Sistemi shtetëror në Republikën e Maqedonisë

Kjo faqe mund të griset për shkak të udhëzimeve të Wikipedisë. Arsyeja: Artkulli flet për Politikën në përgjithësi dhe jo për politikën e Maqedonisë. Në qoftë se kjo faqe nuk meriton grisjen, ose keni ndër mend ta rregulloni sipas rregullave të Wikipedisë, mund të hiqni këtë njoftim, por jeni të lutur të mos e hiqni këtë njoftim nëse jeni ju krijuesi. Në qoftë se jeni ju krijuesi i këtij artikulli dhe/ose nuk jeni dakord me grisjen, shtoni: {{pezullo-grisjen}} direkt pas këtij shënimi ({{grise}}), dhe arsyen përse kjo faqe nuk duhet të griset, në faqen e diskutimit. Administratorë: kontrolloni lidhjet, historia (tani), dhe regjistrat para se të grisni faqen.

KUPTIMI I PËRGJITHSHËM PËR SISTEMET E QEVERISJES Që në çastin që shtrohet për studim apo diskutim vetë sistemi i qeverisjes, do të hasesh me patjetër me një mori temash, si: shteti, pushteti, qeverisje e të tjera terma, si autoritet, legjitimitet, sovranitet, politikë, ideologji dhe deri në, kulturën politike dhe shkenca politike. Secila prej këtyre termave ka përmbajtjen e vet. Përvetësimi i termave të mësipërme ka rëndësi të veçantë për kuptimin e sistemeve të qeverisjes,dhe të procesit historik të zhvillimit të tyre. Në vetvete ato janë edhe koncepte. Konceptet, nga ana e tyre, janë nga më thelbësoret, janë si të thuash "mjete", "instrumente", "leva" për të kuptuar zhvillimet. . Sipas Endriu Heiud (Andrew Heywood), ato janë" ... vegla, me k cilat ne mendojmë; kritikojmë; shpjego/lllë·dhe analizo/më: Me fjalë· k gera,-vazhdon ai,-janë' blloqe të' ndërtesës mbi bazën e r!Johurive r!Jeriizore. Të' gjitba teoritë dhe dijet janë' ndertuar në·pikë'paIJ!/e k koncepteve"0fII, f. 37). 1. Ç'ËSHTË SISTEMI I QEVERISJES Sistemi i qevensJes përcaktohet zakonisht si bashkërendimi i katër komponentëve përbërës: 1) popullit, nocionit që lidhet edhe me komb-shtetin dhe pa të nuk mund të ketë qeverisje; 2) territorit, çka do të thotë, se populli ose popullsia duhet të jetojë në një hapësirë territoriale gjeografike të caktuar; 3) qeverisjes; 4) sovranitetit. Këto komponentë janë pjesë përbërëse edhe të shtetit (XV, f. 7). QEVERISJA Në përcaktimin më të përgjithshëm, qeverisja është agjencia thelbësore, përmes së cilës formulohen dhe realizohen funksionet e drejtimit të shoqërisë në kuadrin e një komb-shteti të caktuar dhe të marrëdhënieve të tij me komb-shtetet e tjera. Cili është dallimi midis termave qeveri dhe qeverisje? Qeveria, e krijuar nga një forcë politike e caktuar, ka kuptimin e ushtrimit të pushtetit ekzekutiv, p.sh. qeveria e kryeministri "X". Si e tillë, një qeveri ia lë vendin një qeverie tjetër. Qeverisja përfshin përgjithësisht tri hallka ose degëzime, atë legjislative, që merret me miratimin e ligjeve (në qeverisjen demokratiko liberale është edhe mishiruese e qeverisjes përfaqësuese); ekzekutive, që ka për detyrë kryesore të zbatojë (ose të ekzekutojë) ligjet; dhe juridike, që merret me interpretimin e ligjeve. Të tria hallkat e mësipërme janë të pranishme në të gjitha sistemet e qeverisjes, si në atë të demokracisë liberale, ashtu edhe në totalitarizëm e në regjimet autoritare. Veçse . ndryshon natyra e strukturimit dhe e funksionimit të tyre. Siç do të shohim, në shtetin e demokracisë liberale, këto hallka nënkuptojnë institucione të veçanta dhe të ndara. Në sistemet e tjera ato janë nën drejtimin dhe kontrollin e një organizmi të vetëm, p.sh. të "partisë drejtuese", madje edhe të një individi-"udhëheqësit". Një gjë e tillë është pjesë e atij sundimi që quhet sundim totalitar dhe është njëkohësisht një nga kriteret për të dalluar qeverisjen demokratiko liberale nga ato monarkike, autoritare e totalitare. Ndërkaq, në kuadrin e funksionimit të qeverisjes nëpërmjet tri hallkave, shkalla e ndërveprimit mes tyre, ajo e kontrollit apo e kufizimit të njërës mbi tjetrën, çon në përcaktimin e tipave të vetë qeverisjes