revolucion.

Më 1531 princat protestantë u lidhën në një konfederatë politike që quhej Lidhja e Shmalkaldit. Ata ishin të vendosur t'i bënin ballë perandorit Karl V dhe imperialistëve katolike. Kështu lindi fuqia e re politike në Evropë dhe më 1532, në Marrëveshjen e përkohshme (Interim) të Nyrnbergut, këtë lidhje e njohu perandori.

Më 1539 kjo lidhje protestante përfshinte shtetet që vijojnë: Brandenburgu, Prusia, Saksonia, Hesse, Mansfeldi, Brunsviku, Anhalti dhe territore të tjera, bashkë me 20 qytetet e perandorisë. Perandori ishte tepër i zënë gjetiu (duke u përpjekur t'i mundte turqit) për t'u ballafaquar me protestantët me armë. Nga ana tjetër, francezët nuk dëshironin që protestantët të shtypeshin me dhunë, sepse ata garantonin një Gjermani të ndarë dhe të dobësuar. Për këtë arye, midis të tjerave, kundërreformacioni nuk kishte sukses. Detyra më e rëndësishme për të gjithë ishte ndalimi i përparimit turk nëpër Ballkan. Më 1529 turqit kishin arritur deri në portat e Vjenës.

Më 1541 një grup që përbëhej nga protestantët dhe katolikët u mblodh në Regensburg në Diskutimet e Regensburgut (latinisht: Ratisbon) dhe ata pothuajse u pajtuan. Protestantëve do t'u mjaftonin katër lëshime:

1. Martesa e klerit.

2. Kungimi me dy elemente.

3. Liria për mësimin e pranisë së vërtetë te kungimi, pa e përkufizuar si transsubstantiacioni (transformimi i elementeve në gjakun dhe trupin e Krishit).

4. Liria nga juristiksioni papnor, megjithëse ata ishin gati të pranonin supremacinë papnore mbi krishterimin në mënyrë të përgjithshme).

a. Por Roma nuk deshi të hiqte dorë: As Franca, as dy dukët bavarianë dhe madje as papa nuk mund të pajtoheshin për arsye politike. Kjo skizmë e pandreqshme u njoh në fund në Traktatin e Paqes së Augsburgut, më 1555.

b. Kredoja; Bibla duhet vënë në vendin e parë, dhe mësimet e reja që nuk ishin në Bibël, duhen hequr. Sakramentet u pakësuan në tre. Luteri dhe Melantoni nuk mendonin se po themelonin një kishë të re, vetëm se reformonin kishën katolike nga abuzimet. Transsubstantiacioni u pakësua në mësimin e pranisë së vërtetë; priftërinjtë lejoheshin të martoheshin, murgjit dhe murgeshat u liruan nga betimet e pamatura; kisha duhet ndaluar të pasurohet nga shitja e indulgjencave dhe pozitave kishtare, si dhe nga meshat private. Të gjitha këto u kanonizuan në Kuvendin e Augsburgut më 1530, kurse kredoja u quajt Kredoja e Augsburgut. Këtë kredo e përpunuan edhe Melantoni (ndikimi moderues) edhe Luteri:

c. Riorganizimi i Kishës Luterane: peshkopi kishte prirje të mënjanohej dhe të zëvendësohej nga princi ose këshilli bashkiak lokal. Më 1542 u vendos një sistem administratash kishtare në çdo shtet luteran, i mbikëqyrur nga princi. Ata vizituan kishat për të imponuar disiplinën. Megjithatë Luteri refuzoi me ngulm idenë e qeverisjes kishtare laike, ku kongregacioni do të kishte të drejtë të zgjidhte dhe të kontrollonte pastorin. Paratë e mbledhura më parë nga dhuratat dhe meshat private tani i kushtoheshin bamirësisë: pagimi i pastorëve, mësuesve dhe të varfërve. Në shtetin e Hesses, mjetetet e tilla financiare ndihmuan në themelimin e universitetit të Marburgut, universitetit të parë protestant. Disa dhurata iu kushtuan përpjekjeve të para shtetërore për t'u kujdesur për të varfrit dhe për ta zëvendësuar ndihmën financiare të dhënë më parë urdhave fetare.


LETËRSIA PROTESTANTE;

Bibla gjermane (midis 1534 dhe 1584 u botuan 100,000 ekzemplarë në një shtypshkronjë të vetme), Mesha gjermane, këngë fetare gjermane, dhe librat gjermane të katekizmit.

Sidoqoftë, duhet theksuar se Luteri nuk përktheu i pari Biblën në gjermanisht. Më herët ishin botuar disa përkthime të tjera. Ana revolucionare e këtij përkthimi ishte gjermanishtja idiomatike që përdorte Luteri, siç flitej në popull. Përveç kësaj, gjermanishtja e Luterit ishte modeluar sipas gjuhës ndërshtetërore (Kanzleideutsch) që përdorej në diskutimet diplomatike midis shteteve ku secili e kishte dialektin e vet. Luteri shkroi gjithashtu dy libra të katekizmit: një për klerikun (Katekizmi i madh) dhe tjetri për laikët (Katekizmi i vogël). Shkroi edhe një libër me 8 këngë fetare dhe pastaj një libër me 24 këngë, të bazuar në këngët dhe meloditë e vjetra.

Luteri theksonte rendësinë e arsimit, posaçërisht arsimin teologjik, të cilin e nënvlerësonin anabaptistët. Luteri u përpoq t'ia afronte fenë zemrës dhe jetës së përditshme. Megjithatë, do të ishte naive të supozohej se Luteri do t'ia arrinte menjëherë asaj që kisha mesjetare nuk ia kishte arritur ta bënte për shekuj më radhë. Për shembull, madje edhe në shek. XVII, leximi i Biblës në fshat ishte i rrallë, përveç midis shtresave të larta të popullsisë.

Adhurimi luteran: liturgjia e përdorur ishte ajo e katolicizmit mesjetar, përveç në 3 sferave:

1) Ishte gjermanisht e jo latinisht

2) U fut liturgjia e re për shërbesën e kungimit (Darkën e Zotit) që zëvendësonte atë të meshës.

3) Predikimi u bë qendra e shërbesës.

U mbajtën rroba fetare në kishat e Gjermanisë veriore dhe në Skandinavi, por u anuluan në Gjermaninë jugore.


PËRÇARJET MIDIS LUTERANËVE NË GJERMANI

Një vit pas vdekjes së Luterit më 1546, protestantizmi gjerman duhej të përballonte shkatërrimin. Perandori, Karli V, kishte bërë paqe me Francën, dhe kështu u prish ekuilibrin e fuqisë që kishte qenë deri atëherë në favor të protestantëve. Përveç kësaj, turqit nuk paraqisnin më kërcënim. Perandori bëri për vete dukën Moris të Saksonisë që lakmonte titullin e princit dhe tokat e Saksonisë. Ushtria saksone u mund dhe princi u zu rob. Mbarë Saksonia dhe Hesse u vunë pas pak nën pushtetin e tij, i gjithë territori në atë krahinë, përveç Tyringisë.

Marrëveshja e përkohshme (Interim) e Augsburgut: Karli tani ishte i mendimit se mund t'i impononte Gjermanisë njëtrajtshmërinë fetare. Për këtë përpunoi një marrëveshje të përkohshme derisa Kuvendi i Trentit të ketë shqyrtuar reformat e mundshme. Në këtë marrëveshje, Karli kërkoi t'i impononte përsëri kishës gjermane hierarkinë rimokatolike dhe të rivendoste agjërimet, festat dhe ceremonitë e vjetra.

Për të zbutur pakënaqësinë e protestanëve, perandori futi disa reforma të jashtme: lejoi martesën e klerit dhe dhënien e kupës së kungimit laikëve tek eukaristia. Në mënyrë të pashmangshme, një kompromis i tillë nuk i pëlqeu askujt.

Reagimi midis protestantëve shkaktoi një ndarje ndërmjet fraksionit të Jenës që nuk donte të toleronte asnjë kompromis, dhe fraksionit të Melantonit që ishte gati të bënte kompromis me dukën Moris. Si pasojë u nënshkrua Marrëveshja e përkohshme (Interim) e Laipcigut që u lejoi protestanëve të mbanin kredo me ngjyrësim luteran.

Në Gjermaninë jugore dhe qendrore marrëveshja u pranua dhe u imponua nga trupat spanjolle, kurse në Saksoni dhe në Brandenburg u pranuan formulimet protestante, por në Gjermaninë veriore kishte kundërshtim të prerë. Madje edhe katolikët dyshonin se kjo ishte një marrëveshje që ishte përpunuar pa lejen e papës. Si pasojë, kishte ndarje midis luteranëve. Melantoni ishte i vetmi udhëheqës luteran me reputacion ndërkombëtar që mbetej, dhe kundër tij ishin gjysma e luteranëve, për shkak të kompromisit. Ndarja shkaktoi situatën që vijon:

1. Melantoni dhe fraksioni i moderuar, i bazuar në Vitenberg.

2. Iliriku dhe fraksioni i rreptë, i bazuar në Magdeburg dhe Jena.

Luteranët kurrë nuk e rifituan këtë unitet. Pasuesit e Melantonit pas pak i quajtën «filipistët». Melantoni nuk donte t'i fyente luteranët e reformuar (kalvinistët) në Zvicërr. Më 1540 ai punoi një varijant të rishikuar të kredos së Augsburgut që përshtaste pikëpamjen e tyre për eukaristinë. Melantoni pohoi, gjithashtu, se Luteri nuk kishte qenë i pagabueshëm. Të gjitha këto veprime vetëm sa i hodhën zjarrit benzinë. Luteranët më të rreptë pothuajse e shihnin katolicizmin me sy më të mirë, sesa fenë e luteranëve të reformuar (kalvinistët)!

Flacije ishte i vendosur ta mbronte Luterin gjer në fund dhe mbante interimet si kapitullim përpara papatit i kryer nga komprometuesit si Melantoni. Në zellin e tiy për të mbrojtur mësimin e Luterit rreth korruptit të gjithanshëm të njeriut, Flacije shkoi aq larg se pohoi se rrënia e njeriut në mëkat kishte anuluar plotësisht shembullimin e Perëndisë te njeriu kështu që karakterizohej plotësisht nga mëkati. Për këtë arsye e paditnin për maniheizëm. Gjithashtu forcoi mësimin e Luterit rreth paracaktimit për shpëtim duke shtuar edhe mësimin e predestinacionit për humbje. Sipas tij, kthimi nuk ishte fjala për veprimin e Perëndisë në vullnetin e njeriut, por për anulimin e vullnetit.

Më 1555 gjendja ndryshoi në të mirë të perandorit, me formimin e aleancës protestante, me ndihmën e turqve dhe Francës. U nënshkrua Traktati i paqes së Augsburgut; çdo tokë që kishte qenë luterane para 1552, u lejua të mbetej luterane, dhe sa u përkiste tokave të tjera, çdo sundimtar duhej të zgjidhte ose katolicizmin, ose luteranizmin. Megjithëse, as kalvinistët e as anabaptistët nuk merreshin parasysh në këtë marrëveshje. Ky gabim shkaktoi në fund hapjen e Luftës 30-vjeçare më 1618. Ata që nuk mund ta pranonin këtë marrëveshje, u detyruan të largoheshin. Kjo marrëveshje e siguroi paqen fetare në Gjermani për 60 vitet e ardhshme.

Më 1577, Formulimi i Harmonisë arriti një marrëveshje të pjesshme në kuadrin e polemikave luterane, por, meqenëse ajo nuk merrte aspak parasysh mësimin kalvinist për eukaristinë dhe për paracaktimin (paracaktimin), asnjë filipist (pasues i Melantonit) nuk mund ta përkrahte.


FORMIMI I KALVINIZMIT SHTETËROR NË GJERMANI

Shumë shtete luterane e pranuan Formulimin e Harmonisë, por shtetet që vijojnë nuk e pranuan, sepse parapëlqenin doktrinën kalviniste: Danimarka, Bremeni, Anhalti, Palatinata (Nyrnbergu), pjesa e Hesses dhe princi i Brandenburgut. Ekzistenca e vazhdueshme e kishave filipiste në Gjermani nxiti rritjen e fesë kalviniste në atë vend. Por ata nuk e ndiqnin sistemin zviceran të qeverisjes kishtare – ishte ose forma luterane e këshillit kishtar, ose qeverisja e drejtpërdrejt e princit mbi kryetarët e kishës.

Ishte princi Fridrik III i Palatinës ai që i dha kishës kalviniste rastin e saj të volitshëm më të madh. Ai e bëri universitetin e Hajdelbergut qendër të teologjisë kalviniste dhe ngarkoi të diturit (Ursinin dhe Olivetanin) me hartimin e kushtetutës për kishat kalviniste të Palatinatës. Kështu u hartua Katekizmi i Hajdelbergut më 1563. Me kalimin e kohës shumica e kishave kalviniste gjendeshin në Prusi, Pomerani, Poznan, Silezi, Vestfalen dhe në provincat e Rajnit.

Por marrëdhëniet midis luteranëve dhe luteranëve të reformuar ishin shumë të acaruara. Në ndonjë shtet luteran, u disiplinua ndokush që ishte katolik ose kalvinist. Kalvinistët, nga ana e tyre, i mbanin luteranët për gjysmëpapistë dhe të paditur. Luteranët ishin të tmerruar nga refuzimi i kalvinistëve për të pranuar doktrinën e pranisë së vërtetë tek kungimi. Luterani Huteri e mbante martirizmin e hugenotëve (kalvinistëve francezë) në Francë për gjykimin e drejtë të Zotit kundër atij sekti. Deri më 1648 luteranët i konsideronin kalvinistët të barabartë me anabaptistët: të dy këto grupime ishin sekte jashtë ligjit. Kjo grindje e dobësoi fuqinë politike të protestantëve në Gjermani, Poloni, Francë, Hungari dhe Transilvani, dhe kështu i hapi dyert kundërreformacionit dhe shpërndante energjitë baritore me polemika.


RRITJA E MËTEJSHME E LUTERANIZMIT

Me gjithë këto ndarje, luteranët kurrë nuk humbën energjinë dhe aftësinë për t'u zgjeruar. Më 1589 Strasburgu u bë luteran. Një nga metodat e zgjerimit ishte fitimi i kryepeshkopit për fenë luterane dhe pastaj peshkopata e tij do të kthehej automatikisht në protestantizëm. Katolikët kërkuan ta kundërshtonin këtë dredhi duke i futur marrëveshjes një klauzolë tjetër të quajtur Rezerva Kishtare sipas së cilës, në qoftë se kleri i shquar në ndonjë shtet katolik bëhej protestant, ai do ta humbiste automatikisht pozitën e tij. Megjithatë, perandori e shihte nëpër gishtërinj shmangien e këtij vendimi. Në këtë mënyrë Magdeburgu, Lybeku, Verdeni dhe Mindeni kaluan në duart e protestantëve. Por ishin interesat politikedhe fetare të Spanjës që i mbanin peshkopatat e Rajnlandit katolike. Ushtria spanjolle në Holandë nuk ishte kurrë larg.

Në vitet 1560 protestantizmi po rritej në Austri, Bavari, Tirol dhe në Bohemi, megjithëse kufizohej në bujarinë dhe tregtarët në qytete.

Më 1568 perandori Maksimiliani II, nën presion, u lejoi njëfarë lirie ligjore luteranëve në Austri dhe, katër vjet më vonë, në Bohemi. Madje edhe më 1575 dukej sikur protestantët do ta kthenin në fe mbarë Gjermaninë. Dituria luterane u rrit: universitetet e Tybingenit, Rostokut, Grajfsvaldit dhe Lajpcigut u reformuan, pastaj u themeluan universitetet e Marburgut, Kenigsbergut, Jenas, Helmshtetit dhe Gisenit.

Martin Hemnic i Brunsvikut (1522-86), nxënës i Melantonit, u bë teolog protestant më i ditur i shekullit dhe u bë autori kryesor i Formulës së Konkordit. Ai ndihmoi në sistematimin e mëtejshme të doktrinës luterane. Libri i tij më i njohur ishte Shqyrtimi i Kuvendit të Trentit. Shkrimi i tij i veçantë teoria e pranisë së shumëhershme të Krishtit. Pasi kishte hedhur tej idenë e gjithëpranisë automatike të trupit të lavdëruar të Krishtit, ai kërkon të mbajë konceptin e pranisë trupëror të Krishtit në këtë botë duke pohuar se Ai mund të jetë i pranishëm trupërisht kur dëshiron të jetë kështu (p.sh. tek eukaristi) me anë të materializimit, i cili i ngjan fenomenit të teofanisë në BV.

Polemika të mëtejshme: Luteri ishte i ndërlikuar në polemika të ashpra në të gjallën e tij, dhe pas vdekjes së tij polemika të tilla vazhduan në rrethet e luteranizmit. Njëfarë teologu luteran me emër Osiandër ishte i mendimit se vendimi i pafajësisë = rilindja shpirtërore. Osiandri ishte profesor në universitetin e Kaliningradit (Kenigsberg). Polemika ishte aq e ashpër saqë profesorët mbanin armët kur hynin në sallën e leksioneve. Njerëzit besonin me gjithë zemër se djali kishte shkruar librat e Osiandrit kur ky ishte duke ngrënë.

Polemikat rreth pranisë trupërore së Krishtit tek eukaristia ishin, gjithashtu, të ashpra. Të krishterët gjermanë e kishin të vështirë të mos besonin në shndërrimin e verës në gjak gjatë eukaristisë.

Luterani Vestfal egërsoi posaçërisht mbarë debatin rreth kësaj çështjeje midis besimtarëve luteranë dhe të reformuar. Kur një pastor luteran derdhi gabimisht pak verë të shuguruar me rastin e eukaristisë, e ftuan në sinod, ku princi, Gjon Joahimi i Brandenburgut, vendosi se fajtorit (që kishte, sipas tij, derdhur gjakun e Krishtit) duhet t'iu prerë dy a tri gishta. Luteranizmi jashtë Gjermanisë: Luteranizmi u zgjerua drejt veriut në Skandinavi, falë tri faktoreve:

1. Ndikimi i kolonive tregtare gjermane në pothuajse të gjitha qytetet veriore.

2. Aftësia dhe avantazhet e mbretërve skandinavë

3. Iniciativa dhe vrulli i misionarëve të formuar në rrethin e Luterit.

Universiteti i Vitenbergut u bë qendra e teologjisë agostiniane dhe qenër formimi për misionarë luteranë. Luteri kishte një grup profesorësh shumë të aftë: Karlstadti, Amsdorfi dhe Filip Melantoni, me përkrahësit si Fridriku i Urtë dhe Spalatini. Danimarka ishte shteti i parë që u kthye në luteranizëm. Ky shërpeu si model për Norvegjinë pas prishjes së invadimit katolik. Suedia u zhvillua pavarësisht nën udhëheqjen e vëllezerve Petri. Reformator kryesor në Finlandë ishte Michael Agrikola i cili gjithashtu themeloi gjuhën e shkruar finlandeze. Në të gjitha vendet skandinave përkthimi i Biblës në gjuhën amtare luante një rol vendimtar.


KALVINIZMI

Kalvinizmi duhej të bëhej forma ndërkombëtare e protestantizmit: vetëm Gjermania dhe Skandinavia parapëlqenin luteranizmin. Kishat e reformimit kalvinist u zgjeruan në kurriz të luteranëve. Në të vërtetë, shprehja «reformim» do të thoshte fillimisht «luteranizëm i reformuar».

Feja e reformuar (d.m.th. kalvinizmi) u adoptua tamam në ato vendet ku kërkohej jo vetëm reformë fetare, por edhe revolucion politik: në Francë, në Holandë dhe në Skoci. Sa më armiqësor ishte shteti ndaj reformimit, aq më tepër pritej se forma e protestantizmit do të ishte kalvinizmi, sepse kalvinizmi vendosi autoritetin e shërbimit kishtar, të lirë nga nënshtrimi shpirtëror ndaj autoriteteve të shtetit.

Doktrina kalviniste karakterizohej nga ndarja e modifikuar midis kishës dhe shtetit. Të gjithë reformatorët e hershëm e kuptuan se kontrolli i shtetit ishte e vetmja zgjidhje ndaj kontrollit nga papati. Teologët kalvinistë paraqitën një zgjidhje të tretë. Kalvini dhe pastorët e tjerë të Gjenevës kërkuan pavarësi për kishën në çështjet fetare si dhe, për arsyet fetare, të drejtën e kritikimit të veprave të shtetit dhe të jetës morale të qytetit. Nga ana tjetër kisha kalviniste nuk do të kishte pushtet në çështjet shekullare.