së demokracisë-liberale në qeverisje (apo sistem) parlamentare, presidenciale dhe gjysmëpresidenciale. Në një aspekt tjetër, qeverisja paraqitet si qeverisje federale apo unitare: kjo ka lidhje me ushtrimin territorial të qeverisjes. Historikisht, nocioni i qeverisjes ka ndryshuar përmbajtjen në vazhdimësi, me plotësimin dhe përsosjen e institucioneve dhe të procedurave formale. Me arritjen e qeverisjes moderne, ajo shprehet si sistem politik i qeverisjes. Ky është kuptimi më i plotë që mbart edhe lidhjen midis qeverisjes dhe politikave, si dhe midis qeverisë dhe organizmave të tjerë jashtë qeverisë, të tilla, si partitë, organizatat apo grupet politike, grupet sociale të interesit, grupet e presionit, organizmat joqeveritarë. Në për' të veçanta, qëllimeve t a) stru1i shtetërore procedura, b) komu në të ashtu zyrtarët në përgjegjësi punonjës p ®ul dijeve apo e kulturës joligjore, të Kornpo dallime që. Sistemi Shpesh tërësinë e k ku qeveria policia, dre organizma ka edhe' historikoformulim Ndër' pjesë e shr nga një os për bërjen interesat e afatgjatë, s' dhe parapë të shpeshta përmes kai të veçantë f.35-36). SOVR Për herë · i katër shtetin dhe Historia për sistemet e qeverisjes _ 15 Në përgjithësi, sistemi politik ka tre komponentë themelorë, secili me funksione të veçanta, por të lidhur me njëri-tjetrin me ndërveprime midis tyre për arritjen e qëllimeve të dëshiruara. Këta komponentë janë: a) strukturat formale (zyrtare), që përbëhen nga tërësia e institucioneve shtetërore dhe i agjensive qeveritare, si dhe tërësia e ligjeve kushtetuese e të procedurave të qeverisjes; b) komuniteti politik, i cili nënkupton bashkësinë e njerëzve të lidhur së bashku në të ashtuquajturën "ndarje politike e punës," ku veçohen: autoritetet politike ose zyrtarët në postet qeverisëse; shtetasit në përgjithësi, të cilët integrohen në role dhe përgjegjësi të ndryshme në kryerjen e veprimtarive, si në organizata politike, ose si punonjës publikë, votues, si taksapagues, ushtarë; ®ultura politike është tërësia e vlerave të traditës dhe po aq e ndjenjave, bindjeve, dijeveapo pikëpamjeve që mbartin shtetasit në lidhjeme sistemin politik. Pjesë e veçantë e kulturës politike është etosi politik, që ka të bëjë me zakonet dhe praktikat jozyrtare, joligjore, të pashkruara, të cilat lidhen me qëndrimin ndaj ushtrimit të pushtetit. Komponentët e përmendur më sipër ekzistojnë në të gjitha sistemet, veçse kanë dallime që shprehen përmes përmbajtjes dhe mënyrës së ushtrimit. Sistemi politik është ai që bën që qeverisja të mos ndahet nga shoqëria. Shpesh, kur flitet për qeverisjen, nënkuptohet shteti: Ndërkohë, shteti përfshin tërësinë e komponentëve të përmendur më sipër, si dhe "koleksionin" e institucioneve, ku qeveria konsiderohet vetëm një prej tyre. Këto institucione të tjera janë: ushtria, policia, drejtësia, sistemi i sigurimeve sociale, partitë politike, grupet sociale të interesit, organizmat joqeveritarë dhe organizatat fetare. Përveç një përmbajtjeje të tillë, shteti ka edhe karakteristikën gjeografike, territorin ku shtrihet ai. Shteti është një njësi historiko-kulturor. Si i tillë ai lidhet me kombin, prandaj thuhet që komb-shteti është formulim më i plotë. Me shtetin lidhet edhe termi "shtetësi". Ndërkaq, dallimet e shtetit me qeverinë janë më të mëdha: a) qeveria është pjesë e shtetit; b) shteti është një entitet i vashdueshëm, kurse qeveritë e formuara nga një ose disa forca politike janë të përkohshme-"venë e vijnë"; c) qeveritë përgjigjen për bërjen dhe zbatimin e politikave brenda shtetit; d) shteti presupozon të pasqyrojë interesat e përhershme të shoqërisë, si sigurimin e rendit publik, stabilitetin social afatgjatë, sigurimin kombëtar, ndërsa qeveritë ndikohen nga përkrahësit, simpatizantët dhe parapë1qimet e ndërsjellta. Kështu, ndërsa ka vende që janë me ndryshime shumë të shpeshta të qeverive, në to shteti është i