Propozimet e Kalvinit ishin si vijon:

1. Kisha duhet përbërë nga të gjithë banorët e vendit.

2. Kisha duhet mbrojtur nga qyteti ose vendi. Shteti e përkrahte kushtetutën kishtare që kishte fuqi ligjore.

3. Kisha duhet të jetë e lirë t'i zgjedhë shërbëtorët e vet.

Mësimi i reformatorëve nuk ishte, zakonisht, se shteti duhet ta kontrollojë kishën, ose se kisha duhet ta kontrollojë shtetin. Përkundrazi, ata mësonin se edhe kisha edhe shteti ishin të krijuar nga Zoti dhe se njeri duhet të bashkëpunonte me tjetrin në sferën e tij të caktuar. Kisha duhet të shpallë ungjillin dhe të rritë popullin e Zotit. Shteti duhet t'i furnizojë qytetarët me paqe dhe siguri, dhe ta njohë dhe ta pranojë Zotin si mbret.

Kalvini dhe teologët e tjerë kalvinistë futën të parët idenë e kontratës midis popullit dhe sundimtarit si bazë për qeverisje. Pranohej e drejta e rezistencës ndaj sundimtarit, në qoftë se ky shkelte kontratën e tij të sundimit sipas kushtetutës së hartuar me popullin. Në bazë të kësaj teorie prezbiterianët (d.m.th. kalvinistët) në Skoci, Francë dhe në Angli kundërshtuan të drejtën hyjnore të mbretërve të Evropës (për të sunduar pa kontroll).

Sipas Luterit, feja e shtetit caktohej nga feja e sundimtarit. Noksi (reformatori skocez) shkoi edhe më larg duke pohuar se populli kishte të drejtë të zgjidhte fenë e vet, pa marrë parasysh vullnetin e sundimtarit. Sipas Noksit, populli që praktikonte fenë e vërtetë protestante kishte të drejtë t'i rezistonte, po qe nevoja, me dhunë, ndonjë sundimtari katolik që ua ndalonte praktikën e fesë së tyre. Kalvini nuk ishte dakord me Noksin në këtë pikë, por këshillonte durimin e persekutimit. Njerëzit si Xhon Loku, duke e izoluar këtë koncept nga konteksti i tij fetar, shkaktuan që këto ide të bëheshin baza të zakonshme të teorisë politike në Angli dhe në ShBA.


CVINGLI

Ulrih Cvingli (1484-1531) ishte me prejardhje më të lartë se ajo e Luterit, dhe studioi në universitet e Baselit dhe Vjenës. Ndryshe nga Luteri, ai ishte formuar në shkollën e «rrugës së vjetër» (via antiqua) të Toma Akuinit dhe i ndikuar fort nga humanizmi i Erazmit. Më 1506 ai ishte bërë prift dhe me kalimin e kohës u bë shumë kritik për shitjen e indulgjencave dhe për pelegrinazhet. Ai kritikoi edhe tregtinë me mercenarët zviceranë, që shiteshin për të luftuar në ushtritë e huaja. Cvingli filloi të predikonte në Cyrih dhe turma të mëdha u mblodhën për ta dëgjuar. Madje edhe papa e përkrahte në këtë iniciativë të re.

Megjithatë, pas pak, Cvingli e tejkaloi atë që kisha katolike ishte gati ta toleronte. Reformimi në Cyrih filloi më 1522 dhe përfundoi më 1525, kur qytetarët kryesorë u ndikuan nga doktrinat e tij. U hodh poshtë pushteti i peshkopëve të Konstancit dhe këshilli bashkiak filloi të zbatonte një reformë: lejimi i martesës klerikale, largimi i shtatoreve dhe relikteve, ndalimi i manastireve dhe përdorimi i dhuratave të tyre për arsimin, liturgjia e thjeshtëzuar në vend të meshës, dhe fushata për të pastruar moralin publik.

Pas pak, kantone të tjera e pranuan fenë e re, por katolikët, në aleancë me Austrinë, organizuan rezistencë ndaj saj. Shpërthimi i luftës civile ishte afër, por kjo u mënjanua me arritjen e një kompromisi, sipas të cilit protestantët në kantonet katolike do të liheshin të lirë. Por pas pak kantonet katolike shkelën fjalën e tyre dhe Cyrihun e invadoi një ushtri katolike me 8.000 ushtarë. Cvingli krijoi një ushtri me 2.700 ushtarë, por katolikët fituan dhe Cvinglin e vranë më 11 tetor 1531 në betejën e Kapelit së bashku me 24 pastorë të tjerë. Trupin e tij e dogjën dhe hirin e tij e shpërndanë. Disa ushtarë katolikë e kishin gjetur të shtrirë dhe të plagosur nën dardhën dhe e vritën kur nuk pranoi t‘i lutej virgjëreshës Mari sipas kërkesës së tyre. Një fitore e mëtejshme në betejën e Gubelit i mundësuan katolikët të diktonin kushtet e paqes dhe t‘i jepnin fund përhapjes së mëtejshëm të reformacionit në kantonet e tjerë të Zvicrës.

Pasardhësi i Cvinglit ishte Henrik Bullingeri dhe nën shërbimin e tij të gjitha kantonet kalviniste pranuan Kredonë kalviniste. Kjo quhej Kredoja Helvetike dhe e nënshkruan Gjon Noksi dhe pastorët e tjerë skocezë, kishat e Rajnlandit jugor, si dhe kishat kalviniste të Polonisë dhe Hungarisë.

Qëndrimi i Cvinglit ishte ai më radikal i reformatorëve. Ai ishte ndërlikuar në dy polemika kryesore me reformatorët e tjerë: Darka e Zotit dhe pagëzimi. Ai ndihej më pak detyrues ndaj së kaluares, sesa Luteri, prandaj nuk hezitoi të niste një reformë më radikale. Ndërsa Luteri donte të mbante sa më shumë lëndë nga feja e vjetër po të mos ishte në kundërshtim me Shkrimin e shenjtë, Cvingli donte të largonte sa më shumë lëndë nga e vjetra.

Përveç kësaj, Cvingli kishte qenë nën ndikimin e humanizmit para kthimit të tij në fenë e re, por ende pohonte se asnjë doktrinë e krishterë nuk duhet të jetë në kundërshtim me arsyen. Kjo ndikoi qëndrimin e tij ndaj Darkës së Zotit. Luteri kishte hedhur poshtë transsubstantiacionin, por ende besonte në praninë trupore të Krishtit tek eukaristia. Cvingli besonte vetëm në praninë shpirtërore të Krishtit, jo për shkak të elementeve, por për shkak të mbledhjes së popullit të Zotit sipas urdhrit të tij.

Shprehja «Ky është trupi im i dhënë (si flijim) për ju» shënonte për Cvinglin: «Kjo është shenja e trupit tim». Me fjalë të tjera, Darka e Zotit ishte përkujtim për vdekjen e tij dhe falënderim për të. Nuk është kryesisht «mjet hiri». Doktrina e eukaristisë ishte «mollë sherri» midis reformatorëve.

Cvingli filloi me dyshime të mëdha rreth vlerës së pagëzimit të fëmijëve, por ishte nën presion nga ana e udhëheqësve qytetarë që nuk donin të pranonin mohimin e vlerës së tij, sepse ishte tepër radikal. Në polemikën rreth pagëzimit, nga një anë, Cvingli nuk ishte gati t'u bënte lëshime anabaptistëve që kërkonin një kishë vullnetare që përbëhej nga anëtarë të angazhuar. Ai e mbrojti pagëzimin e fëmijëve në bazë të teologjisë të besëlidhjes, por nuk besonte se pagëzimi u dha automatikisht pranuesve (qoftë fëmijëve, qoftë të rriturve) rilindjen ose faljen e mëkatëve. Sipas tij, pagëzimi ishte shenje e jashtme e besimit. Për disa prej pasuesve të Cvinglit (Grebelin, Mancin dhe të tjerët), mësuesi i tyre nuk shkonte mjaft larg. Njerëz të tillë duhej të ishin më vonë nismëtarët e lëvizjes anabaptiste. Ata refuzuan të pranonin qëndrimin e Cvinglit rreth pagëzimit të fëmijëve dhe filluan t'i pagëzonin përsëri (greqisht ana) njerëzit (këtej anabaptistët). Për këtë ata u dëbuan pas pak nga Cyrihu.

Kishte përpjekje për pajtim midis reformatorëve në Diskutimet e Marburgut më 1529, ku u mblodhën Luteri, Cvingli, Melantoni, Buceri, Ekolampadi dhe reformatorë të tjerë. Ata u pajtuan rreth shumë gjërave, por jo rreth eukaristisë. Kishat e Holandës, kishat e disa qyteteve të Rajnlandit, si pasuesit e Cvinglit dhe Ekolampadit, tani iu drejtuan Cyrihut për frymëzim. Cvingli gjeti një vdekje të hershme dhe kështu nuk ishte në gjendje të zhvillonte shumë prej mendimeve të tij. Megjithëse mund të pretendohet se ai ishte themeluesi i reformimit (protestantizmit kalvinist), i mbetej Kalvinit të zhvillonte një teologji serioze të reformimit, i cili u quajt kalvinizëm e jo cvinglizëm.

Cvingli nuk ishte i vetmi reformator në Zvicër gjerman: Ekolampadije (Hussgen) vepronte në Basel, kurse Bertold Haller në Bern. Pasardhësi i Cvinglit ishte Hanjrih Bullinger, dhe nën shërbimin e tij Kredon e reformuar më 1556 e pranuan të gjitha kantonet e reformuar. Ky kredo njihej si Kredoja e dytë helvetike. E nënshkruan Gjon Noks dhe pastorë skocezë të tjerë, kishat e Rajnlandit jugor si dhe kishat e reformuara e Polonisë dhe Hungarisë. Bullingeri edhe shkroi një Teologinë sistematike që u bë më vonë teksti mësimor zyrtar për formimin e pastorëve anglikanë. Kontributi i tij kryesor ishte zhvillimi i idesës së teologjisë së besëlidhjes.


KALVINI

(1509-64) lindi në Noyon, në krahinën e Pikardisë, në Francë. I ati ishte avokat dhe kishte caktuar birin e tij për një karrierë në kishë. Kalvini shkoi për të studiuar letërsinë e vjetër në universitetin e Parisit, por i ati u grind me peshkopin e Nojonit dhe tërhoqi birin e tij nga studimet për priftërinë. Ai shkoi në Orleans dhe në Burgj për të studiuar të drejtën, dhe pastaj u kthye në Paris. Gjatë kohës së tij në Paris, ai kishte rënë nën ndikimin e reformatorëve gjermanë dhe rilindi shpirtërisht në Burgj. Pastaj mori hapur anën e protestantëve në Paris.

Miku i tij, Nikola Kop, u emërua rektor i universitetit të Parisit. Kalvini e ndihmoi me përgatitjen e fjalimit të tij të përurimit në të cilin ai sulmoi kishën katolike dhe propozoi reforma luterane. Mbreti francez, Fransoi I këtë e mori vesh dhe nxori urdhër për arrestimin e heretikëve. Pikërisht në këtë çast ndodhi «Çështja e pllakatave» (fushata me pllakata ku mesha dënohej si besëtytni papnore). Dikush guxoi të varte një pllakat të tillë madje edhe në derën e dhomës së mbretit! Edhe Kopi edhe Kalvini u detyruan të iknin në Basel.

Në Basel, më 1536, Kalvini botoi latinisht botimin e parë të librit të tij Themelet e fesë së krishterë (Les Institutions de la religion chrétienne) – manual shumë të qartë për mësimet e krishtera. Ky libër synohej të lexohej (si një lloj fjalorthi) paralelisht me komentarët e tij rreth Shkrimit të shenjtë. Kjo vepër e ngriti Kalvinin si udhëheqës i lëvizjes së reformimit. Më vonë ai i shtoi edhe lëndë të tjera para se ta përkthente në frengjisht më 1541.

Nga Baseli ai i bëri vizitë Ferarës në Itali ku po fillonte lëvizja e reformacionit italian. Pas një kthimi të shkurtër në Paris, ai u nis në rrugë për në Strasburg më 1536 duke menduar të bënte një jetë të qetë atje me studime. Por një devijim që mori Kalvini rastësisht nëpër Gjenevë ndryshoi fatin e tij. Atje takoi reformatorin protestant, Uiliam Farelin, i cili e bindi të rrinte në qytet për të mbaruar punën e tij fillimtare duke transformuar Gjenevën në komunitet protestant të gjallë.

Kalvini dhe Fareli ishin predikues të fuqishëm dhe pas pak mijëra njerëzish u mblodhën për t'i dëgjuar. Kalvini kërkoi t'u impononte disiplinë të rreptë të krishterë dëgjuesve të tij, por «libertinët» që nuk donin ta pranonin këtë displinë, bënë për vete këshillin bashkiak. Si pasojë edhe Kalvini edhe Fareli u detyruan të iknin.

Më 1538-41 Kalvini banoi në Strasburg me ftesën e Bucerit, predikuesit luteran, ish-dominikan, që e kishte ndikuar. Kalvini u bë pastor i komunitetit të refugjatëve francezë atje, por edhe merrej shumë me studime. Ai shkroi një liturgji të reformuar, kompiloi një libër psalmesh për këndim, shkroi komentarë për Shkrimin e shenjtë dhe botoi në frengjisht një botim të ri të librit të tij Themelet e fesë së krishterë. Nën tutelën e Bucerit Kalvini mësoi për organizimin e qytetit kishtar, dhe këtë e vuri në praktikë kur më vonë riorganizoi jetën kishtare të Gjenevës.

Nga Strasburgu ai shkoi në Diskutimet e Vurmsit (1540) dhe ato të Regensburgut (1541), të thirrur nga perandori Karli V, për të rikthyer unitetin e krishterimit. Kalvini ishte optimist. Ndërkohë në Gjenevë, vazhduan trazirat, por në fund përkrahësit e Kalvinit fituan epërsi dhe e riftuan atë, dhe ai u kthye në Gjenevë më 1541. Menjëherë iu përvish punës për ta kthyer qytetin me 13.000 banorë në një kishë të reformuar dhe në një komunitet të disiplinuar. Ai hartoi një plan të quajtur Rregullimet kishtare (Ordonnances ecclésiastiques), që adoptoi me disa modifikime këshilli bashkiak.

Kalvini vendosi katër shërbime (pozita) në kishë: pastorët, mësuesit, kryetarët dhe dhjakët. Pastorët duhej të mblidheshin një herë në javë për studimin e Shkrimit të shenjtë. Pastorët i zgjidhte kisha e jo shteti, dhe ata zgjidhnin me radhë mësuesit. Këshilli kishtar (le consistoire) e qytetit kishte një rol disiplinues dhe përbëhej nga pastorët dhe kryetarët e kishave. Gjithashtu e drejtoi kishën në përgjithësi.

Në qoftë se fajtorët refuzonin të pendoheshin, ata mund të shkishërohesin dhe gjyqtarët do të viheshin në dijeni. Megjithatë, këshilli i Gjenevës nuk ishte i kënaqur me këto masa dhe ishte shpeshherë i sherrosur me Kalvinin. Legjislacioni që rregullonte sjelljen private të qytetarëve nuk ishte i pazakonshëm në një qytet mesjetar, por në Gjenevë legjislacioni shkoi në ekstrem. Njerëzit mund të arrestoheshin për gjëra të atilla si: qeshje gjatë predikimit, këndimi i këngëve që vinin në lojë Kalvinin, kërcimi ose ecja në falltar. Nën regjimin e Kalvinit, prostitucioni u zhduk plotësisht. Dy burra që u ngatërruan me Kalvinin, u ekzekutuan (Jakob Grueti, sepse ishte libertin i rrezikshëm, dhe Mihajl Serveti për herezi rreth Trinisë). Më 1559 Kalvini themeloi Akademinë e Gjenevës (që u bë më vonë universitet) ku pastorët u formuan dhe u dërguan fshehurazi prapë në Francë, por edhe më larg (Gjon Noksi). Refugjatët anglezë dhe skocezë në Gjenevë përkthyen Biblën e Gjenevës, nën drejtimin e Kalvinit.

Arritjet e Kalvinit:

1. Ai ishte arkitekti (kryemjeshtri) që mbaroi ndërtesën që kishte filluar Luteri. Duke ardhur një gjeneratë më vonë, kujdesi i tij kryesor ishte rregullimi i kishës dhe devotshmëria vetjake.

2. Ai mësoi të gjitha sendet lidhur me vullnetin e Zotit në një mënyrë krejt të re. Si teolog ai ishte i pashoq.

3. Ai ishte udhëheqës i lëvizjes misionare që vuri nën kontrollin e saj pjesët më të madha të Evropës.

4. Ai nuk pajtohej me Luterin në disa pika: Darka e Zotit, kanuni i Shkrimit të shenjtë, doktrina rreth Kishës dhe rreth Krishtit, sakramentet, paracaktimi i dyfishtë. Kontributi i tij kryesore ishte: komentarët e tij biblikë, si dhe teologjia sistematike.

5. Ai ishte në thelb njeri intelekti, njeri doktrine. Ai ishte gjithnjë shumë serioz dhe nuk kishte vrullin, përzemësinë dhe bujarinë e Luterit. Ndikimi i tij i gjerë themelohet në qartësinë e sistemit të tij teologjik dhe në shpjegimin e tij të Shkrimeve. Nxënësit e tij ishin fajtorë për prishjen e ekuilibrit të teologjisë së tij, duke bërë doktrinë qendrore paracaktimin, ndërsa Kalvini kishte kujdes ta ruante doktrinën në vendin e saj (bëhet fjalë për këtë mësim vetëm në dy kapituj të veprës së tij me 80 kapituj). Megjithatë logjika e tij e tepruar e çoi ndonjëherë në ekstreme jobiblike, sepse mësonte paracaktim të dyfishtë.

6. Novacioni i tij ishte paraqitja e paracaktimit si realitet në devotshmërinë e individit: për besimtarin siguria e zgjidhjes së tij ndaj jetës së përjetshme ishte burimi më i thellë i sigurimit, guximit, përuljes dhe forcës së tij morale.

7. Pikëpamja e tij rreth Darkës së Zotit ishte si vijon: Luteri kishte besuar se trupi i Krishtit ulet në tokë gjatë eukaristisë, por Kalvini pohoi se besimtari ngrihet (shpirtërisht) në qiell gjatë eukaristisë për të pasur shoqëri mistike me trupin e Krishtit, me fjalë të tjera Krishti është më të vërtetë i pranishëm në mënyrë të veçantë në Darkën e Zotit, por shpirtërisht. Megjithatë interpretimi tij rreth eukaristisë në dritën e fragmenit te Gjoni kap. 6, ishte problematik.


TEOLOGJIA E REFORMACIONIT

Mendohet shpeshherë se reformacioni ishte vetëm një skizmë tjetër e shkaktuar nga revolta kundër abuzimeve të kishës mesjetare, por ky është një kuptim i përciptë. Reformacioni ishte thelbësisht kthim në Bibël dhe mospranim i skolastikës. Prandaj, si i tillë, ai ishte riformulim i doktrinave të bazuara vetëm në Bibël. Në disa raste, kjo e solli te një pikëpamje afër asaj të kishës ortodokse.

Teologjia e reformacionit ndryshonte nga teologjia katolike në pikat që vijojnë:

1. Esenca e Perëndisë, qëkur e debatuar nga platonistët dhe aristotelianët, quhet e dorës së dytë. Reformatorët pohonin se Perëndia flet (në Bibël) me masë për esencën e tij, sepse do që t'i kushtojmë vëmendje dhe adhurim Atij, ashtu siç zbulohet në historinë e shpëtimit. Kjo i afrohet vërtet pikëpamjes mistike, por reformatorët nuk pranuan të spekulonin për gjërat që nuk zbulohen në Bibël. Ndryshe nga mistikët, ata nuk predikonin për një bashkësi transhendente të shpirtit me Perëndinë me anë të përjetimeve ekstatike.

2. Personat e Trinisë janë të barabartë me njeri-tjetrin në çdo drejtim. Secili person i Trinisë është autotheos (vetë Perëndi), jo sepse ata marrin pjesë në ndonjë esencë jopersonale, por për shkak të shoqërisë së tyre reciproke dhe qenies së njëllojtë. Këtë e pohoi shumë qartë Atanasi dhe e mësuan etërit kapadocianë, por kisha mesjetare e kishte kuptuar ndryshe. Kisha katolike pohonte se Ati është burimi i hyjnisë në një mënyrë që nuk janë Personat e tjerë të Trinisë. Shpirti i shenjtë konsiderohej si lidhje bashkësie ndërmjet Atit dhe Birit: kështu dyshohej për personalitetin e tij. Kalvini e kundërshtoi Servetin si heretik sabelian dhe arian.

3. Njohja e njërit prej Personave nënkupton njohjen e dy personave të tjerë. Tre Personat nuk mund të shpjegohen si tre rolet (sabelianizmi) e Trinisë: çdo person ndërlikohet në çdo nivel të veprimtarisë hyjnore. Ndërsa çdo person ka një sferë të caktuar të veprimtarisë, ata nuk mund të shpjegohen vetëm duke marrë parasysh veprimtarinë e tyre. Reformatorët ngulën këmbë se Trinia në tërësi, e jo çdo person veçan, ishte Krijuesi, Shpënguesi (Çlirimtari), dhe Shenjtëruesi, por i atribuan Atit, Birit dhe Shpirtit të shenjtë një rol të veçantë në çdo vepër hyjnore. Kalvini tha: Atit i atribuohet fillimi i veprimit, burimi i gjithçkaje; Birit i atribuohet urtësi (d.m.th. zbatimi i planit të Atit), dhe rregullimi në veprim, kurse Shpirtit i atribuohet energjia dhe efikasiteti i veprimit. Shpirti realizon në jetët tona veprën e dy personave të tjerë. Marrëdhëniet ndërmjet këtyre personave janë vullnetarë, pasi asnjë person nuk ka pushtet t'u imponojë të tjerëve vullnetin e tij. Por kjo liri kurrë nuk mund të nënkuptojë kundërshtim ose anarkinë, sepse brenda Trinisë ka një vullnet të vetëm që kontrollohet nga dashuria e përsosur.

4. Krijimi sipas ngjashmërisë së Perëndisë nuk mund të kuptohet as si shëmbëllesa e Trinisë, as si shëmbellesa e Krishtit. Pikëpamja e parë pasqyron atë të Agostinit, kurse e dyta atë të etërve grekë. Por Kalvini nuk ishte në gjendje të jepte një shpjegim të kënaqshëm për kuptimin e shprehjes. Ai tha se shëmbëllesa pasqyron gjithçka që e bën njeriun të ndryshëm nga kafsha: do të thotë rikthimi në shoqëri të plotë me Perëndinë që u shkëput te rënia në mëkat: shëmbëllesa do të thotë aftësi për të pasur shoqëri me Perëndinë. Ne bëhemi pjesëmarrësit e natyrës hyjnore në atë masë që pajtohemi me vullnetin e tij. Thelbi i shenjtërisë është bashkëpunim: ne lejojmë që Shpirti i shenjtë të ndikojë në vullnetin tonë. 5. Personat hyjnorë kanë atribute të veçanta të personalitetit që ata kanë të përbashkët me njerëzit. Brenda Trinisë ka dallim absolut personash që nuk mund të përkufizohet thjesht si marrëdhënie mes njëri-tjetrit. Marrëdhënia është ajo e respektit dhe dashurisë reciproke, e jo ajo e determinizmit.


REFORMACIONI NË FRANCË:

Reformacioni e shoqëronte Rilindjen, por kufizohej në bujarët në fshat dhe tregtarët. Fshatari mbetej katolik po të mos kthehej në protestantizëm i zoti i tij feudal.

Kur mësimi luteran filloi të hynte në Francë, Francisi I (bashkëkohës i Henrikut VIII të Anglisë) ishte në fron. Ai ishte fillimisht simpatizues i luteranizmit, duke qenë përkrahës i Rilindjes, dhe mbant protestantët si vegël të dobishëm në luftën e tij me perandorin e shenjtë romak (Karlin V), duke mundësuar një aliancë me princat gjermanë protestantë, por më 1516 nën presionin e kishës dhe bujarëve katolikë nënshkroi një marrëveshje me papën. Më 1533 madje edhe propozoi formimin e një këshilli kishtar me të drejtën e votimit të barabartë ku katolikët dhe protestantët mund t‘i zgjidhnin ndryshimet e veta, por këtë e refuzuan Karli V dhe papati. Me përhapjen e luteranizmit në Francë, Francis I filloi t‘i mbante protestantët si kanosje politike, dhe nën presionin e kishës dhe bujarëve, filloi të ndiqte vijën e rreptë (sidomos pas 1534 kur elemente anabaptiste kishin tepruar duke përhapur literaturë kundër meshës) dhe djegia e heretikëve filloi. Më 1545 ishin vrarë mijëra njerëz, ose ishin dërguar në galerë, dhe 22 qytete dhe fshatra u shkatërruan.

Disa protestantë u strehuan në Navar ku motra e mbretit, Margarita e Angoulemës, ishte mbretëreshë. Kalvini e kishte bazën e tij në Gjenevë, nga ku dërgonte në Francë misionarë të maskuar si tregtarë, të formuar në fakultetin e tij teologjik, të pajisur me Biblën e Olivetanit dhe Psalmet e Marosë.

Henriku II dhe Francisi II (i cili u martua me Marinë, mbretëreshën e skocezëve) vazduan politikën e Francisit I. Në kohën e mbretërimit të Karlit IX (1560-74) Maria e Medicit ishte regjente, por pas 1570 Kolinji kishte pushtet të vërtetë. Më 1560 luteranët u bënë të njohur si hugenotët (ngatërrim i fjalës gjermane: Eidgenossen ose anëtarët e besëlidhjes). Më 1561 ata ishin mjaft të fortë për të dalë hapur.

Organizimi i kishës hugenote përbëhej nga këshilli drejtues (pastori me kryetarët laikë), sinodi krahinor dhe sinodi kombëtar. Sinodi i parë kombëtar u mblodh në Paris më 1559, por qendra e vërtetë e lëvizjes ishte në Gjenevë. Krahinat e tyre të ndikimit ishin: Provenca (në lidhje me valdenzët), Normandi (nën Kolinjin), Navar (mbreti Burbon dhe mbretëresha ishin simpatizues – armiq të betuar me Katarinën e Medicit), Orléan dhe Daufiné (Grenobël).

Dy çështje i bezdisnin katolikët: së pari përvetësimi i kishave të tyre, dhe, së dyti, një ujdi e supozuar kundër monarkisë (intriga e Amboisit më 1560). Kishte shumë marrje në pyetje mes protestantëve për të vendosur nëse ata do të merrnin armë për të mbrojtur veten e tyre. Kalvini dhe Beza ngurronin, por në fund pranuan.

Më 1561 Katarina e Medicit, e cila atëherë i përkrahte protestantët kundër dinastisë së fuqishme të Lorenit të udhëhequr nga Duka e Gizit, thirri mbledhjen e Diskutimeve të Poisisë, për t'u përpjekur që të sillnin marrëveshje midis të dy palëve. Ata nuk mund të merreshin vesh, por hugenotët u detyruan t'i kthenin kishat që ata i kishin përvetësuar, dhe atyre u lejuan të ndërtonin ndërtesat e tyre kishtare për adhurim publik jashtë mureve të qyteteve (adhurimi protestant u lejua brenda mureve vetëm në shtëpi private).

Luftërat rreth Fesë u përhapën më 1562 me masakrën e protestantëve në Vasi, dhe vazhduan deri më 1598. Më 1570 u kërkua armëpushim kur u nënshkrua Traktati i Paqes së San Gjermanit: protestantëve u garantuan kishat si dhe katër qytete nën kontrollin e tyre të plotë: Konjak, La Sharite (dikur Serr), Montaubani dhe La Roshel.

Më 1572 rifilloi gjendja e luftës, kur ndodhi masakra (ose Nata) e Shën Bartolomeut, që gjati tre ditë, ku u vranë disa mijëra protestantë. Lufta që gjati me hope për 40 vjet, ishte tragjedi. Ambasadori venecian tha më 1569 se, pa këtë luftë, mbarë Franca do të ishte kthyer në protestantizëm.

Më 1589 erdhi në fron Henriku IV (i Navarres). Pasi rifitoi mbretërinë, ai u kthye në katolicizëm për hir të paqes. Më 1598 u nënshkrua Edikti i Nantit, sipas të cilit të dy palët do të jetonin në paqe së bashku në të njëjtin vend (ishte hera e parë që ishte provuar një eksperiment i tillë). Protestantëve iu ishin dhënë mbrojtës të mëdhenj (ata përbënin atëherë rreth 1/15 e popullsisë). Por më 1628 këto priviligje u hoqën, për t'u rikthyer në Ediktin e Nimit më 1629. Edikti i Nantit u anulua plotësisht më vonë, më 1685 nga Luji XIV.

SKOCIA Megjithëse Gjon Noksi është emri më i njohur lidhur me Reformacionin në Skoci, më 1433 Pavel Kraveri, me prejardhje nga Bohemia, ishte djegur si lolard për predikimin e ungjillit. Martiri i parë i Reformacionit ishte Patrik Hamiltoni që kishte studiuar nën Luterin. Uisharti ishte predikues i njohur, gjithashtu i djegjur për fenë e tij. Pastaj Noksi u ndërlikua pa dashur në përpjekjen protestante për të marrë pushtetin me pushtimin e kështjellës së Shën Andreut.

Pastaj një ushtri franceze zbarkoi dhe protestantët u detyruan të dorëzoheshin. Në kundërshtim të hapur me kushtet e miratuara, Noksi dhe të tjerët u dënuan me shërbim në galerë. Pas 19 muajsh, Noksin e liruan, pasi Anglia kishte ndërhyrë për të dhe ai u bë pastor në Angli. Nën sundimin e mbretëreshës angleze Mari, Noksi u desh të ikte dhe u strehua në Gjenevë ku studioi nën Kalvinin dhe u kthye në Skoci më 1559. Atje gjeti gjendjen si vijon: Maria, mbretëresha e skocezëve, pretendonte të ishte mbretëreshë e Skocisë dhe Francës, dhe e nxituan të pretendonte fronin e Anglisë. Kjo e solli në konflikt me Elizabetën I, motrën e saj. Disa baronë protestantë skocezë formuan një organizatë të quajtur Lidhja kalviniste (Lords of the Congregation) për të luftuar për fenë protestante dhe për ta fituar Skocinë për anën e Reformacionit, megjithëse qeveria skoceze ishte fort katolike. Noksi ndërmori një fushatë masive për ta fituar vendin për Reformacionin, por kishte nevojë për një zgjidhje politike, përmbysjen e pushtetit politik, dhe kjo erdhi nga Anglia. Palët ishin të rradhitura si vijon:

a) katolikët që përkrahnin Marinë, mbretëreshën e skocezëve dhe që përfitonin nga ndihma franceze,

b) Ata që përbuznin peshkopët katolike dhe kërkonin përkrahjen angleze, sidomos Lidhja kalviniste.

Më 1560 mbretëresha Elizabeta, e cila nuk mund të rrezikonte në prapavijën e saj një Skoci katolike dhe profranceze, dërgoi para dhe trupa në Lith. Trupat franceze u dëbuan dhe parlamenti skocez mohoi pushtetin e papës dhe anuloi meshën. Parlamenti pranoi kredonë e hartuar nga Gjon Noksi. Por ky nuk i dha fuqi ligjore Librit të Disiplinës, i cili synonte vendosjen e sistemit të administratës kishtare të reformuar, ku mbikëqyrja morale do të ushtrohej nga këshilli kishtar bashkë me kryetarët. Në vend të kësaj, u hartua Libri i Rregullimit të Përgjithshëm i bazuar në modelin e atij të Gjenevës, që përmbante një numër psalmesh metrike, që për këtë arsye u quajt më vonë Libri me Psalme.

Në kohën e revolucionit protestant, Franca, që përndryshe do të paraqiste rrezik, ishte e zënë me Luftërat e Fesë, kështu që ajo nuk ishte në gjendje të ndërhynte në punët e Skocisë.

Kontributi i veçantë i Noksit për filozofinë e Reformacionit ishte teoria e justifikimit të revolucionit. Ndërsa reformatorët si Luteri dhe Kalvini pohonin se vetëm sundimtari civil kishte të drejtë të ngrinte krye, Noksi shkoi më larg duke pohuar se populli kishte të drejtë të ngrinte krye, në qoftë se zyrtarët e shtetit sundonin në kundërshtim me parimet biblike. Samuel Rutherfordi (1600-1661) shkoi edhe më larg duke pohuar në librin e tij Lex Rex (i shkruar kundër së drejtës hyjnore të mbretërve), se ligji është mbret dhe në qoftë se mbreti dhe shteti i detyrojnë (jo vetëm se lejojnë) qytetarët të mëkatojnë, atëherë justifikohet revolucioni. Në çdo vend ku fitoi feja e reformuar, kjo u realizua nëpërmjet kryengritjes së armatosur kundër shtetit, si në Skoci dhe në Holandë. Atje ku feja e reformuar nuk e fitoi luftën, si në Francë dhe në Hungari, ajo u shtyp. Megjithëse në të gjitha këto vende, shtypja mizore e kundërshtarëve pati si pasojë tërheqjen e të moderuarve.


REFORMACIONI NË HUNGARI

Reformacioni gëzoi fillimisht sukses të madh gjithkund nëpër Hungari, por kundërreformacioni rifitoi më vonë për katolicizmin terenin që kishin humbur katolikët në Hungarinë perëndimore. Për këtë kishte dy arsye:

1) afërsia e Hungarisë me Austrinë katolike, dhe

2) vazhdimi i pushtimit turk të territoreve në lindje të Danubit, pas fitores së turqve mbi aleancën perëndimore në betejën e Mohaçit më 1514. Turqit ishin kundër katolikëve dhe nuk kishin arsye të forta për të kundërshtuar reformacionin.

Reformatorët e parë në Hungari ishin luteranët që kishin studiuar në Vitenberg nën Luterin. Këta ishin Mihajl Shtaraj (1500-78) që vepronte në krahinën e Mishkolcit, Stjepan Segedi (1505-72), dhe Mateu Devai Biro (1500-1548) që vepronte në krahinën e Koshicës në Sllovaki. Një varg tjetër reformatorësh u kthyen në kishën kalviniste. Arsyeja ishte kjo: Hungarezët parapëlqenin kalvinizmin ndaj luteranizmit të hershëm, që ishte lidhur me dominimin gjerman të vendit të tyre. Këta të fundit ishin Pjetër Meliush Juhas, i cili u bë peshkopi i parë kalvinist më 1567 në Debrecen, qytet që ishte organizuar sipas modelit të Gjenevës. Një emër tjetër ishte Gashpar Karoj, i cili përktheu mbarë Biblën në hungarisht. Ky përkthim u bë me kalimin e kohës vepër artistike e përkryer i gjuhës hungareze. Albert Senc Molnari (1577-1633) ishte i vetmi nga tre reformatorët që kishte kaluar një kohë në Gjenevë dhe ku ishte impresionuar shumë nga psalmet në frengjisht.

Molnari i përktheu këto psalme në hungarisht dhe u bë autori më i njohur i këngëve fetare hungareze.

Në Transilvani (që i përkiste atëherë Hungarisë) reformator kryesor ishte Honteri në Kluzh (Hungarisht: Koloshvar). Pas pak kisha luterane (e lidhur me shtresat e siperme të popullsisë) hyri në konflikt me kishën kalviniste (e lidhur me shtresat e varfra), por një marrëveshje u përpunua më 1567 në Kuvendin e parë reformist ku u pranuan të dy kredotë. Qytetet në Hungari që ishin lidhur me fenë kalviniste ishin si vijon: Budapesti, Debreceni, Mishkolci, Vespremi dhe Egeri. Kur kundërreformacioni rifitoi Hungarinë perëndimore, kishat kalviniste humbën Egerin and Vespremin.


REFORMACIONI NË POLONI:

Reformacioni në Poloni ishte komplekse sepse shumë grupe të ndryshme fetare ishin ndërlikuar, dhe sepse Polonia e atëhershme ishte ndarë në krahina të pavarura. Përveç katolikëve kishte luteranët, vëllezërit moravë, kalvinistët, menonitët dhe vëllezërit polonezë: Polonia ishte bërë vend i sigurt për grupe të ndryshme besimtarësh të persekutuara nga vendet fqinjë. Përveç kësaj vendi ishte me kufij porozë, dhe kjo u jepte mundësi tregtarëve dhe njerëzve me zanat nga vendet fqinje të sillnin ide të reja në Poloni. Gjithashtu fisnikët i dërgonin bijtë e tyre në shkolla jashtë vendit ku ranë në ndikimin e ideve të reja.

Dy veçoritë e reformacionit polonez ishin si vijon:

1. Kisha katolike e reformuar tërhiqej nga idetë e lëvizjes konciliare (kisha e sunduar jo nga papa, por nga një këshillë). Këtë ideal e kishin parë te kisha greko-katolike që nuk e pranonte autoritetin e papës.

2. Traktati i Paqes së Sandomierzhit (1570) sipas të cilit garantohej liria fetare për luteranët, të reformuarit dhe husitët. Emri më i njohur lidhur me lëvizjen për reformimin e kishës katolike ishte Andreas Friç Modxhefski (1503-1572), teolog, sekretar i mbretit dhe mik i Melantonit. Ai është i njohur për propozimet e tij për reformimin e kishës katolike (De Republica emendanda (Për përtëritjen e federatës), por nga fundi i jetës së tij ishte i prirje për mësime liberale të kishës unitare.

Idetë luterane u përhapën nga krahinat fqinje të Wielkopolskës (Polonia më e madhe) ku flitej gjermanisht. Meqenëse mbreti polonez ishte gjysmë vasal i kalorësve teutonikë (që ishin kthyer në protestantizëm) të Prusisë (këtej simboli i shqiponjës së bardhe), ai nuk ishte fillimisht në gjendje t’i kundërshtonte këto ide. Në Malopolskën – Poloninë më të vogël – (sidomos Krakov, Lublin dhe Sandomierzh) kishin depërtuar ide kalviniste, të mbështetura nga humanizmi i universiteteve. Kalvinistët u bashkuan ndonjëherë me vëllezërvit moravë nga Bohemia. Jan Laski (Uaski) ishte reformator kalvinist më i njohur, por ky kalonte shumicën e kohës jashtë vendit.

Pasi Lituania i atëhershme bënte pjesë me Poloninë, idetë e reformacionit u përhapën edhe atje, falë ndikimit të universitetit të Kaliningradit (gjermanisht: Kenigsberg) që luteranët e përdorën si bazë për përhapjen e ideve të tyre. Kisha luterane i Lituanisë ra nën mbrojtjen e kontit Radzhivil dhe të magnatit Stanisuaf Kishka. Reformatorët kryesorë të Lituanisë ishin profesorët e universitetit të Kalingradit Abrahami fon Kulva dhe Stanuaf Rapalagani (Rafajoviç) që vdiqën të dy më 1545. Në kulmin e reformacionit (1569) gjysma e senatit polonez ishte protestante. Nga fundi i shek. XVI statistikat vijuese u regjistruan në Poloni: në Wielkopolska 142 kisha luterane. Të reformuarit kishin 80 kisha, në Malopolska 250 kisha, kurse në Lituani 150 kisha. Më 1570 kishte 64 kisha morave dhe 171 kisha unitarianë, kryesisht në Malopolska.

Mjerisht gjithçka u shndërrua me ardhjen e kundëreformacionit. Mbreti i ri, i përkrahur nga jezuitët, Zigmunt Vaza (1587-1632) hipi në fron dhe filloi kundërreformacionin. Peshkopi Stanisuas Hozije i Ermlandit dhe jezuiti Petër Skarga (v. 1611) ishin personalitetet e lidhura me këtë lëvizje. Që atëherë vetëm katolikët mund të merrnin pozita të mira. Në Wielkopolska, brenda periudhës së viteve 1592 -1627, luteranët humbën dy të tretat e kishave të tyre. Që atëherë katolikët mund të ofronin tri alternativa: jezuitët, dominikanët (armiqtë e jezuitëve), dhe greko-katolicizmin – atëherë pse të kthehet në protestantizëm? Megjithatë, kur situata dukej më e keqe, shpërtheu lufta 30-vjeçare dhe pas pak Poloninë e mbysnin refugjatët fetarë. Prapëseprapë protestantizmi polonez ishte i humbur. Asnjë mbret polonez nuk e kishte përkrahur hapur lëvizjen e reformacionit. Përveç kësaj shumë fisnikë ishin kthyer në protestantizëm vetëm për arsye ekonomike dhe ideologjike, kështu që, kur rritej presioni, ata hoqën dorë nga feja e tyre. Përveç kësaj protestantët ishin të ndarë, kurse fshatarët i kishte prekur shumë pak reformacioni.