paprekshëm dhe funksionon rregullisht përmes karakteristikave gjeografike, të popullsisë dhe të institucioneve me karakter të veçantë shtetëror, si dhe me sovranitetin e brendshëm dhe të jashtëm (XH, f.35-36). SOVRANITETI Për herë të parë, si term u formulua nga Zhan Bodin (Boudin 1530-1596), teoricien politik dhe këshilltar juridik i monarkisë franceze. Me fjalën sovranitet ai nënkuptonte autoritetin më të lartë (suprem) të qeverisjes së popullsisë dhe të ushtrimit të pushtetit sovran (të padiskutueshëm), si bazë themelore të çdo shteti. Me fjalë të tjera, nëpërmjet sovranitetit ai u jepte përgjigje çështjeve të tilla, si "kush ka të drejtë të qeverisë", "sa e ligjshme është kjo e drejtë", "si është shpërndarë pushteti dhe autoriteti brenda vendit". Një kuptim i tillë është në thelb të atij togfjalëshi që u quajt "sovranitet i brendshëm". Bodin e justifikon sovranitetin, si një pushtet të pandarë nga autoriteti më i lartë dhe si domosdoshmëri për një sundim racional, me qëllim që të ndalohet anarkia, kaosi (ArvI, f.139). Në kohën e Bodinit, pra në periudhën e hershme moderne, në shumicën e vendeve sovraniteti ishte përqendruar tek figura e monarkut, pra justifikohej "sovraniteti i mbretit", i perandorit. Vetë monarku njihte si autoritet më të lartë "vetveten" dhe zotin. Prandaj edhe e drejta e sovranitetit nënkuptonte pushtet absolut, të pakufizuar, të përqendruar tek një person i vetëm (ky është nocioni i sovranitetit absolut). Në të kundërtën, Britania, me tradita parlamentare që nga mesjeta, kishte bërë të veten nocionin e "sovranitetit të parlamentit". Ky nocion nënkuptonte epërsinë e parlamentit mbi monarkun. Vetë Uilliami i Tretë e mori kurorën mbretërore përmes aktit të parlamentit (IX, f.10). Ni! shek. XVIII, me Revolucionin Francez u pranua nocioni i "sovranitetit të kombit", i përafërt me "sovranitetin e popullit". Nocioni evoluoi deri në kuptimin më modern të tij, si nga përmbajtja e vetë fjalës "popull", ashtu edhe të ushtrimit të autorietit përfundimtar, tashmë të bazuar në ligje dhe fakte reale, jo më në të drejtën hyjnore. Sovraniteti ligjor do të jetë termi që do përdoret për të treguar se autoriteti përfundimtar qëndron dhe mbështetet në ligjet e shtetit dhe bindjen e shtetasve ndaj tyre. Më vonë, nocioni "sovranitet i brendshëm"u plotësua edhe me "sovranitetin e jashtëm". Ai shërbente për përcaktimin e vendit të komb-shtetit, e marrëdhëniet me shtetet e tjera, e pozicionit në arenën botërore dhe mbi të gjitha në ç'masë njihet dhe pranohet nga shtetet e tjera dhe organizmat me karakter ndërkombëtar. Ky tip sovraniteti njihet edhe si "sovraniteti kombëtar", që do të thotë pavarësi juridike e secilit shtet nga shtetet e tjera, e drejta për të respektuar pavarësinë kombëtare, për të mos ndërhyrë në punët e brendshme. Sovraniteti kombëtar shpesh është i paraprirë nga e drejta për vetëvendosje ose nga arritja e bashkimit kombëtar. Të dyja nocionet, sovraniteti i brendshëm dhe sovraniteti i jashtëm, janë në lidhje të pandarë kur flitet për pavarësi kombëtare dhe vetëqeverisje. Këto shprehen edhe me emërtimet "sovraniteti kombëtar" dhe "sovraniteti popullor". Vetë territori dhe sidomos me Në shtetet me pasura natyre thellësisht demo' Gjithashtu,hi brenda një territo kohën, siç ishin • Regjimet qe\" ndërmarrë dhe j jetike", justifiko kërkonte rikthi "hapësira territo varfëra natyrore' ushtarake ndaj ,- e fundit të shek . riale,sidomos të Me synime të . dhe formimi i Popullsia k qeverisjen për tek tjetri, përme dhe lëvizshmëri demografikë br Por, nocioni theksin në "vr duke trajtuar p popullsinë ema teknologjik nxi 16 Prof Llambrc Filo Historia pili' sistemet TERRITORI, POPULLSIA, NË LIDHJE ME QEVERISJEN Si komponentë të tjerë, territori dhe popullsia janë pjesë jetike e ekzistencës së sistemit politik të qeverisjes dhe të shtetit, ku secili luan një rol të madh veprues. SHTETI Termin shte pranuar menjëh