REFORMACIONI NË HOLANDË

Spanja e kishte Holandën nën kontrollin e saj, por Holanda ishte e vetmja pjesë e perandorisë së saj ku protestantët ishin në numër të mjaftueshëm për t'u llogaritur si forcë politike. Popullsia ishte e pasur, e edukuar dhe e hapur ndaj ndikimeve të jashtme, posaçërisht ndaj protestantizmit. Megjithatë Holandia ishte vendlindja e rrymës devotia moderna dhe holandezët e quanin teologjinë e Luterit tepër konzervative dhe biblike.

Reformatorët më të njohur ishin Guy de Bres (1522-67), që përpiloi Kredonë Belgjike, dhe Peregrine de la Grange (vdiq 1567). Në fillim feja protestante erdhi nga Gjermania, por ndeshi në persekutim të egër, posaçërisht nën regjimin e Karlit V të Spanjes (1523-55). Martirët e parë protestantë ishin murgjet agostinianë që ishin kthyer në luteranizëm. Kundërshtimi i katolikëve u ashpërsua dhe, pas një valle ikonoklazmi, pasardhësi i Karlit V, Filipi II, humbi durimin dhe i bëri thirrje gjeneralit të tij më të mirë, dukës së Parmës, të vijë dhe ta zgjidhte problemin. Ai e përdori inkuizicionin për të çrrënjosur protestantët dhe katolikët e moderuar që kundërshtonin politikën e Filipit të intolerancës ndaj protestantëve. Disa 6000 individë u ekzekutuan si heretikë (duke përfshirë edhe shumë gra).

Më 1564 filloi polemika politike, që i ngjante asaj të Francës:

a) Katolikët që donin të shihnin zgjerimin e pushtetit të mbretit spanjoll.

b) një fraksion (protestantët dhe katolikët) që nuk donte asnjë lloj centralizmi nën mbretin dhe kërkonte tolerancë për protestantët. Ky fraksion i fundit paraqitej si partia e patriotëve që donte ta mbronte vendin kundër ushtrive të huaja (d.m.th. kundër spanjollëve). Ata kishin përparësinë e kontrollit të ushtrisë kombëtare. Më 1566 shpërtheu lufta (pasi sinodi kalvinist i Anversës shpalli të ligjshme rezistencën e armatosur). Uilliami i Oranjit, pasi kërkoi përmbajtje, u hodh në anën e protestantëve. Më 1579 lufta mbaroi me njohjen e shtetit verior protestant (Holanda e sotme) dhe shtetit jugor katolik (Belgjika e sotme). Por njohja zyrtare nga ana e Spanjës erdhi vetëm më 1648.


REAGIMI KUNDËR KALVINIZMIT

Reagimi ishte së pari doktrinor (shih Arminin dhe pasardhësit e tij), por edhe kishtar (rilindja e liturgjisë dhe administratës gati katolike) edhe politik (reagimi kundër Oliver Kromuelit në Angli). Përveç kësaj, kishte edhe një erë të re që frynte nëpër Evropë: interesi i ri për metafizikën, misticizmin dhe filozofinë (shih Dekartin, Spenserin, Dunin), si dhe rilindja e devotshmërisë katolike.

Armini studioi nën Bezën në Gjenevë, udhëtoi në Itali dhe ishte profesor në universitetin e Lejdenit nga 1603 deri në vdekje, më 1609.

Një profesor tjetër i teologjisë atje ishte Francis Gomari, i cili ishte kalvinist ekstrem. Armini nuk ishte dakord me Gomarin, për kalvinizmin e tij, duke pohuar se në Besëlidhjen e Re shfaqej një Perëndi dashurie dhe kjo nuk përputhej me interpretimin e Biblës, sipas të cilit shumë njerëz do të shkojnë në ferr, pa marrë parasysh sjelljen e tyre.

Armini pohoi se Zoti caktoi shpëtimin e individëve të veçantë, sepse parashikonte se ata do të besonin (në Krishtin) dhe do të qëndronin të patundur në fe deri në fund. Në këtë mënyrë ai hodhi poshtë idenë kaviniste të zgjidhjes së pakushtëzuar – d.m.th. Zoti zgjedh disa individë për shpëtim pa marrë parasysh ndonjë meritë të menduar tek ata. Armini theksoi me kujdes varësinë tonë të plotë nga hiri i Zotit. Por ai ndryshonte nga pikëpamja kalviniste dhe agostiniane me një pikë të veçantë. Ne varemi vërtet nga hiri i Zotit, por ky hir jepet në një mënyrë të atillë që njeriu duhet të vendosë nëse do ta pranojë ose jo. Hiri i Zotit e bën shpëtimin tonë të mundshëm, e jo të pashmangshëm. Kështu, vendimin përfundimtar rreth shpëtimit e bën vetë njeriu. Zgjedhja dhe paracaktimi i individëve nga ana e Zotit nuk bazohet në zgjedhjen e tij të pavarur, por në njohjen paraprake të vendimit tonë.

Pas vdekjes së Arminit, 46 pastorët e miratuan dokumentin e quajtur Protesta. Sipas këtij dokumenti zgjedhja për jetën e përjetshme ka për kusht veprat e mira në këtë jetë, se hiri i Zotit mund të rezistohet dhe të humbet, se Krishti vdiq për të gjithë njerëzit. Këta njerëz futën, gjithashtu, në dokument sulmim kundër idesë së kishës që nuk ishte e pavarur nga shteti. Më 1618-19 kishat kalviniste u mblodhën për një sinod në Dort (Dortreht). Në këtë sinod shkuan delegatët e të gjitha vendeve, përveç Francës (shteti francez e kishte ndaluar pjesëmarrjen në to). Sinodi u ballafaqua me arminianët që tani udhëhiqeshin nga Simon Episkopi. Formulimi i Gomarit u konsiderua si tepër ekstrem, por sinodi u qëndrua, megjithatë, në tezat si vijon:

a) Shkaku i zgjedhjes është hiri i pamerituar i Zotit.

b) Ky hir, pasi u dha, nuk mund të merret mbrapsht, as të humbet.

c) Krishti vdiq vetëm për të zgjedhurit.

ç) Hiri është i pakundërshtueshëm (d.m.th. i efektshëm). Zoti vepron në një mënyrë të atillë që ne i përgjigjemi hirit të tij dhe vazhdojmë t'i përgjigjemi.

Këto pika mund të mblidhen nën akronimin anglisht TULIP (total depravity – prishja e gjithanshme, unconditional election – zgjedhja e pakushtueshme, limited atonement – pajtimi i kufizuar, irresistible grace – hiri i pakundërshtueshëm, dhe perseverance of the saints – qëndrimi i besimtarëve në fe).

Përveç kësaj sinodi porositi përkthimin e Biblës në holandisht (Staatvertaling) i cili u bë përkthimi standard i kishës reformuar holandeze.

Sinodi i Dortit (që përfaqëson pikëpamjen e gjeneratës së dytë të kalvinistëve) reklamoi idetë që i kalonin ato të vetë Kalvinit: p.sh. Kalvini nuk besonte në pajtimin e kufizuar. Më këtë kalvinistët donin të thonin se: qëllimi i Zotit (me dhënien e Birit të tij si flijim) ishte para së gjithash shpëtimi i të zgjedhurve. Po kështu vlen edhe për aplikimin e shpëtimit. Parlamenti holandez dëboi ata që refuzuan të pajtoheshin me tezat e sinodit. Çështja thelbësore ishte politike: arminianët ishin të gatshëm të bënin kompromis me spanjollët, kurse kalvinistët jo. Prandaj arminianët quheshin tradhtarë dhe u burgosën ose u mërguan: fisniku Johan van Oldenbarnevelt u ekzekutua, kurse Hugo Groti u dënua me burgim të përjetshëm, por iku me ndihmën e gruas së tij.

Këta kishin protestuar kundër kalvinizmit pjesërisht në bazë të arsyes dhe kështu ishin pararendësit e liberalëve të shek. XIX. Ata i shikonin me rezervë të gjitha kredotë dhe, më në fund, u ngjanin socinianëve. Por arminianët kishin mes tyre dijetarë të shquar si Gerhard Fosi, Hugo Groti dhe Zhan Lecleri.


REFORMACIONI NË ANGLI

Doktrina protestante erdhi për herë të parë në Angli nëpërmjet fretërve agostinianë (urdhri i Luterit) në Kembrixh, ndër të cilët më i njohuri ishte Koverdejl (përkthyes i Biblës). Bilni dhe Latimeri mblidheshin në pijetoren «Kali i bardhë« për të diskutuar teologjinë gjermane, më 1520. Kur grupi u nda më 1525, këta radikalë u zhvendosën ngadalë në Gjermani, ose në Zvicër, për të studiuar, ose për të hartuar planet për Reformacionin në Angli. Anglezët e tjerë me mendimin e ngjashëm në Evropë gjatë mbretërimit të Henrikut VIII ishin: Barnsi (i djegur më 1540), Tindejli (përktheu Besëlidhjen e Re në anglisht në Vorms më 1525-6, i djegur në Bruksel më 1536), Koverdejli (përktheu Biblën në anglisht më 1535 në Zyrih).

Lëvizja e re pas pak gjeti dishepuj ndër laikët, posaçërisht tregtarët, por edhe ndër lolardët e mëparshëm në krahinën e Londonit dhe në krahinën juglindore. Faktori i rëndësishëm në përhapjen e këtyre ideve ishte Besëlidhja e Re e përkthyer nga Tindejli. Egzemplarë u futën si kontrabandë me mijëra falë tregtarëve englezë dhe gjermanë që banonin në Londër dhe në Antverp: ata jo vetëm që përkrahën financiarisht veprimtarinë e Tindejlit dhe përkthyesve të tjerë, por futën kontrabandë edhe veprat e Luterit.


SFONDI POLITIK: Reformacioni në Angli ishte në thelb revolucion politik, përfundimet e të cilit i kundërshtoi egërsisht Henriku VIII. Ai ishte në shumë mënyra sundimtar tipik i Rilindjes – dinak, i egër dhe me dëshirë të fort për fuqi dhe pasuri. Ai mbeti katolik në doktrinë gjithë jetën dhe gjatë sundimit të tij shumë protestantë vdiqën për fenë e tyre. Henriku ishte kundërshtar i njohur i Luterit dhe më 1521 kishte shkruar një traktat në të cilin ai mbronte fenë katolike, dhë në të cilin Luteri i ishte përgjigjur. Për këtë «veprim fisnik», papë Leoni X e kishte emëruar «Mbrojtës të fesë» (Fidei Defensor). Luterin madje e kishte quajtur «shlligë helmuese dhe ujk nga ferri».

Sipas traditës, Anglia kurrë nuk kishte qenë anti-papnore: ishte gjithnjë shumë konservative, me një të tretën e tokave në duart e kishës. Mbreti nuk mund të sundonte me efikasitet po të mos përdorte pushtetin e papës për ta kontrolluar klerin. Pak para reformacionit, Kardinal Uolsi, bashkonte një pozitë të lartë pas tjetrës me atë të pozitës së tij kishtare dhe me pushtetin papnor. Më 1518-29 ai e sundoi Anglinë si përfaqësues i mbretit dhe njëkohësisht edhe i papës. Mungesa e popullaritetit të tij, sidomos në lidhje me taksat, shkaktoi shumë antiklerikalizëm. Lirimi nga pushteti i papës u bë synim i shumëkujt në Angli.

Henriku ishte martuar me Katarinën e Aragonit, princeshë spanjolle, për të forcuar një aleancë politike me Spanjën, të cilën e kishte përfunduar i ati, Henriku VII më 1503. Katarina ishte vejusha e vëllait më të madh të Henrikut, Arturit, megjithëse të dy kishin qenë shumë të rinj në kohën e martesës. Sipas librit të Levitikut (Kodit Priftëror), në qoftë se burri martohet me gruan e të vëllait, martesa nuk quhet dhe qifti do të mbetet pa fëmijë. Prandaj Henriku u desh të fitonte një përjashtim papnor për t'u martuar me Katarinën. Me këtë qëllim, papa Juli II kishte nxjerrë një bulë përjashtimi.

Me kalimin e kohës, Katarina i kishte lindur Henrikut 6 fëmijë, megjithëse vetëm njëri prej tyre, princesha Mari, kishte mbijetuar. Pasi të dy ishin në moshë (Henriku ishte 37 vjeçar, kurse Katarina 42), Henriku shqetësohej gjithnjë e më shumë, sepse nuk kishte asnjë princ trashëgimtar. Ai filloi të dyshonte (sepse kjo i ndreqte punë) për vlerësinë e martesës së tij. Tani dyshohej për të drejtën e papës që t'i bënte këtë përjashtim, sepse Levitiku ishte ligj i Zotit. Tani deshi ta detyronte papën, Klementin VII, që ta pranonte se përjashtimi i nxjerrë nga një prej paraardhësve të tij, ishte i pavlerë. Kjo do të thoshte se martesa e Henrikut kurrë nuk ishte e vlefshme dhe se ajo duhej të zgjidhej. Në polemikën rreth ndarjes, Henriku dhe papa citonin të dy rreshta të ndryshme nga Bibla për t'i përkrahur mendimet e tyre: Henriku citonte nga Levitiku 20,21, kurse papa nga Ligji i përtërirë 25,5 (rreth ligjit të leviratit). Kranmeri, siç do të shohim, zgjodhi interpretimin e Henrikut dhe kështu ia siguroi vetes një karrierë të suksesshme.

Por Uolsi kishte përfunduar ndërkohë një aliancë midis Anglisë dhe Francës kundër perandorit, Karlit V, i cili ishte rastësisht nipi i Katarinës së Aragonit! Përveç kësaj, më 1527 trupat perandorake që luftonin në Itali kishin plaçkitur Romën dhe papa gjendej në mëshirën e perandorit. Kështu kishte shumë pak mundësi që Karli V do t'i lejonte papës t'ia bënte këtë përjashtim Henrikut VIII. Kjo e vuri Uolsin në një pozitë të pavolitshme, sepse ai nuk ishte vetëm kryetar i shtetit, por gjithashtu kardinal dhe përfaqësues i papës. S’kishte mundësi që të bëhej bashkëfajtor në ndonjë zgjidhje divorci që nuk e kishte prejardhjen në Romë.

Katarina i bëri thirrje drejtpërdrejt papës. Kërkohej që Uolsi të jepte dorëheqjen dhe Henriku e zëvendësoi si kryetar i shtetit. Ndërkohë u emërua një këshill dijetarësh për të shqyrtuar aspektet ligjore të martesës. Pas një shqytimi trevjeçar, ata e parashtruan zgjidhjen: ata propozuan një teori të re për monarkinë – monarkinë perandorake të bazuar në konceptin që pranohej në perandorinë bizantine, ku perandori ishte, gjithashtu, kryetar i kishës dhe ku sëkishte papë (kishën e përfaqësonte këshilli kishtar). Akti i Apelimit (1533) shpalli që Anglia ishte që sot e tutje perandori! Një aliancë e mundshme me kishën ortodokse ishte shkaku i ftohtësisë ndaj propozimeve të reformatorëve gjermanë.

Kranmeri (kryepeshkopi i Kanterberit) shpalli divorcin, prandaj tani Henriku ishte i lirë të martohej me Anën e Bolinit, e cila ishte simpatizuese e luteranëve.

Vitin e mëpasshëm, Henriku përforcoi mospranimin e pushtetit të papës me nxjerrjen e një dekretligji (Akti i Supremacisë), duke shpallur veten kryetar suprem i kishës anglikane. Por kjo nuk do të thoshte se ai iu bankangjit revolucionit protestant që ndërkohë ishte zgjeruar në Evropë (brenda 15 vitesh). Në të vërtetë, ai e urrente «herezinë» protestante dhe donte ta mbante kishën angleze katolike. Por kjo nuk i pëlqeu shumicës së shtetasve të tij: as katolikëve e as protestantëve. Peshkopit të Roçesterit, Fisher, dhe Toma Morit iu prenë kokën, sepse ata nuk pranuan t'i nënshtroheshin supremacisë mbretërore. Toma Kromueli u ngarkua me kontrollin e kishave në tërë mbretërinë. Pasi anuluan pushtetin e papës dhe ia nënshtruan klerin këtij ligji të ri, Henriku VIII dhe Toma Kromueli tani filluan t'i mbyllnin manastiret. Ky veprim kishte për pasojë probleme shoqërore sepse të varfrit vareshin nga manastirët.

Personazhe të shquar në përkrahjen e reformës ishin Ana e Bolinit dhe Toma Kromueli, por, siç duket, të dy e bënin këtë për arsye politike dhe kulturore: ata mendonin se ky veprim ishte gjë e mirë dhe e ndritur.

Ana e Bolinit ishte intelektuale dhe simpatizuese e luteranizmit. Ajo bëri që Besëlidhjet e Reja t'i fusnin kontrabandë në pallatin e saj në Angli nga Franca në dengje mëndafshesh. Për herë të parë kishte ndikim luteran në oborr. Siç duket ajo rilindi shpirtërisht dhe kështu u kthye në fenë biblike vetëm pak para ekzekutimit të saj.

Toma Kromueli ishte personazhi tjetër në oborr që ishte simpatizues i luteranizmit. Por cilësia e besimit të tij u zbulua vetëm me vonë kur, duke pasur frikë nga prerja e kokës, komplotoi kundër Anës së Bolinit dhe bëri që Anën ta paditnin për tradhti martësore me mbarë oborrin! Për këtë asaj ia prenë kokën.

Pas martesës së dytë (nëse nuk llogaritet martesa me Katarinën e Aragonit!) të Henrikut me Gjejn Simorin, e cila vdiq pak pas lindjes së princit trashëgimtar, Toma Kromueli sajoi një martesë të tretë me Anën e Kleverit, motrën e princit luteran të moderuar. Pas pak edhe ai u dënua dhe iu pre koka, sepse shkoi shumë larg me përhapjen e mendimeve luterane të Kromuelit, gjë të cilën e bënte pas shpinës së Henrikut.

Së pari ai kishte përkrahur vendosjen e Biblës angleze në çdo kishë. Gjithashtu ishte përpjekur të përkufizonte disa pika të fesë luterane. Kërkoi t'i bindte peshkopët të pajtoheshen rreth një kredoje për kishën e re anglikane. Por, sipas mendimit të Henrikut, ai po e tepronte. Henriku ishte konservator dhe nuk donte asnjë ndryshim doktrinar. Më 1540 Toma Kromueli kishte rënë në bela, sepse e përparonte reformacionin prapa shpinës së Henrikut. Atij iu pre koka, sepse Henriku kishte ardhur në përfundimin se Kromueli ishte «protestant i rrezikshëm».

Katarina Parr, gruaja e tij i fundit, e shndërroi rezidencën e mbretëreshës në qendër të reformës fetare brenda oborrit dhe kështu u hapi rrugën reformave të tjera në mbretërinë e Eduardit VI.

Toma Kranmeri (1486-1556) ishte gjithashtu personazh me rëndësi në reformacionin anglez. Henriku e kishte dërguar Kranmerin në Evropë për të shqyrtuar zgjidhjet e mundshme për dilemën e vet. Ai u emërua ambasador në oborrin e perandorit Karli V. Në kohën sa ishte në Nyrnberg, Kranmeri u martua me bijën e një teologu luteran. Ai u emërua më vonë kryepeshkop i Kanterberit, sepse Ana e Bolinit e kishte rekomenduar. Ai ishte thelbësisht dijetar i qetë dhe i kushtoi vetëm një të katërtën e kohës së tij kryepeshkopatës.

Për shkak të qetësisë dhe besnikërisë së tij, ai arriti të mbijetonte të përpjeta e të tatapjeta të mbretërimit të Henrikut. Më 1539 Akti shtypës i gjashtë Neneve kërkoi t'i jepte të drejtë fesë katolike të mbretit duke dekretuar ndëshkime të egra për mohimin e transsubstantiacionit, meshave private, rrëfimit privat dhe beqarisë së klerit. Peshkopët që ishin simpatizues me reformaconin, u shkarkuan nga pozitat.

Madje edhe më 1543 Kranmeri pranonte doktrinën e transsubstantiacionit, kurse Lutjesorja e vitit 1549 që ai redaktoi, përmbante lutjet drejtuar Zonjës së shenjtë, si dhe lutjet për të vdekurit! Pothuajse i vetmi kontribut i tij ndaj protestantizmit para vdekjes së Henrikut ishte shkrimi i parathënies së Biblës, që u lejua të lexohej vetëm nga kleri, bujarët, fisnikët dhe tregtarët. Pas arrestimit të tij në kohën e mbretëreshës Maria, ai mohoi hapur fenë protestante, por pak para ekzekutimit të tij, e mori mbrapsht mohimin.

Eduardi VI Më 1547 Henriku vdiq, dhe më në fund fraksioni reformues kishte liri të plotë për t'i zbatuar reformat. Vëllai i Jejn Simorit, xhaxhai i Eduardit, u emërua regjent dhe kujdestar i mbretit që atëherë ishte ende i mitur. Pas pak mori edhe titullin e dukës së Sumersetit. Ai donte që Reformacioni të përparonte edhe më. Si pasojë ai shfuqizoi Aktin e gjashtë Neneve. Shtatoret u larguan nga kishat, traktatet u shtypën, lejohej kungimi me dy elemente dhe beqaria e klerit u anulua. Më 1549 u botua Lutjesorja që i pasyronte pjesërisht këto reforma. Libri ndiqte parimin luteran që zakonet duhen ndryshuar vetëm atje ku kërkohet nga Bibla. Mesha latine u anulua dhe liturgjia e re, e modeluar në parimet luterane, hyri në fuqi. Laikët u bënë pjesëmarrës aktivë në liturgji. Ndikimi i Bucerit ishte i qartë. U mohua ideja e flijimit të vazhdueshëm. U mbajtën disa liturgji nga Mesjeta.

Tani shtrohej pyetja: a ishte realist parimi luteran i kompromisit. Madje edhe më 1548 mendimi i Kranmerit ishte ende në zhvillim e sipër: dalëngadalë po bindej nga mendimet e reformatorëve zviceranë, falë ndikimit të reformatorëve të tjerë që banonin në Angli, si Ridliu (anglez), Buceri (gjerman), Pjetër Martiri Vermigliu (italian) dhe Jan Laski (polak). Buceri ishte komprometues, kurse Martiri dhe Laski ishin partizanët e Cvinglit. Buceri ishte profesor i teologjisë në universitetin e Kembrixhit, kurse Martiri profesor në Oksford.

Botimet e ndryshme të Lutjesores janë dëshmitarë për zhvillimin e mendimit të reformatorëve anglezë. Pastaj erdhi në fuqi Gjon Dudli, që u bë duka i Northumberlandit. Nën mbikëqyrjen e tij, reformacioni përparoi edhe më dhe u botua Lutjesorja e dytë, më 1552, e redaktuar nga Kranmeri. Kjo kishte liturgji të thjeshtëzuar në anglisht, doktrinën zvicerane të eukaristisë, tryezën e kungimit (altarët u anuluan për shkak të lidhjes priftërore), dhe skicën e doktrimave themelore që përbëhej nga 42 nenet e besimit, të hartuar sipas modelit të teologjisë zvicerane. Përveç kësaj, tani peshkopët i sundonte këshilli i shtetit.

Me vdekjen e Eduardit, Dudli arriti të martonte të birin me një adoleshent protestante me emrin Gjejn, e cila ishte trashëgimtar i fronit. Ajo mbretëroi vetëm nëntë ditë, kur ia pritën kokën për tradhti kundër Marisë katolike (prindërit e saj kishin organizuar një rebelim për ta shfajësuar, por më kotë). Lejdi Gjejn dhe i shoqi ishin të dy adoleshentë, por viktimët e komplotimit të prindërve.

Deri më 1553 reformimit anglez ishte ende çështje e jashtme për shumicën e popullit; ende ishte çështje legjislacioni. Anglia ende nuk ishte vend protestant, por u bë i tillë vetëm më vonë për shkak të persekutimeve nën mbretëreshën Mari: gjaku i martirëve u bë fara e reformacionit.

Maria Tudor Mbretërimi i Marisë (1553-8) përfaqësonte pothuajse kthim në fillim. Ajo hipi në fron në moshën 37 vjeçare, kur ishte tashmë beqare e acaruar. Ajo ishte gjysmë-spanjolle, bija dhe konfidante e Katarinës së Aragonit. Martesa e saj me birin e Karlit V ishte dështim dhe nuk lindi princ trashëgimtar.

Që nga fillimi i mbretërimit të saj, qëllimi i Marisë ishte rithkimi i kishës katolike në gjendjen që ishte para divorcit të prindërve të saj. Ajo ishte plotësisht e bindur se shtetasit e saj ishin të një mendimi me të. Por ajo gaboi: shumica e popullsisë gjendjen që ekzistonte në kohën e vdekjes së Henrikut VIII (d.m.th. katolicizmin, por pa pushtetin e papës). Pushteti i papës u rikthye me seancën e parë të Parlamentit, më 1554, dhe u miratua një dekret për shtypjen e heretikëve. Përfaqësuesi i papës vizitoi Anglinë për t'u dhënë falje kryengritësve.

Përveç kësaj, u risoll në fuqi një akt i parlamentit që datohej nga viti 1401, që kishte të bënte me djegien e heretikëve (atëherë lolardëve). Deri atëherë ajo parapëlqente t'i bindte protestantët për gabimet e tyre, por në shkurt të vitit 1555 filloi një valë e tmerrshme persekutimi; nga fundi i mbretërimit të saj rreth 300 individë u dogjën për herezi, që lëviznin nga fshatarët analfabetë në kryepeshkopin Kranmer. Ndikimi në mendimin e popullit ishte katastrofal. As ajo e as këshilltarët e saj nuk e kuptonin se protestanizmi ishte lëvizje fetare e vërtetë, ose se protestantët ishin gati të vdisnin për fenë e tyre. Ajo supozoi se protestantizmi ishte, në të vërtetë, një maskë për të mbuluar një komplot politik për përmbysjen e mbretërisë. Ajo i bëri llogaritë gabim. Ajo i sfidoi protestantët, por ata nuk pranuan ta mohonin fenë e tyre dhe u dogjën. Kur ajo e kuptoi llogaritjen e saj të gabuar, ishte tepër vonë: ajo nuk mund t'i merrte mbrapsht parimet e saj.

Elizabeta I Më 1558 Elizabeta hipi në fron. Mendimet e saj zbulohen me vështirësi, por ajo la të kuptohej njëherë se donte kthim në gjendjen që ekzistonte nën mbretërimin e Henrikut VIII: katolicizmi pa papë, kisha e dominuar nga shteti, kleri beqar dhe prania trupore e Krishtit në eukaristi. Por, për arsye politike, ajo vendosi për një kompromis. Anglia ende ishte dy të tretat katolike (posaçërisht në veri), dhe ajo mori anën e Filipit II (mbretit spanjoll) kundër Francës.

Më 1559 u botua, sipas Aktit të parë të Njëtrajtshmërisë (së liturgjisë), Lutjesorja e vitit 1552, por me disa ndryshime në drejtim katolik. Qëllimi i aktit ishte pajtimi i fraksioneve kalviniste (puritanët) dhe atyre me prirje katolike (papistëve) brenda kishës anglikane. 42 nenet e besimit që pasqyrojnë teologjinë luterane, u kufizuan në 39, me përjashtimit të neneve rreth eshatologjisë. Në fillim 42 nenet pasqyronin marrjen e qëndrimit të kishës anglikane kundër katolikëve dhe anabaptistëve. Për fat të keq, as njëri e as tjetri nuk ishte i kënaqur. Kryepeshkopi Parker u ngarkua me zbatimin e këtij rregulli. Disa u larguan nga kisha kombëtare (anglikane) për të formuar një kishë të pavarur. Papa Pi V e shkishëroi Elizabetën më 1570. Nenet e Lambethit e vitit 1589 që përkrahnin doktrinën kalviniste të paracaktimin të dyfishtë, nuk i pranoi kisha anglikane. Më vonë, më 1615, kisha anglikane irlandeze përpiloi një listë me 104 neve!! Në shek. XVIII metodistët i pakësuan nenet në 24 duke përjashtuar nenen e 17-të rreth paracaktimit të besimtarëve.


PURITANËT ishin ata që vepronin ta pastronin kishën anglikane në drejtimin kalvinist, përtej kufijve të caktuar nga shteti. Ata donin t'i anulonin elementet dhe ceremonitë me ngjyrim katolik: përdorimin e kryqit te pagëzimi, rasën e priftit, gjunjëzimin te kungimi. Shumë puritanë i konsideronin peshkopët si jobiblikë. Shumica donin të futnin modelin e reformuar të administratës kishtare, me kryetarë dhe me sinode dhe me disiplinë kishtare të rreptë. Puritanët donin, gjithashtu, që Anglia të merrte pjesë në Luftën 30-vjeçare dhe të luftonte në anën e protestantëve.

Puritanët përfaqësonin gjeneratën e dytë të kalvinistëve. Theksi i tyre që binte në përjetimet vetjake, bëri që të modifikoheshin pikëpamjet e Kalvinit rreth sigurisë së shpëtimit. Sipas mendimit të tyre, siguria e shpëtimit nuk ishte më diçka që u bë realitet qysh nga pranimi i Shpirtit të shenjtë me rastin e kthimit në fe, por një përjetim që provohej më vonë, pas kthimit. Këtu mund të dallohet burimi i prirjes që u zhvillua më vonë nëpërmjet Ueslit në një teologji të «bekimit të dytë».

Si lëvizje, puritanizmi filloi nën mbretërimin e Elizabetës I, dhe pas pak u bë forcë agresive brenda kishës anglikane. Mbretëresha jo vetëm që nuk miratonte qëndrimin e tyre anti-katolik, por as mbledhjet e tyre private për lutje dhe për studim biblik. Por një fraksion i puritanëve që quheshin separatistët shkuan edhe më larg duke pohuar se të gjithë besimtarët duhet t'i shkëputin marrëdhëniet me kishat anglikane. Këtë fraksion të fundit e veçoi shteti për persekutim të veçantë. Kur Jakobi I (i biri i Marisë, mbretëreshës së skocezëve dhe lordit Darnli) erdhi në fuqi, puritanët kërkuan ta detyronin të reformonte edhe më tej kishën anglikane, por ata dështuan, sepse, në sy të Jakobit, anulimi i peshkopëve do të çonte në fund në anulimin e monarkisë.

Megjithatë Jakobi autorizoi përkthimin e ri të Biblës, për të zëvendësuar Biblën e Gjenevës, sepse nuk i pëlqenin shënimet anti-katolike në të. Kjo u njoh si (i vetmi) përkthim i autorizuar (Authorised Version) nga shteti: të gjitha përkthimet e tjera u shpallën të paligjshme. Përkthyesit nuk iu referuan të gjitha dorëshkrimeve në dispozicion. Njohuritë e tyre të hebraishtes ishin të dobta dhe përdorimi i përkthimeve të Koverdejlit dhe të Tindejlit bëri që gjuha e tyre të ishte e vjetëruar madje edhe në kohën e tyre. Përkthimi i tyre nuk u pranua menjëherë – madje edhe kryepeshkopi Lord përdorte gjatë predikimit përkthimin e Gjenevës. Në këtë kohë, separatistët vendosën të emigronin, së pari në Holandë dhe pastaj në ShBA. Në të vërtetë, Kromueli po mendonte të emigronte, kur iu drejtuan disa anëtarë të parlamentit për ta ftuar t'i udhëhiqte. Gjatë gjysmës së parë të shek. XVII, puritanët ishin veçanërisht të fortë në parlament dhe në universitetin e Kembrixhit, ku Toma Guduini dhe personazhet e tjerë të njohur po predikonin Fjalën e Zotit. Jakobin I e zëvendësoi Karli I që ishte martuar me një princeshë franceze (Henriette de France), dhe kjo nuk i hyri në zemër parlamentit. Gjatë kësaj periudhe (1629-40) Karli sundonte si despot pa parlamentin, i nxitur nga ministrat e tij, Bukinghami, Strafordi dhe kryepeshkopi Lord. Lordi dhe Uentuorthi ishin këshilltarët e tij gjatë fushatës anti-puritane. Ai përdori gjyqe të ndryshme jashtë parlamentit për të imponuar legjislacionin e tij. Praktikat katolike u rifutën dhe fajtorët damkoseshin ose gjobiteshin.

Karli kërkoi pastaj që skocezëve t'u imponohej peshkopatizmin dhe Lutjesoren (1549), por skocezët nuk pranuan. Karli invadoi Skocinë, por u desh të tërhiqej. Ai thirri një mbledhje të jashtëzakonshme për të mbledhur fonde për t'i bërë ballë ushtrisë skoceze që rrezikonte të invadonte Anglinë. Parlamenti u mblodh, por ia refuzoi Karlit I paratë e kërkuara. Më këtë ai shpërndau parlamentin dhe dërgoi Bukinghamin t'i arrestonte të gjithë anëtarët. Parlamenti nguli këmbë që Bukinghami të paditej për tradhti për këtë veprim. Karli I u desh të binte dakord dhe Bukinghami u ekzekutua.

Atëherë parlamenti dërgoi një delegacion të përbërë nga anëtarët e parlamentit për të zhvilluar bisedime rreth uljes së fuqive të mbretit dhe rritjes së fuqive të parlamentit. Mbreti nuk i kushtoi vëmendje dhe kërkoi t'i arrestonte anëtarët e delegacionit parlamentar (një prej tyre ishte Oliver Kromueli). Parlamenti e kundërshtoi dhe Karli shpërndau përsëri parlementin. Në fund parlementi i dominuar nga puritanët i shpalli luftë mbretit dhe filloi lufta civile. Kjo luftë nuk ishte një luftë thjesht fetare, por luftë rreth kushtetutës. Në një seri përleshjesh, puritanët mundën anën e mbretit. Lordi, pasi u burgos më 1641, në fund u ekzekutua më 1645, sepse kishte kërkuar të përmbyste fenë e reformuar të Anglisë dhe kishte kërkuar ta pajtonte kishën anglikane me atë katolike.

Karli ishte burgosur më 1645, pasi humbi betejën e Nejsbit. Më 1647 ai u përpoq të zhvillonte bisedime me skocezët dhe të tjerët, që ushtritë e tyre të ndërhynin për ta rivendosur në fron. Kur u zbuluan këto përpjekje, e dënuan për tradhti, sepse kishte zhvilluar bisedime me papën për armë dhe para, dhe se kishte planifikuar t'i përdorte trupat irlandeze për të stypur parlamentarët anglezë dhe skocezë. Këto trupa katolike kishin masakruar mijëra protestantë në një kryengritje. Ushtria skoceze u mund në një seri betejash.

Pas fitimit të luftës, Oliver Kromueli, në emër të parlamentit, vendosi një shtet puritan që zgjati 10 vjet (1649-59). Infrastruktura e shtetit ishte si vijon:

i) U formua Kuvendi i Uestminsterit që përbëhej nga përfaqësuesit e klerit dhe që vepronte si organ këshillimor për Dhomën e Përfaqësuesve. Jo vetëm puritanët u përfaqësuan, por edhe simpatizuesit e kishave të pavarura që kishin frikë se mos krijohej një formë e re tiranie (kalvinizmi), që do ta zëvendësonte peshkopatizmin. Ishte ushtria (me simpati për kishat e pavarura) që komandonte të tjerët, megjithëse parlamenti ishte kryesisht puritan.

ii) Kredoja e Uestministerit u përgatit për kishën anglikane dhe u fut administrata kishtare kalviniste. Lutjesoren (Book of Common Prayer) e zëvendësoi Libri i udhëzimeve për adhurimin publik të Zotit (Directory for the Public worship of God), kurse Kredonë me 39 Nene e zëvendësoi Kredoja e Uestminsterit. Kjo kredo përfaqëson një formë më të rreptë të kalvinizmit se ajo që mësoi Kalvini. Ajo karakterizohej nga: 1) Teologjia e besëlidhjes, 2) Pajtimi i kufizuar, 3) Siguria e shpëtimit është diçka tjetër nga besimi që shpëton. Kishat e pavarura (baptistët e të tjerët) lejoheshin të përdornin si vend mbledhjeje disa nga katedralet.

iii) Nën regjimin e Kromuelit, baptistët dhe kongregacionalistët u bënë kisha tipike të jetës fetare të Anglisë.

iv) Nën regjimin e Kromuelit u fuqizuan shumë legjislacione me bazë biblike, në të vërtetë më shumë se në ndonjë kohë tjetër të historisë së kombit. Nën Kromuelin reformacioni ndikoi në ligjet e kombit.

v) U botua shumë letërsi puritane. Me Kromuelin ishin lidhur shumë autorë puritanë të njohur, si Gjon Miltoni (ministri i propagandës!), Gjon Oueni dhe Gjon Bunjani, i cili, megjithëse ishte një kalajxhi i përulur, luftoi në anën e Kromuelit. Shkrimet puritane të njohura të shek. XVII ishin: Rruga e shtegtarit, Hiri që shkon duke u rritur dhe Lufta e shenjtë (nga Gjon Bunjani); I krishteri me armët e Zotit (nga Uiliam Gurnali); Pushimi i përjetshëm i besimtarit (nga Riçard Baksteri); Komentari biblik në një vëllim (nga Mate Henri).

Periudha e sundimit të Kromuelit ishte ajo e rrëmujës së madhe fetare dhe politike. Për shembull ithtarët e mbretërisë së pestë pritnin vendosjen e mijëvjeçarit në të cilin do të sundonin. Ata e caktuan datën e arritjes së tij më 1666. Lëvizjet e tilla karakterizoheshin nga: refuzimi i paracaktimit, milenarianizmi, antiklerikalizmi, leximi i Biblës, pavdekësia e kushtëzuar, antitrinitarianizmi, dyshim për teologji.

Më 1660 Karli II u kthye, hipi në fron dhe i imponoi kishës peshkopët dhe Lutjesoren. Ai filloi të përndiqte jo vetëm separatistët dhe puritanët, por, me anë të Aktit të dytë të Njëtrajtshmërisë së liturgjisë (pjesë e legjislacionit anti-puritan e klasifikuar si Kodi i Klarendonit, i emëruar sipas ministrit që e ngriti) i detyroi puritanët që ishin ende brenda kishës anglikane, t'i nënshtroheshin gjithçkaje në Lutjesore dhe të pranonin shugurimin e klerit nga një peshkop i autorizuar. Rreth dy mijë pastorë nuk pranuan dhe u dëbuan. Këta iu bashkangjitën kishave të pavarura që kishin fituar miratimin nga regjimi i Kromuelit. Shumë prej tyre u burgosën – midis tyre edhe Gjon Bunjani, sepse refuzuan të hiqnin dorë nga predikimi.

Nën regjimin e Jakobit II (katolik), në Skoci shpërtheu një luftë e ashpër me kalvinistët, për shkak të mospranimit të liturgjisë anglikane. Kur u bë e qart se Jakobi II synonte ta bënte Anglinë më shumë katolike, më 1688 parlamenti ftoi Uiliam Oranje për t'u bërë mbret i Anglisë. Akti u nxor nga parlamenti që ndalonte ndonjë monark të kthehej në katolicizëm, ose të martohej me një katolik. Kështu doli se nën regjimin e Uiliamit dhe Marisë, reformat e Kromuelit dhanë fryt, pasi ishin dalë kotë nën Karlin II dhe Jakobin II. Që tani e tutje, në Angli kishte liri fetare për të gjithë.


ANGLIA E RE

Amerikën veriore e kolonizoi një përzierje tregtarësh (të nxitur nga investitorët e Londrës) dhe refugjatët që kishin ikur nga politika fetare shtypëse e shtetit anglez.

Më 1606 Jakobi I i dha të drejtën e tregtisë një grupi kolonistësh (ndërmarrja e Londrës) për të bërë tregti dhe për të kolonizuar territorin midis paraleles së 34-të dhe asaj të 41-të. Më 1607 ata themeluan Jamestown (qytetin e Jakobit), që u bë kolonia e parë e përhershme në Botën e Re, pas kolonisë së Virginisë (të quajtur sipas Elizabetës, mbretëreshës së virgjër). Karta e ndërmarrjes së Virginisë (e themeluar më 1606) dekretoi që «Fjala e vërtetë e Zotit t'u predikohej edhe kolonistëve edhe barbarëve», por që nga 1609 papistëve u ndalohej hyrja në territor.

Sipas mendimit të themeluesve të kolonisë, kisha anglikane duhej riprodhur përtej Antlantikut. Kleri duhej të përdorte Lutjesoren anglikane; çdo plantacion duhej të furnizonte një kishë; kishte ndëshkime për ata që nuk shkonin në kishë; kleri ishin mbajtur me të dhjetat e të ardhurave të kolonistëve, por kolonia kishte njëfarë kontrolli mbi pastorin.

Më 1620 anija Mayflower arriti në afërsitë e bregdetit amerikan, por pelegrinët (the Pilgrim Fathers) u deshën të themelonin plantacionin e tyre të parë në Plimoth, sepse ekuipazhi i anijes refuzoi t'i transportonte më tej. Plimothi u bë kolonia e parë e asaj që do të zhvillohej në shtetin Masaçuset. Kolonia e tyre u bë strehim për ata që iknin nga persekutimi. Pelegrinët ishin, në të vërtetë, anabaptistë në mentalitetin e tyre. Çdo anëtar i kolonisë u desh të nënshruante një besëlidhje, duke deklaruar se ishte dakord me rregullimin e komunës: ndalohej puna të dieleve, duheshin përmbajtur shenjtëria e martesës dhe rregullat e komunës.

Më 1629 u themelua Ndërmarrja e Limanit të Masaçusetit për të ndihmuar puritanët të emigronin në Amerikë. Katërqind puritanë erdhën nga Anglia për t'u vendosur atje. Ata i përkitnin një grupi joekstrem nën udhëheqjen e Gjon Uinthropit, shqytar nga Sufuku. Ata dallonin nga pelegrinët në pikat që vijojnë:

1. Pelegrinët ishin me prejardhje proletare, kurse puritanët ishin me prejardhje më të pasur dhe ende ishin me ndërgjegje klasore.

2. Pelegrinët ishin në të vërtetë anabaptistë që synonin ndarjen e kishës nga shteti.

3. Puritanët ngulnin këmbë të mbanin një shtet teokratik.

Pas një të katërtës së shekullit idealet e pelegrinëve u varrosën në shtetin puritan. Masaçusetsi u bë teokraci si Gjeneva nën sundimin e Kalvinit; kërkohej të rigjallej teokracia e lashtë izraelite. Qytetarët rraheshin po të mos shkonin në kishë. Ata që guxuan të punonin të dielën viheshin në hurin e turpit. Çiftet e fejuara i hidhnin në gjyq, në qoftë se kapeshin të ulur pranë njëri-tjerit të dielën. Burrin dhe gruan i gjobitnin në qoftë se ata e puthnin hapur njëri-tjetrin. Në qoftë se njeriu nuk kthente borxhin, e ndëshkonin me 30 të goditura me kamxhik. Vjedhja dhe fyerja dënoheshin me rrahje me kamxhik, ose me prekjen e gjymtyrës.

Administrata kishtare ishte kryesisht kongregacionale: nuk kishte lutjesore. Udhëheqja e kishës përbëhej kryesisht nga kongregacioni: nuk kishte libët lutjesh. Disiplina morale ushtrohej nëpërmjet gjyqit sundues. Më 1631 u vendos që asnjeri nga ata që nuk shkonin në kishë, nuk kishte të drejtën e votimit. U themelua universiteti i Havardit dhe Gjon Elioti u bë misionari i parë për indianët.

Konetikuti, Nju-Hampshiri dhe Rod Ijlandi ishin themeluar tërësisht nga grupet që nuk pranonin kufijtë e imponuar nga sistemi i votimit të Masaçusetsit (përjashtoheshin ata që nuk shkonin në kishë. Marilandi u themelua si koloni për refugjiatë katolikë, por pas pak i tërhoqi edhe katolikët edhe protestantët.

Në Rod Ijland u vu në provë madje edhe toleranca e tyre, kur atje arritën kvakërit (shih më tej) më 1656. Ata kishin reputacion për huliganizëm. Disa prej tyre po thyenin shishet në një kishë në Boston dhe po i bërtitnin kongregacionit: «Kështu Zoti do t’jua thyejë eshtrat!» Një grua kaloi lakuriq nëpër qytet, kurse tjetra u zhvesh para adhuruesve në kishë, gjithçka «nën dejtimin e Zotit», kuptohet vetvetiu. Kvekerët u dëbuan nga qyteti.


REFORMACIONI NË KROACI

Reformacioni që erdhi nga Austria në veri dhe nga Hungari në verilindje mund të shfrytëzonte faktoret që vijojnë:

1. Kroacia ishte në krizë. Gjendja ishte e ngjashme me atë të Bosnjës ose Kosovës së sotme; për shkak të gjendjes së brishtë të sigurimit konflikteve ndëretnike, erdhi deri te ndërhyrja e trupave të huaja. Vendi ishte vija e parë e perandorisë kundër invadimit të turqve. Kështu shpjegohej arsyeja që në territorin e Kroacisë kishte gjithfarë ushtrish të huaja. Mes tyre kishte edhe trupa protestante me kapelanët e vet. Turqit kishin shkretuar pjesën jugore të vendit (kryesisht Sllavoninë) dhe si pasojë kishte zhvendosje të mëdha popullsie dhe kisha katolike ishte shumë e dobësuar. Gjithkund kaos dhe pasiguri. Kur në fund kisha katolike erdhi në vete, protestantizmi ishte ngulitur dhe vazhdoi veprimtarinë gjatë dy shekujve në vazhdim.

2. Protestantët arritën me Shkrimet e shenjta të përkthyer në gjuhën amtare dhe populli donte t'i lexonte.

3. Në Sllavoni që ishte pushtuar nga turqit, popullsia parapëlqente protestantizmin e jo katolicizmin, dhe si rrjedhojë reformatorët kishin liri të plotë për veprim.

Një arsye tjetër e suksesit të reformacionit në Kroaci ishte fakti se protestantët investuan shumë në arsim – shumë njerëz shkonin në shkollat luterane në Ljubljanë, Grac dhe Gjermani.

Luteranizmi arriti nga Austria dhe përgjatë bregdetit nga Italia (Trieshta), kurse kalvinizmi arriti nga Hungaria. Për një kohë të shkurtër, republika venedikase përkrahte reformacionin dhe feja e re mund të përhapej nëpër kolonitë e saj. Ne e dimë nga regjistrimet e mbajtura nga inkuizicioni (1542-1775) se reformacioni arriti në këtë periudhë në pothuajse çdo qytet të Dalmacisë, përveç Dubrovnikut ku tregtarët kishin frikë për pasoja financiare.

Si në Poloni, edhe në Kroaci përparimi i ungjillit varej kryesisht nga patronati i disa pronarëve të fuqishëm tokash, si Erdedi (në Zagreb), Zrinski (në Çakovec dhe në Dalmaci), dhe Ungnadi (në Varazhdin). Për shembull, protestantizmi arriti të merrte në dorë Kroacinë verilindore (d.m.th. (Mexhumurjen) falë patronatit të Juraj Zrinskit.

Zrinski ishte gjithashtu mbrojtës i luteranëve në Hungarinë veri-perëndimore. Tokat e tij u bënë strehë për tipografët protestantë.

Sidoqftë, në fillim të shek. XVII, protestantizmi në Kroaci pësoi dy dështime:

1) Më 1609 Parlamenti i Kroacisë më në fund refuzoi ta pranonte protestantizmin. Qysh më 1567 ata kishin nxjerrë projektligje për të penguar përparimin e protestantizmit.

2) Njëkohësisht Juraj Zrinski i vogël u kthye në katolicizëm, megjithëse mbeti simpatizues i madh i protestantizmit. Ai u ndërtoi françeskanëve manastirin në Çakovec.

Një faktor tjetër që veproi kundër reformacionit ishte emigrimi i vazhdueshëm i protestantëve kroatë.


RADIKALËT E REFORMACIONIT

Radikalët mund të ndahen në tre grupe kryesore:

1. Radikalët anabaptistë: Konrad Grebeli, Felix Manci dhe Balthasar Hübmajer. Gjithashtu Pilgram Marbeku, Melchior Hofmanu dhe Menno Simonsu.

2. Radikalët shpirtërore: Hans Denku, John Huti, Sebastian Franku dhe Caspar Shvenkfeldi.

3. Radikalët racionalistë: Socinije, Ochino, Gribaldi, Gentile, Curio, Renato, Stancaro dhe Biandrata.


ANABAPTISTËT

Emri «anabaptistët» shënonte disa grupe të pavarura që gjendeshin jashtë konfesioneve protestante kryesore. Ata nuk pajtohesin me nocionin e krishterimit shtetëror, që pohonte se shoqëria mbahej nga feja, e cila ishte obligim për të gjithë qytetarët. Hyrja në këtë shoqëri bëhej me pagëzimin që quhej ekuivalenti i rrethprerjes në Besëlidhjen e Vjetër. Anabaptistët i jepnin shumë rëndësi ripagëzimit të atyre që bëheshin anatarë të lëvizjes së tyre dhe vetequheshin «Vëllezërit». Rreth mesit të shek. XVI anabaptistët e quanin menonitët. Është kuptimplotë se libra e himneve fetare anabaptiste përdoret sot vetëm në rrethin e amishëve.

Të gjitha grupet anabaptiste kishin të përbashkëta bindjet që vijojnë:

1. Ata nuk besonin që shoqëria ishte e krishterë në kuptimin e fjalës sipas përkufizimit të BR. Kisha nuk mund të organizohet në bazë shtetërore.

2. Ata ishin shumë të rreptë në sferën e dishepullimit.

3. Ata nuk pranonin të betoheshin në qjyq.

4. Ata ishin pacifistë. Është me rëndësi ta kuptojmë këtë pikë historikisht: qytetet zvicerane kërkonin nga qytetarët e tyre që të bënin besë të besnikërisë një herë në vit. Përveç kësaj çdo qytetar kishte për detyrim të marrë armët për ta mbrojtur qytetin e tyre në rast sulmi. Anabaptistët i refuzuan të dyja detyrime dhe kështu mbaheshin si tradhtarë.

5. Ata praktikonin ndarjen e pasurisë; (gjithçka ishte e përbashkët) si dhe larjen e këmbëve.

6. Teologjia e tyre ishte gjysmë-pelagiane.

Shumica e parimeve të lartpërmendura mbahet në Kredonë e Shlajthajmit (qytet pranë Shafhausenit në Zvicër) që u hartua më 1527. Në këtë kredo nuk flitej aspak rreth doktrinës, sepse donin të theksonin dishepullimin. Pasardhësit e vërtetë të anabaptistëve sot nuk janë baptistët, por menonitët dhe amishët.

Megjithatë anabaptistët ndryshonin nga reformatorët sepse nuk pranuan teologjinë agostine. Refuzuan mësimet rreth mëkatit të rrjedhshëm, paracaktimit si dhe shfajësim me besim, sepse mendonin se doktina të tilla ishin në kundërshtim me shenjtërimin praktik. Kështu e trashëguan teologjinë pelagiane të kishës mesjetare. Gjithashtu mohuan se Jezusi të ketë trashëguar ndonjë gjë nga Maria – ai kishte mish qiellor: me këtët ata donin të mbronin pamekatshmërinë e tij.

Ekstremistët në rradhët e tyre ishin të pashmangshëm. Toma Minceri i vuri profecitë në të njëjtin nivel me Shkrimin e shenjtë, dhe kjo e acaroi shumë Luterin. Kishte profeci ekstreme rreth fundit të menjëhershëm të botës dhe plane për vendosjen e mbretërimit të ri të Zotit me dhunë. Besohej në masë të madhe se Jerusalemi i ri do të zbriste në Strasburg. Kur kjo nuk u realizua, u profetizua se Jerusalemi do të zbriste në Mynster. Për këtë aryse e morën nën kontroll të tyre qytetin dhe e mbyllën për të gjithëve, përveç simpatizuesve të tyre. Në fund ata të gjithë u vranë kur qyteti u pushtua. Një shembull tjetër i ekstremizmit ishte Gjoni i Batenburgut, që ishte i mendimit se të gjithë të parëlindurit duhen vrarë dhe kishat e tyre duhen plaçkitur. Të gjithë këta njerëz i sollën lëvizjes protestante nam të keq. Kjo i vinte ata në një kallëp dhe e linte në hije anën e tyre pozitive para opinionit. Grupet më të ndërgjegjshme mblidheshin në:

1. Zyrih, grupi nën udhëheqjen e Konrad Grebelit dhe Feliks Mancit, në kohën e Cvinglit.

2. Gjermaninë jugore, nën udhëheqjen e Baltazar Hybmajerit dhe Hans Denkut, dhe pastaj nën Pilgrim Marbekun.

3. Moravi – vëllezërit huteritë.

4. Holandë dhe Gjermaninë veriore: menonitët.

Reformatorët ishin kundër anabaptistëve, sepse mendonin se do të krijohej anarki shoqërore po të fitoheshin. Sipas mendimit të tyre ruajtja e reformacionit ishte në lojë, dhe marrëdhëniet ndërmjet kishës dhe shtetit ishin të domosdoshme në qoftë se reformacioni do të dilte fitimtar. Prandaj kërkuan ta ruajtnë atë me çdo kusht.

Pothuaj të gjithë udhëheqësit anabaptistë në Zvicër u ekzekutuan, para se të mund të organizonin një lëvizje të fortë. Dalëngadalë ndarja midis tyre dhe reformatorëve u zgjerua në përmasa të pariparueshme. Në vitet 1535-46 në Frisland (Holandë) rreth 30.000 anabaptistëve u martirizuan nga katolikët dhe protestantët. Në Gjermani çështja baptiste u çrrënjos pothuajse plotësisht, dhe deri te paraqitja e Onkenit (1800-1884) nuk pati më ndonjë shtrirje të vërtetë.

Megjithatë, anabaptistët shpirtërorë besonin se zëri i Shpirtit të shenjtë ishte më e rëndësishme sa Bibla, tradicioni dhe kisha. Mjerisht kjo pikëpamje mund të çonte në ekstreme të joshëndetshme. Për shembull, Hans Denku pohonte se edhe shpirtrat e rrënë (djajt), madje edhe satani mund të shpëtonin. Franke tha se Bibla ishte e vdekur, kurse Shpirti i gjallë. Sipas tij edhe myslimanët edhe paganët të sinqertë bënin pjesë në kishën e vërtetë. Kaspar Shvekfelti besonte se besimtari në fund do të bëhet hyjnor.


HUTERITËT u themeluan në Moravi, pjesërisht nën ndikimin zviceran. Jakob Huteri, themeluesi, u ekzekutua më 1536, por ai e nguliti grupin me idealet e tij të nxjerra nga kapitujt e librit të Veprave të apostujve. Ata themeluan një komunë me fermë të quajtur Bryderhof në Nikolsburg. Urdhri i tyre i ngjante atij të manastirit mesjetar: ideali i vjetër asket u shpreh në kuadrin e familjes. Sipas tyre, prona private është armiku më i madh i dashurisë, dhe i krishteri i vërtetë duhet të heqë dorën nga vullneti i tij dhe të bëhet i lirë nga prona, në qoftë se do të bëhet dishepull i Krishtit.

Ata pohuan: «Mendojmë se është mëkat të blej diçka dhe ta shesë me fitim, kështu e bën atë më të shtrenjtë për të varfrit dhe ua merr bukën nga goja.»

Sipas rregullave të tyre, askush nuk mund të lërë trashëgim pronësi. Ata ishin pacifistë dhe refuzonin të lejonin prodhimin e armëve.

Në kulmin e lëvizjes ata kishin mbi 100 komuna me ferma që mblidhnin rreth 20.000 njerëz, posaçërisht në Sllovaki. Ata u bënë artisanë të njohur, por lufta e 30 vjetëve i dha fund ndërmarrjes së tyre.

Më 1622 ata u dëbuan nga Moravia dhe pjesa tjetër e e tyre iku në lindje nëpër Sllovaki, Transilvani, Turqi dhe Ukrainë. Asnjë prej këtyre vendeve nuk donte ta pranonte qëndrimin e tyre rreth pacifizmit. Në fund ata arritën në Dakotën Jugore dhe në Kanadë, ku nuk lejonin predikimet e reja që datoheshin nga periudha pas shek. XVII, por nuk shkuan aq larg sa amishët.


MENONITËT u themeluan nga Konrad Grebeli, dishepull i dikurshëm i Cvinglit. Melhior Hofmani solli doktrinat e tyre deri në Holandë ku Meno Simonsi (sipas të cilit lëvizja e tyre e mori emrin) u bë pas pak udhëheqës i shquar. Ai besoi se përjashtimi nga komuniteti i pastër (d.m.th. menonit) duhet të jetë me karakter shoqëror e jo ligjor. Kjo mund të lëvizë nga përjashtimi nga shoqëria rreth tryezës deri në divorc. Kjo ishte arsyeja thelbësore e sulmit të tyre kundër pagëzimit të fëmijëve dhe kundër kishave të themeluara me lejen e shtetit.

Meno Simonsi ishte partizan i qëndrimit të anabaptistëve ungjillorë, siç shpallet te Kredoja e Shlajthajmit. Ai i kundërshtoi anabaptistët revolucionarë duke u mbajtur fort pas qëndrimit pacifist. Ai i kundërshtonte, gjithashtu, anabaptistët «shpirtërorë» që mështeteshin në «dritën e brendshme» për zbulime private të posaçme, e jo vetëm në Bibël. Ndryshe nga reformatorët, Simoni nuk interesohej fare për shkrimet e etërve të kishës së hershme.

Një proces i diskutuar i divorcit shkaktoi ndarjen e lëvizjes: në Gjermaninë veriore dhe në Holandë lëvizja u nda në fraksionin liberal dhe faksionin e rreptë. Urdhri i vjetër i menonitëve amish ende praktikojnë një lloj përjashtimi. Në këto bashkësi kishte shumë zakone interesante: larja e këmbëve, një shtesë për lutjen e Zotit («Jepna bukën e përjetshme qiellore»), si dhe puthja e paqes. Pagëzimi bëhej me spërkatje e jo me zhytje.

Më shek. XVIII menonitët, me ftesën e Katarinës së Madhe, u shpërndanë në Rusi. Më vonë persekutimi shkaktoi mërgimin e tyre në Amerikën veriore, posaçërisht në periudhat 1873-82 dhe 1923-30. Sot ka rreth 700.000 menonitë në botë, prej të cilëve gjysma banojnë në ShBA dhe në Kanadë.


MENONITËT E MODERUAR gjendeshin në Holandë. Ata iu adaptuan më lirisht botës që i rrethonte. Megjithë parimin e tyre të pacifizmit, ata lundronin me anije të armatosur dhe mblodhën fonde për Uilimin e Oranjes. Ata i lejonin anëtarët e tyre të mbanin postet shtetërore. Ata dënuan publikisht, por toleronin martesat me jo-menonitët, e madje edhe lejonin që kalvinistët t'u bashkangjiteshin pa pagëzim. Shërbesat e tyre fetare ishin më shumë ortodokse dhe raportet e tyre me shtetin holandez ishin shumë të mira. Anëtarët e këtyre grupeve të vogla të devotshme u vendosën në shoqërinë holandeze si bankierë, tregtarë, mësues dhe piktorë (p.sh. Ruysdaeli).


SOCINIANËT (arianët ose unitarianët) gjithashtu e kishin prejardhjen në periferinë e lëvizjes anabaptiste. Ata në thelb vinin në dyshim vendimet e kishës së hershme, sidomos rreth natyrës, personit dhe lindjes së Krishtit. Fillimisht këta nuk ishin liberalë, por besimtarë seriozë që nuk donin të pranonin asgjë që ishte në kundërshtim me Biblën. Kështu shpjegohet titulli i librit nga njëri prej anëtarëve të tyre Kundër mbarë botës qysh nga koha e apostujve. Menonitët ortodoksë dëbonin ata që nuk pranonin idenë e Trinisë, kurse socinianët jo.

Mihajl Serveti ishte person i shquar që përvetësoi mendimin që ishte kundër Trinisë.

Më 1537 ai po jepte mësim si pedagog në Paris rreth astrologjisë dhe parashikonte (me horoskopë) të ardhmen për para. Pasi i kishte shpëtuar inkuizicionit francez, në fund e dogjën jashtë mureve të Gjenevës më 1553, me miratimin e Kalvinit.

Lëvizja përparoi në Poloni, sepse çdo pronar tokash kishte fituar liri politike për të zgjedhur fenë e vet. Një komunitet i tillë lindi në Rakov (Rakuf) dhe mund të lulëzonte kur kurora mbretërore ishte e dobët.

Anabaptistët që po iknin në lindje gjetën strehë në disa prej çifligjeve të mëdha polake, por edhe në Hungari dhe në Transilvani. Kjo ardhje masive njerëzish shkaktoi themelimin e Kishave të vogla të reformuara të Polonisë. Ato u përmbaheshin parimeve anabaptiste dhe pohonin se nuk kishte Trini. Lëvizja bazohej në disa çifligje me rëndësi që i ofruan strehë: ato në Vilno, të mbështetur nga princi Radziwill, dhe ato të Rakovit, pronë e magnatit anabaptist me emrin Jan Sheninjski.

Rakufi mblodhi radikalët nga çifligjet e tjera polake, nga Moravia dhe nga Gjermania. Ata donin ta kthenin komunitetin në diçka që i ngjante komunës huterite (Bryderhof). Atje, në Rakuf, ata vendosën një shtypshkronjë dhe shkollë të lartë. Më 1580 arriti një radikal italian me emrin Sozzini (latinisht: Socinius). Pasi kishte shkruar një libër për veprën shpëtuese të Krishtit (pajtim me shembull), ai arriti në Poloni, por ia refuzuan kërkesën për anëtarësim në kishën e vogël të reformuar. Megjithatë ai arriti të futej tinëz në bashkësinë e tyre dhe në fund u emërua udhëheqës. Ai i nxiti njerëzit ta adhuronin Krishtin si hyjnor, megjithë mësimin e tij negative rreth Trinisë.

Më 1605 tre prej dishepujve të tij botuan në Rakov të adhtuquajturin Katekizmin e Rakovit që u bë kredoja e socinianëve. Në këtë kredo mohohet Trinia, mëkati lindor, rilindja me pagëzim, paracaktimi në ferr, pajtimi zëvendës dhe shfajësim vetëm me besim.

Pas anulimit të komunitetit, qendra e mendimit unitarian u zhvendos në elemente më radikale të menonitëve holandezë.


KVEKERËT ishte i vetmi grup radikal që mbijetoi ndër grupin më të madh të Kërkuesve që pritnin frymëzimin e drejtpërdrejt të Shpirtit, dhe hodhën poshtë të gjitha ritet e jashtme. Ata lulëzuan kryesisht nën regjimin e Kromuelit.

Foksi, i cili ishte themelues i lëvizjes, ishte një lloj mistiku sipas modelit mesjetar të Taulerit. Njerëz të tillë pohonin se «sëkemi nevojë për udhërrëfyes të jashtëm, asnjë pastor, asnjë autoritet, sepse kemi njohuri të drejtpërdrejt për Krishtin që banon brenda nesh«, për «dritën e brendshme», «farën e hyjnisë brenda shpirtit». Një udhëheqës rival i lëvizjes, Jakob Nejlor, lejoi që njerëzit ta adhuronin si Birin e Zotit dhe hyri në qytetin e Bristolit nëpër shi i hipur në kalë, ndërsa pasuesit e tij po i shtronin rrugës rrobat duke thirrur: «I shenjtë, i shenjtë, i shenjtë!». Për këtë autoritetet e qytetit e dënuan me rrahje publike me kamxhik.


BURRAT E MBRETËRISË SË PESTË: Një shembull i mirë i manisë për eshatologji ishin Burrat e Monarkisë (d.m.th. Mbretërisë) së Pestë në Anglinë e shek. XVII. Ishte punë serioze. Disa prej tyre ishin deputetë në parlament në kohën e Kromuelit (të emëruar nga kishat e pavarura). Emri i tyre e kishte prejardhjen në kapitullin e dytë të librit të Danielit ku përshkruhen pesë perandori (ose: mbretëri). Mbretëria e tyre ishte e fundit, e sunduar nga Jezu Krishti. Njëri prej udhëheqësve të tyre, Toma Veneri, ishte, sipas thënies së ministrit të Kromuelit, Gjon Thurlos, «një njëri me shpirt të dëshpëruar dhe antishoqëror, dhe dyshohej se ai synonte të hidhte në erë Kalanë e Londrës».

Më 6 janar (Epifania) 1661, në vitin e parë të Karlit II, Veneri dhe 50 pasues dolën me vrull nga shtëpia e tyre e mbledhjes (d.m.th. kisha) në qendrën e Londrës me qëllim që të vendosnin mbretërinë e pestë. Parulla e tyre ishte: «Mbreti Jezus, kurse kokat (e kundërshtarëve) qofshin të varura mbi portat!» Ata që nuk i vranë i arrestuan. Trembëdhjetë ditë më vonë, Veneri u var me litar dhe u copëtua në katërsh jashtë shtëpisë së tij të mbledhjes.


BAPTISTËT

Në shek. XVII në Angli lindën dy grupe të veçanta: Baptistët e Përgjithshëm (kryesisht me teologji arminiane) dhe Baptistët e Rreptë (me teologji kalviniste). Baptistët e përgjithshëm ishin grupi i parë që u formua, pasi i kishte filluar Gjon Smith që ishte me prirje të forta puritane.

Gjatë mbretërimit të Karlit I, në kufijtë e Linkonshirit, Jorkshirit dhe Notinghamshirit një numër fshatrash ishin organizuar në kongregacione sipas modelit kalvinist, me pastorët që funksionin si kryetarë. Nga rradhët e tyre erdhën etërit pelegrinë (Pilgrim Fathers) që u emigruan më vonë në ShBA. Pas persekutimit, ata erdhën në Amsterdam më 1608. U shkaktuan grindje dhe disa qëndruan në Amsterdam, kurse të tjerët u zhvendosën në Lejden.

Toma Heluisi u nda nga ata dhe u kthye në Londër më 1612, për të vendosur kishën baptiste të parë në Angli. Ishte grupi i Lejdenit ai që vendosi më 1620 të nguleshin diku në vetmi; jo si një sekt mes të tjerëve, por si i vetmi sekt! Inkuizicioni ishte vërtet shumë afër, në Belgjikë. Prandaj ata morën me qira anijen Mayflower dhe dolën në det.

Ndërkohë Kisha Baptiste e Përgjithshme e parë vazhdoi të funksionte në Angli. Kjo kishë ishte me teologji arminiane. Heluisi vdiq në burg më 1616 dhe e zëvendësoi Murtoni. Më 1630 kishte gjashtë kongregacione. Këto mbanin letërkëmbim me menonitët në Evropë dhe kërkonin bashkësi me ta.

Baptistët e rreptë (që besonin në pajtim vetëm për të zgjedhurit) lindën kur një grup u largua nga kisha e pavarur kalviniste (që njihej edhe si kisha kongregacionale) teologjinë e së cilës ata e mbanin. Kjo ndodhi në periudhën 1633-38. Baptistët po shtoheshin, kështu që më 1660 kishte rreth 131 kisha baptiste të rrepta, kurse 115 kisha baptiste të përgjithshme. Mjerisht rënia doktrinore filloi pas vitit 1689 (viti i Aktit të Tolerimit) dhe nga pjesa e parë e shek. XVIII shumë prej baptistëve të përgjithshëm kishin rënë nëpër arianizëm në unitarianizëm, kurse baptistët e rreptë në kalvinizëm ekstrem.

Kredoja e dytë e Londrës (1677) ishte varianti baptist i rreptë i Kredos së Uestminsterit të puritanëve dhe të pavarurve të tjerë. Në vitin vijues baptistët e përgjithshëm nxorën kredonë e tyre me ngjyrë arminiane.

Baptistët u ngjajnë anabaptistëve të shek. XVI në shumë mënyra, si me refuzimin e tyre të pagëzimit të fëmijëve dhe të nocionit të kishës shtetërore. Por ata ndryshojnë në çështje të tjera, si p.sh. ngritja e shoqërisë alternative, përbetimi dhe refuzimi i pacifizmit. Shumica e grupeve baptiste të shek. XVII ishin dalë nga puritanizmi dhe teologjia e tyre kuptohet më mirë si modifikim i teologjisë së kishave të reformuara.

Baptistët englezë së bashku me kishat e afërta të Evropës fillimisht pagëzonin të rriturit me shpërkatje, por kishte ndër ta ata predikuesit që ishin ithtarët e pagëzimit me zhytje. Disa menonitë holandezë futën pagëzimi me zhytje në fillim të shek. XVII. Më 1641 baptistët e rreptë englezë futën pagëzimin me zhytje, dhe me kalimin e kohës kjo u bë praktika e të gjithë baptistëve.


REFORMATORËT MË TË VEGJËL

BUCERI (1491-1551), reformator i Strasburgut i kushtoi shumicën e karrierës së tij pajtimit midis cvinglianëve dhe luteranëve. Me këtë qëllim ai përvetësoi një pikëpamje midis asaj të Cvingliut dhe asaj të Luterit rreth eukaristisë: sipas tij dhurata hyjnore (d.m.th. trupi i Krishtit) jepet jo në ose nën formën e bukës dhe verës (në këtë ai u pajtua me Cvinglin), por bashkë me to – sikurse buka i jepet trupit, kështu dhurata hyjnor kalon në shpirtin e besimtarit (jepet diçka konkrete)! Ky kompromis u njoh si recepcionizmi (pranimi) dhe e përvetësoi Kalvini në kohën kur punonte nën Bucerin në Strasburg (1538-41), pasi ishte dëbuar nga Gjeneva. Buceri ishte i vetmi reformator që çmonin anabaptistët dhe i dëgjonin. Kur Strasburgu nën presionin e perandorit pranoi interimin e Augsburgut (kundër këshillës së Bucerit), qyteti dëboi Bucerin dhe ky iku në Angli ku i kaloi ditët e tij si profesor i teologjisë në universitetin e Kembrixhit.


EKOLAMPADI (1482-1531) ndryshe Hausshajn, e vendosi fenë e reformuar (d.m.th. kalvinizmin) në Basel. Ai shkoi në shumë bisedime me reformatorët e tjerë, dhe ndoqi pikëpamjen e Cvinglit rreth eukaristisë.


JAN LASKI (1499-1569) (shqiptohet Uaski) solli fenë e reformuar në Poloni. Më parë kishte qenë dekan i Gnieznos, por ishte kthyer në fenë protestante duke lexuar shkrimet e Erazmit, Cvinglit dhe Ekolampadit. Ai udhëtoi shumë (në Gjermani dhe në Angli) pasi u kthye në Poloni.


PJETËR MARTIR (1491-1562) ndryshe Pietro Martire Vermigli, ishte nga Firenza në Itali. Me kalimin e kohës ai e përvetësoi fenë e reformuar, pasi ishte nën ndikimin e Bucerit dhe Cvinglit, por u desh të kalonte shumicën e kohës së tij jashtë Italisë (kryesisht në Angli dhe në Strasburg).


TEODOR BEZA (1519-1605) ishte pasardhës i Kalvinit në Gjenevë. Më përpara ai ishte shumë i ndërlikuar me punët e hugenotëve në Francë. Më shumë se çdokush tjetër, ai u përpoq ta ngurësonte vijën e Kalvinit.


KUNDËRREFORMACIONI[redakto | redakto tekstin burimor]

Kundërreformacioni nuk ishte vetëm fushatë kundër protestantizmit, por gjithashtu reformim i kishës katolike. Shtytja erdhi sa nga mbretërit katolikë, aq edhe nga papa dhe kleri. Duhet vënë re gjithashtu se kundërreformacioni nuk filloi pas reformacionit, por ai ndodhi paralelisht me të. Afërsisht në atë kohë kur Luteri i vendosi në dyert e kishës së universitetit të Viterbergut 95 tezat e veta, një grup katolikësh në Romë që donin reformimin e kishës së tyre, themeluan një shoqatë me emrin «Shoqata e Dashurisë Hyjnore».

Katolikët vunë re se kisha kishte nevojë për reformim, sepse;

1. Kleri ishte me pak edukim.

2. Moraliteti linte shumë për të dëshiruar dhe disa abuzime kishtare duheshin ndrequr.

3. Protestantët po e shfrytëzonin situatën.

4. Humanizmi dhe shekullarizmi po i bënin sfidë Kishës Katolike, sidomos në Itali. Vatikani përdori metodat si vijon për të zbatuar Reformën:

a). Themeloi urdha të rinj

b). Thirri një kuvend të madh: Kuvendin e Trentit

c). Forcoi dorën e inkuizicionit sipas nevojës.

ç). Nxiti iniciativa të reja politike nga ana e sundimtarëve katolikë.

Sidoqoftë, shumë prej këtyre sukseseve politike u anuluan me Traktatin e Paqes së Vestfalisë Tre papët e ndërlikuar me kundërreformacionin e kishës ishin si vijon:

Klementi VII (1523-34) i cili ishte papë në kohën e shkëputjes së Henrikut VIII nga Roma.

Pali III (1534-49) porositi një komision për të shqyrtuar mënyrat se si mund të reformohej kisha. Nën sundimin e tij u thirr, gjithashtu, Kuvendi i Trentit.

Palit V (1555-59) i mbetej t'i zbatonte rekomandimet e Kuvendit të Trentit.


REFORMA KATOLIKE E DËSHTUAR NË SPANJE

Kombi kryesor i kësaj fushate për reformim ishte pa dyshim Spanja (Franca u përjashtua për shkak të luftërave fetare). Në Spanjë, Kisha dhe shteti ishin shkrirë në forcë kryqtare nëpërmjet fushatës së tyre kundër myslimanëve, si dhe nëpërmjet inkuizicionit. Spanja ishte, gjithashtu, vend i pasur falë pasurisë së porsazbuluar në Amerikë.

Përveç kësaj, Spanja e dominonte politikisht Italinë nëpërmjet Dukatës së Milanit, dhe nëpërmjet Napolit dhe Sicilisë. Nën patronatin e mbretëreshës Izabela, kardinal Himenethi de Kisneros zbatoi një reformim të kishës spanjolle në periudhën 1495-1517. U nxit dituria dhe një grup ithtarësh të Erazmit ushtroi ndikim të madh në prodhimin e biblave. Midis 1502-17 një grup dijetarësh nën drejtimin e Himenethit botuan Biblën Poliglote me 6 vëllime, një Bibël në hebraisht dhe në greqisht, tekste latine dhe aparat kritik; por botimi u vonua deri te 1522 (për mungesën e lejes papnore) dhe në atë kohë ishte botuar Besëlidhja e Re nga Erazmi.

Më 1512 u botua një përkthim i Letrave të Palit dhe Ungjijve në gjuhën kastiliane.

Më 1530 inkuizicioni shkoi në veprim kundër partizanëve të Erazmit dhe pas pak kishte liri të plotë për veprim. Njëkohësisht u dëbuan rreth 200.000 hebrenj që nuk pranuan të pagëzoheshin. Grenada u pushtua më 1492 dhe maurët u detyruan të kalonin në katolicizëm. Torkemadën e zëvendësoi Himenethi si inkuizator i madh.

Në Itali protestantizmi u shkatërrua me shpejtësi të madhe. Kështu reformimi jozyrtar doli jetëshkurtër.


KRIJIMI I URDHRAVE TË RINJ FETARË

Një metodë e reformimit të kishës ishte themellimi i urdhave të rinj fetarë. Kjo ndodhi në Spanjë dhe në Itali gjatë pjesës së parë të shek. XVI. Përpjekja më e suksesshme e rekonstruimit të urdhrit të vjetër ishte ajo e Matteos de Bascio, françeskanit italian, që kërkoi të rigjallëronte thjeshtësinë e shën Françeskos. Kështu lindi urdhri i kapuçinëve, të quajtur sipas kapakëve të tyre me majë bojë kafe. Pas një fillimi të vështirë (një nga drejtorët e parë u kthye në protestantizëm!), me kalimin e kohës ata u bënë urdhri i dytë me rëndësi pas jezuitëve në kundërreformacion.

JEZUITËT ishin, pa dyshim, urdhri më i rëndësishëm i krijuar për kundërreformacionin. Themeluesi i jezuitëve ishte Ignati Loyola. Ai filloi jetën si ushtar bask, ose më mirë, si mercenar.

Si pasojë e luftës, ai mbeti me këmbën e djathtë të shformuar dhe e dinte se karriera ushtarake e tij kishte mbaruar. Pas leximit të librave të ndryshëm për devotshmëri, ai vendosi të bëhej i shenjtë. Ai shkoi në pelegrinazh dhe iu kushtua ushtrimeve fetare, të cilat nuk i sollën paqen e shpirtit.

Luteri e kishte zbuluar rrugën e paqes duke lexuar Letrën e Palit drejtuar romakëve. Ignatiu e zbuloi atë nëpërmjet përqendrimit (me kompensim) të vullnetit të hekurt në bindje ndaj Krishtit që vuante (d.m.th. duke iu bindur porosive të kishës). Ai shkroi një libër rreth ushtrimeve shpirtërore që përmban një kurs njëmujor për fitimin e shenjtërisë: qëllimi i kursit ishte bindja ndaj eprorit si ushtar i Krishtit dhe vetëmohimi i individit.

Libri mbaron me Rregullat e mendimit në pajtim me Kishën, sipas së cilave ai është gati të besojë se e zeza është e bardhë dhe anastjellas, në qoftë se e pohon kisha. Ky është fillimi i filozofisë kishtare: qëllimi i arsyeton mjetet. Jezuitët u bënë shpata dhe mburoja e kishës katolike, të ngjashëm me Sigurimin.

Dishepujt e tij të parë të rregulltë u bashkuan me të më 1534 në Paris; Francis Xavier, Faber, Lainez, Salmeron, Bobadilla dhe Rodriguez.

Në kishën e Montmartres, ata u betuan të shkonin në Palestinë për t'i kthyer në fe turqit. Me këtë qëllim, ata iu kushtuan papës për ndonjë shërbim që do të porosiste ai.

Jezuitët u bënë më vonë pararoja e misioneve katolike në Amerikën Jugore dhe në Filipine. Kjo i kompensoi humbjet katolike në Evropë, që erdhën si pasojë e Reformacionit.

Urdhri i ri u themelua zytarisht më 1540. Jezuitët u njohën si edukatorë fëmijësh, drejtues misionesh, predikues popullorë, kapelanë spitalesh, kryesisht për shkak të gjendjes së mjerueshme të jetës kishtare në Itali.

Në fillim ata nuk ishin armë për të luftuar kundër protestantizmit, as nuk kishin reputacion të veçantë për papajtueshmëri. Karta e tyre më 1540 ishte propagimi i fesë, por më 1550 detyra e tyre u bë propagimi dhe mbrojtja e fesë. Ata themeluan jetimoret, shtëpitë e strehimit për prostituta, shkollat, qendrat për lehtësimin e varfërisë. Por ata anuluan thënien e shërbesës me kor. Nuk zbatuan praktika asketike ekstreme; theksi ishte aftësi për punë të rëndë në botë. Suksesin e urdhrit ia detyruan aftësisë së adaptimit të koncepteve të vjetra nevojave të gjeneratës së re.

Rishtari zgjati dy vjet dhe përmbante një periudhë studimesh të koncentruara. Urdhrin e drejtonte gjenerali, por këshilli drejtues i shoqatës përmbëhej nga ata që kishin bërë bejën e katërt: atë të bindjes së pakushtëzuar ndaj papës. Më 1541 Xavieri, bashkë me 3 shokët jezuitë, hynë në anijen që çonte nga Lisbona për në Antile – të parët nga një valë e gjatë misionarësh katolikë që shkuan në Antile dhe në Amerikë.

Kur vdiq Ignati më 1556, urdhri kishte më shumë se 1.000 anëtarë dhe ishte bërë një prej lëvizjeve më të fuqishme të botës katolike, falë shërbimit drejtuar jo të varfërve, por klasave të sipërme, për shkak të dominimit të arsimit të lartë nga jezuitët.

Meqenëse kishin sistemin arsimor më të mirë bashkëkohor, ata ishin me ndikim të madh në oborr, ku edukuan shumë anëtarë të familjeve mbretërore. Për shkak të mësimdhënies së kishës katolike në universite, pas pak ata filluan ta mbronin fenë katolike kundër protestantëve që kishin shumë pasues ndër humanistët.

Betimi i tyre i bindjes së plotë ndaj kishës dhe papës kërkoi prej tyre që ta mbronin fenë. Dy nga të gjashtët e parë ishin përkrahësit më të gjallë të papës me rastin e kuvendit të Trentit.

Më 1542 ata u thirrën të punonin në Gjermaninë jugore dhe e vendosën bazën e tyre në Ingolshtat. Qysh nga 1552 ata e shikonin si detyrë të tyre kryesore luftën kundër herezive.

Më 1555 shumë njerëz mendonin se çështja katolike në Gjermani ishte e humbur. Reformacioni ende po përhapej në Austri, në Bavari dhe në Bohemi. Gjatë 40 viteve të para të Reformacionit, kisha katolike sëkishte asgjë të vlefshme të thoshte në mbrojtjen e saj, por jezuitët e ndryshuan situatën.


DILEMA E KISHËS KATOLIKE

Më 1555 Kanisi botoi mbrojten e arsyetuar të fesë katolike që fitoi pranim të gjerë, por katolikët vunë re se metoda më e efektshme për kundërshtimin e protestantëve ishte reformimi i kishës katolike.

Një shembull flagrant i krahinës që kishte nevojë për reformim ishte Bavaria: kleri ishte shpesh analfabet, manastiret shpesh si bujtina fshatare, banesat e vikarit përmbanin mantenutë me shumë fëmijë, kishte shumë priftër të dehur. Disa anëtarë të klasave të mesme tashmë ishin të ndikuar nga mësimi i luteranëve dhe anabaptistëve.

Zgjidhja që duhej të përballonin reformatorët katolikë (Fisheri, Kontarini, Sadoleto dhe Pole) ishte ose kthimi në protestantizëm, ose këmbëngulja, adoptimi i formave të devotshmërisë dhe forcimi i hierarkisë.

Historia e Kundërreformacionit është pjesërisht historia e triumfit të konservatorëve dhe militantëve mbi elementet pajtuese dhe liberale, kurse jezuitët mbi agostinianët. Fraksioni pajtues nën Kontarinin u takua me protestantët e moderuar (Melantoni dhe Buceri) në Diskutimet e Regensburgut më 1541. Ata arritën të pajtoheshin rreth doktrinës së shfajësimit me besim, por ngelën rreth transsubstantiacionit dhe supremacisë papnore. Por papa Pali i mbante të gjitha këto marrëveshje si formulime të dykuptimshme dhe në çdo rast, të dy anët i kishin mohuar përfaqësuesit e tyre. Flitej se Kontarini ishte heretik dhe ai vdiq më 1542. Ai ishte rilindur shpirtërisht më 1511.

Dështimi i Bisedimeve të Regensburgut dhe mundësitë e kufizuara të Traktatit të Augsburgut shkaktuan një seri luftërash nëpër Evropë në të cilat ishin ndërlikuar sidomos kalvinistët. Zjarri ushqehej edhe nga dëshira e katolikëve për rifitimin e terrenit të humbur.

Në Francë luftërat e fesë zgjatën 1562-1598. Ato morën fund me nënshkrimin e Ediktit të Nantit që u garantoi protestanëve (d.m.th. kalvinistëve) disa të drejta. Luftërat holandeze të Pavarësisë (1560-1618) kishin, gjithashtu, dimension të rëndësishëm fetar. Holandezët protestantë luftuan kundër spanjollëve katolikë. I njëjti faktor vlente edhe për Luftën Civile (1642-49) në Angli, ku puritanët luftuan kundër katolikëve dhe atyre që ishin gati të bënin kompromis me katolikët. Lufta 30-vjeçare ishte natyrisht konflikti më i rëndësishëm fetar. Kjo mbaroi me nënshkrimin e Traktatit të Paqes së Vestfalisë më 1648.

Fitimi i konservatorëve: Fakti që Kontarini nuk mund të pajtohej me protestantët i hapi rrugën fraksionit të kundërt. Po atë vit Karafa (përkrahës i rrugës së ashpër) e këshilloi papën që të themelonte një inkuizicion të ri dhe të fuqishëm për të zhdukur herezitë. Ai dhe fraksioni i tij besoi se e vetmja mënyrë për të pastruar katolicizmin ishte sulmi kundër herezisë. Më 1542 u themelua inkuizicioni i Romës. Atij iu dha fuqi t'i burgoste njerëzit vetëm për shkak se ishin të dyshimtë, për të konfiskuar pasurinë dhe për t'i ekzekutuar fajtorët, ndërsa e drejta e faljes i rezervohej papës. Karafa bleu një shtëpi që e furnizoi me zyra, biruca dhe me pranga. Nxori rregullat për inkuizicionin. Rregulli i katërt thoshte: Askush të mos poshtërohet duke i treguar tolerim ndaj ndonjë heretiku, e sidomos jo ndaj kalvinistëve.

Në mesjetën e vonshme torturën e futi në fillim inkuizicioni për të kundërshtuar herezinë, sepse kisha ishte i mendimit se informata rreth herezisë nuk mund të fitohej në asnjë mënyrë tjetër. Megjithëse në fund tortura u bë pjesë e aparatit gjyqsor në Evropë, ajo nuk u përdor në Angli. Si rrjedhojë mijëra gra të pafajshme të paditura për magji, u torturuan për të nxjerrë rrëfime rreth krimeve të pamundura, si fluturimi në mbledhjet e mesnatës.


TERROR I PËRGJITHSHËM NË ITALI

Por inkuizicioni ishte i pafuqishëm jashtë Italisë, ku mbretërit nuk duronin dot persekutimet papnore në territorin e tyre. Në Itali, përkundrazi, inkuizicioni gati i dha fund Rilindjes.

Një shkak tjetër për ashpërsinë e inkuizicionit ishte ky: Karafa (më vonë Papa Pali IV) donte të pakëzonte fuqinë spanjolle në Itali. Në të vërtetë, deri më 1870, papati ishte gjithashtu në qendër të politikës italiane dhe fuqi ndër princat e Evropës. Karafa detyroi çdo hebre të mbante një kapelë të verdhë dhe të banonte në një lagje të veçantë me një dalje të vetme. U botua indeksi i parë i librave të ndaluar. Ai përmbante edhe Dekameronin, Rabelen dhe Kuranin. Italia e të diturve po kthehej në devotshmërinë e kishës; poetët italianë po ktheheshin në poezi të shenjtë, kurse piktorët në praktika të devotshme. Vala e rreptësisë morale, që në krahinat e tjera të Evropës po krijonte puritanizmin, tani po forconte dorën e reformatorëve katolikë.


KUVENDI I TRENTIT

Kuvendi u mblodh vetëm më 1545 kur perandori gjerman dhe mbreti francez nënshruan Traktatin e Paqes së Krepisë. Qyteti i Trentit u zgjodh për këtë ngjarje sepse ishte pjesë e Italisë, por njëkohësisht ishte në tokë gjermane (d.m.th. në Tirolin jugor). Këshilli nuk ishte përfaqësues, pasi 75% e delegatëve ishin italianë! Perandori donte që këshilli të zgjidhte çështjet disiplinore dhe kështu të shmangte grindjen midis protestantëve dhe katolikëve. Por këshilli nuk donte që të diskutonin çështjet e doktrinës, të cilat ishin, sipas mendimit të këshilluesve të tij, të pazgjidhshme.

Papa, përkundrazi, dha urdhër që përfaqësuesit e tij të diskutonin tamam çështjet e doktrinës. Pjesa e parë e kuvendit merrej me formulimin e doktrinës katolike në dritën e polemikës me protestantët, kurse pjesa e dytë me reforminin e praktikave katolike.

Në seancën e viteve 1545-8 shumica e pjesëmarrësve ishin nga krahinat e paprekura nga protestantizmi, dhe nuk e shihnin si obligim trajtimin e protestantëve me butësi. Qëndrimi i tyre i pakompromis bëri të pamundur ndonjë traktat paqeje fetar të shpresuar nga perandori, ose ndonjë ndryshim të shpresur nga të moderuarit e pranishëm në kuvend. Por duhet vënë re se dekretet doktrinore të kuvendit, sepse ishin nganjëherë të dhënë me ton polemik, tingëllonin më armiqësore ndaj protestantëve sa ishin në të vërtetë.

Gjatë seancave të hershme të kuvendit kishte dallime në qëndrime, por, siç duket, formulimet u dhanë gjithnjë në gjuhën e fraksionit të rreptë. Sidoqoftë, kisha u dha formulimeve interpretim të rreptë.

Duke marrë parasysh se për doktrinat katolike nuk lejohej asnjë diskutim, praktikat katolike u reformuan si vijon:

1. U anulua pozita e shitësit të indulgjencave.

2. Vulgata u spall i vetmi përkthim i lejuar: tradita u shpall e barabartë me Shkrimin e shenjtë. Tomizmi u shpall filozof zyrtar i kishës.

3. Mesha u shpall flijim i vërtetë, madje edhe në favor të të vdekurit: kungimi me dy elemente u shpall i panevojshëm.

4. Njeriu shfajësohet me besim dhe me vepra, jo vetëm me besim.

5. Peshkopëve u dha fuqi të mbikëqyrnin dioqezat e tyre dhe ata nuk ishin më marionetët e kurorës mbretërore. Peshkopi i çdo dioqeze pa universitet, duhej të themelonte një shkollë për priftër. Kleri duhet edukuar për të predikuar. Megjithatë, Kuvendi i Trentit ishte këshill reformues real kryesisht në Itali – gjetiu ishte vetëm nxitje për reformim.


DËSHTIMI I KUNDËRREFORMACIONIT NË ANGLI

Papa Pi V (inkuizator i madh i dikurshëm), në pajtim me frymën e kuvendit, organizoi një pastrim të madh në Romë. Ai ishte përgjegjës për dështimin e kundërreformacionit anglez, sepse përkrahte intriga të ndryshme kundër kurorës mbretërore gjatë mbretërimit të Elizabetës I për ta rivendosur katolicizmin nën mbrojtjen e Marisë, mbretëreshës së skocezëve.

Shumica e simpatizantëve të katolicizmin ishte përqendruar në veri, ku më 1569 kontët e Northumberlandit dhe Uestmorlandit ngritën krye, por u shtypën. Meqenëse papa e kishte përkrahur këtë kryengritje dhe kishte nxjerrë një bullë që shkishëroi Elizabetën I, ua vuri katolikëve anglezë vulën e akuzës së tradhtisë.

Përveç kësaj, kishte ndodhur përpjekja e invadimit të armatosur nga armada spanjolle, më 1589, që ishte një përpjekje për invadim të armatosur, për të rivendosur katolicizmin me dhunë. Kishte ndodhur edhe komploti i thurrur nga Guido Forksi (1605). Më 1571 çdokush që kthehej në katolicizëm ose që ishte shkaktar i kthimit të tjetërkujt, meritonte dënim me vdekje për tradhti. Jashtë vendit katolicizmin e përkrahnin kryepeshkopi Alen, kurse në Anglinë veriore çifligtarët katolikë ndërtuan skutat ku priftërinjtë mund të fshiheshin. Sipas regjistrimeve të vitit 1603, kishte 8.570 kundërshtues katolikë, kryesisht në qarqet e Çeshirit dhe Lankashirit


MISTICIZMI KATOLIK

Asokohe misticizmi katolik u zhvillua në një formë të veçantë. Kulti i zemrës së shenjtë të Jezusit filloi të lulëzonte. Jezuitët u bënë ekspertët e kohëve të reflektimit. U rigjall interesi për mrekullitë mesjetare. Arkitektura baroke (dhe pastaj rokoko) theksoi rëndësinë e doktrinës së re të shndërrimit të elementeve – një mrekulli e tillë duhej bërë në ambient të përshtatshëm, në një ndërtesë madhështore.

Misticizmi u bë popullor. Mistikët e shquar të kohës ishin Shën Teresa e Avilës, Shën Gjoni i Kryqit, Shën Françesko i Salës. Në njëfarë mënyrë misticizmi ishte përgjigjja katolike ndaj reformacionit.

Sidoqoftë, misticizmi u cilësua si i rrezikshëm për udhëheqësit kishtarë, sepse bëri të panevojshëm ndërmjetësimin e priftërinjve dhe sakramentet, duke hapur një rrugë të drejtpërdrejtë për te Perëndia. Megjithatë, një misticizëm i tillë ishte në thelb me prejardhje platonike.

Latinishtja u bë tani gjuhë thjesht liturgjike, kurse në fillim të reformacionit kishte qenë gjuhë e gjallë dhe forma më e lartë e shprehjes.

Skolastika katolike pësoi frenim për shkak të censurimit të rreptë, që e drejtoi vëmendjen e saj më shumë kundër herezisë, sesa kundër pornografisë. U anulua kalendari gregorian. Katolikët u përpoqën t'i bënin përgjigje librit protestant Shekujt e Magdeburgut (i ashtuquajtur sepse çdo vëllim mbulonte një shekull historie) nga Flaci Iliriku që tregoi korrupcionin e ngadaltë të kishës nga kohët e BR deri te Mesjeta. Refutimi i shkruar nga Filip Neri quhej Analët. Robert Bellarmine, një autor katolik tjetër, shkroi Polemikat kundër heretikëve të kohës sonë (1586-93).

Më 1590 jezuiti spanjoll, Francisco Ribera shkroi një libër për profecinë biblike të bazuar në interpretimin futurist të librit të Apokalipsit për të kundërshtuar idenë e reformatorëve se papa ishte antikrishti. Mes të tjerave ai pohoi se antikrishti ishte një figurë eshatologjike dhe se kisha do të rrëmbëhet 45 ditë para fundit të ngushticës së madhe, e cila do të zgjaste 7, e jo 3,5 vjet. Megjithatë duhet vërejtur se fançiskanët shpirtërorë ishin ata që të parët e quajtën papën antikrisht!


INICIATIVA E RE KATOLIKE

Kundërreformacionin politik e mundësoi mungesa e Francës në skenën politike gjatë periudhës 1562-1629, kur Franca ishte ndërlikuar në luftërat fetare. Kjo u dha liri autoriteve katolike dhe habsburge ta rikthenin katolicizmin në Spanjë dhe në Austri. Lidhja katolike nën Filipin II të Spanjes filloi të rifitonte territoret protestante.

Më 1562 dukej sikur Bavaria dhe Austria do ta ndiqnin shembullin e Gjermanisë veriore dhe do të ktheheshin në protestantizëm. Në Austri ka të ngjarë që dy të tretat e popullsisë ishin simpatizues të protestantizmit. Por në periudhën 1565-85 kishte ndryshim morali; protestantët u bënë gjithnjë e më pak të vetësigurtë. Shkaku ishte pjesërisht te qëndrimi më i rreptë i sundimtarëve katolikë, reformat e vërteta katolike dhe ndarjet protestante.

Në Grac, për shembull, gjendja me protestantët ndryshoi kur ata humbën monopolin e tyre. Në krahinën e Kolonjes, vazhdimi i katolicizmit ishte pasojë e pranisë së ushtrisë spanjolle në Holandë, si dhe pasojë e suksesit të katolikëve në çështjen e mbajtjes së peshkopatave katolike falë Rezervës kishtare që kishte modifikuar Traktatin e Paqes së Augsburgut. Në Poloni kishte liri fetare nën Stefan Batoryn, por kur vdiq ai, Zigmunti III (1587-1632) i lejoi jezusitët të hynin në Poloni dhe protestantizmi u shtyp.


MISIONET KATOLIKE

Gjatë kësaj periudhe misionet katolike u zgjeruan në Amerikë: kështu katolikët u kompensuan për humbjet e tyre në Evropë. Misionarët katolikë ndoqën me këmbëngulje pushtuesit spanjollë dhe portugezë (Kortethi në Meksikë dhe Pizarro në Peru). Megjithatë duhet thënë në favorin e tyre se, këta misionarë nuk e miratuan brutalitetin e pushtuesve dhe shpeshherë e morën anën e indianëve kundër tyre. Françeskanët (që depërtuan në Kaliforni) ishin misionarët katolikë kryesorë në Amerikë, kurse jezuitët në Lindjen e largët. Jezuitët zhvilluan metoda misionare të diskutueshme (për eprorët e tyre në Evropë) në Kinë dhe Japoni, ku kërkuan të identifikoheshin aq ngushtë me këto qytetërime të larta, saqë i paditnin nganjëherë për kompromisin e ungjillit.


LUFTA 30-VJEÇARE

Kjo luftë filloi kur Maksimiliani i Bavarisë pushtoi qytetin e lirë të Donauvertit pasi kishte trazirë kundër një procesioni katolik. Katolicizmi iu imponua qytetit. Kështu u shkelën kushtet e Traktatit të Augsburgut. U formua një lidhje luterane për të mbrojtur shtetet protestante dhe pas pak u formua një lidhje katolike rivale.

Më 1618 bujarët protestantë të Bohemisë i hodhën përfaqësuesit perandorakë nga dritaret e sallës së mbledhjes, dëbuan jezuitët dhe ngritën krye kundër Austrisë. Ata ia ofruan kurorën princit kalvinist, Frederikut V, i cili e pranoi. Lufta u hap, sepse prania e një sundimtari kalvinist në Bohemi, do ta kishte prishur ekuilibrin e forcave në Evropë. Megjithatë, Lufta 30-vjeçare ishte luftë fetare vetëm deri më 1635. Në fillim ishte lufta e kalvinistëve kundër katolikëve, sepse shumica e shteteve luterane rrinin larg.

Më 1620 beteja e Malit të Bardhë (Bila Hora) vendosi fatin e Bohemisë, sepse kjo tërhoqi shtete të tjera në luftë: Danimarkn, Suedinë dhe Francën. Pastaj u bë lufta e Francës kundër Gjermanisë. Fitimi kryesor i katolicizmit ishte Bohemia dhe Austria. Një gjeneral katolik, Valenshtajni, mundi Gjermaninë veriore (përveç Saksonisë dhe Brandenburgut) dhe i imponoi ediktin e Rikthimit më 1629 sipas të cilit u anuluan fitimet protestante. Sipas ediktit, gjithkush u kthye në gjendjen që mbretëronte para 1552. Por kalvinistët nuk merreshin parasysh në këtë marrëveshje.

Këtë krizë e anuloi Gustav Adolfi. Kjo ishte për fat të mirë, sepse dekreti do të ishte i papranueshëm për Francën, Spanjën dhe Bavarinë, sepse këto vende mendonin se ky do të vinte tepër shumë pushtet në duart e perandorit. Për këtë kishte frikë edhe papa.

Gustav Adolfi e rifitoi Gjermaninë veriore për protestantizmin. Por megjithëse doli qart se katolikët nuk mund të mbanin Gjermaninë veriore e as protestantët Gjermaninë jugore, lufta vazhdoi për 13 vjet të tjera, deri më 1648.

Kushtet e Traktatit të Paqes së Vestfalisë vunë kufijtë fetarë të sotëm dhe ishin dështim për Kundërreformacionin, megjithëse lejoi që të njiheshin fitimet e Kundërreformacionit në trajtën e tokave të habsburgëve austriakë. Traktati e rivendosi atë të Paqes së Augsburgut (1555), por kësaj here garantoi mbrojtjen e kishës së reformuar.

Sipas traktatit të Vestfalisë (1648):

1. Oborri perandorak duhet të përmbahet nga protestantët dhe katolikët me sasi të barabartë.

2. Përveç tokave që sipas traditës ishin të habsburgëve, të gjitha shtetet duhet të toleronin fenë e pakicës, në qoftë se kjo ekzistonte qysh më 1624.

3. Franca fitoi Alsasën, përveç Strasburgut.

4. Zvicra dhe Holanda u bënë shtete të pavarura.

5. Princi i Palatinatës (d.m.th. nëndukatë, gjermanisht Pfalz) rifitoi Palatinatinë e ultë (Rajnland-Pfalc), por Palatinata (Oberpfalz) iu dha dukës së Bavarisë.

Fitimet katolike ishin si vijon:

Bohemia, Austria e katolicizuar plotësisht, disa krahina të Alsasës, dhe peshkopatat e Gjermanisë jugore.

Traktati i Paqës së Vestfalisë shënon fundin e Perandorisë romake të shenjtë dhe fundin e mesjetës ku kishte dominuar feja dhe nocioni i shtetit të krishterë. Që tani e tutje u respektua pavarësia e shteteve evropiane.


Martin Luteri[redakto | redakto tekstin burimor]

Martin Luteri ishte nje prift gjerman i cili u be figure kryesore e reformacionit katolik ne Gjermani. Ai pas vizites ne Vatikan pa se Papai dhe njerezit perreth tij benin jete shum luksoze ne te njejten koh kur pjesa tjeter e njerezve vdiste nga uria, dhe erdhi ne perfundimin se njeriu duhej te ndjekte vetem Librat e shenjt, dhe ishte vetem Zoti ai i cili mund te falte mekatet. Ai tha se ishte vetem Zoti qe mund ti fal njeriut mekatet pasi qe kisha pohonte se me blerjen Indulgjencave do te faleshin mekatet e njerezve, dhe kjo ishte vetem nje metod injorante e kishes ne menyr te perfitimit ekonomik. Ne fillim kisha mundohej te krijonte mardhenie te mira dhe te bente marrveshje me Martin Luterin, por me pas kisha e sh'kisheroi me arsyetimin e luftimit te fes katolike. Pas sh'kisherimit Martin Luteri u be figure popullore ne Gjermani.

Burime të thëna[redakto | redakto tekstin burimor]

  1. ^ Librat shkollore të Historisë në Kosovë.