e tij, regium ( në shek. "ArvII, të qarkullojë si publica (me sho me strukturat nëpërmjet një Në këtë për F Llambro Filo Historia pëi' sistemet e qeverisjes 17 Vetë territori është i lidhur me pozitën gjeografike të shtetit, me përmasat e tij dhe sidomos me burimet natyrore dhe materiale që përfshihen brenda tij. Në shtetet me pozitë të favorshme gjeografike dhe burime të pasura natyrore, qeveritë e kanë pasur më të lehtë të ndërmerrnin politika thellësisht demokratike. Gjithashtu, historia dëshmon se qytetërimet e para me sistemin e qeverisjessë organizuar brenda një territori të caktuar lindën në rajone me kushte gjeografike të favorshme për kohën, siç ishin luginat e lumenjve Nil, Eufrat, Gang, Jance (XVII, f. 24). Regjimet qeverisëse totalitare e kanë shfrytëzuar nocionin e "territorit" për të ndërmarrë dhe justifikuar politikat agresive. Hitleri, me teorinë e sigurimit të "hapësirës jetike", justifikonte ndërmarrjen e pushtimeve drejt Lindjes. Musolini, nga ana e tij, kërkonte rikthimin në territoret e ish-Perandorisë Romake. Për militaristët japonezë, "hapësira territoriale e pamjaftueshme për popullsinë në rritje dhe me burime të varfëra natyrore" ishte "argument" i shprehur haptazi për të ndërmarrë agresione ushtarake ndaj vendeve të tjera aziatike. Po ashtu, shumë agresione në dhjetëvjeçarët e fundit të shekullit të kaluar (shek.xx) janë ndërmarrë mbi bazën e pretendimeve territoriale, sidomos të territoreve me burime të mëdha natyrore, si p.sh. territoret naftëmbajtëse. Me synime të tilla janë zhvilluar edhe lëvizje separatiste, shkëputje nga shtet-kombi dhe formimi i shtetit të veçantë, si p.sh., rasti i shtetit të Biafras (shek.XVII!). Popullsia ka pasur rol të madh në ndërmarrjen e politikave. Ajo ka lehtësuar qeverisjen përmes traditës kulturore dhe etikës së punës të trashëguar nga një brez tek tjetri, përmes edukatës dhe kulturës civile në përgjithësi, përbërjes së saj sociale dhe lëvizshmërisë sociale, përbërjes etnike homogjene, si dhe përmes treguesve demografikë brenda saj. Por, nocioni është shfrytëzuar edhe për politika të caktuara. Maocedunideja vinte theksin në "vrullin revolucionar të masave të gjera" si faktor vendimtar për zhvillimin: duke trajtuar popullsinë e gjera, si faktor vendimtar për zhvillimin: duke trajtuar popullsinë e madhe në numër si forcë fizike potenciale, ajo duke lënë pas modernizmin teknologjik nxiste realizimin e prodhimeve industriale me mjete primitive. SHTETI NË ASPEKTIN HISTORIK Termin shtet Makiaveli e ka përdorur si term politik modern. Ky term nuk është pranuar menjëherë. Xh. Sartori pohon se, për sa kohë ekzistonte mbreti me oborrin e tij, regium (mbretëria) pajtohej me gjendjen. Përdorimi i plotë i termit shtet filloi në shek. XVII, pas daljes së botimit të Boteros "Region di State", më 1589. Fjala nisi të qarkullojë si term politik, duke bashkëjetuar gjithmonë e më pak me termin res publica (me shoqërinë e organizuar politikisht si një e tërë e vetme) dhe të njësohet me strukturat e komandimit (pushtetin, dhunën), që i venë kufizime shoqërisë nëpërmjet një autoriteti publik final për çdo territor të dhënë 0~f. 295). Në këtë përcaktim ndodh një evoluim i tërë, sidomos nga varësia dhe detyrimi 18 _______________________ Prof Uambro FiJo personal e vasali teti (feudi në mesjetë me lordin, fisnikun dhe bujkrobin) dhe prej asaj që familja, komuniteti, lokaliteti, toka, feja ishin fokusi i shumicës së besëtarëve të popullsisë. Sipas Roberts 0. M. Roberts), ky fakt fliste për ndryshime në theksimin brendapërbrenda qeverisjes, prej pretendimit për të kontrolluar personat, të cilët kishin marrëdhënie të veçanta me sunduesin në një rajon lokal, në atë për të kontrolluar popullsinë, e cila jetonte në territorin e dhënë. Territori kishte zëvendësuar varësinë personale. Mbi një territor të tillë të bashkuar, funksionimit të ushtrisë dhe zotërimit të monopolit të armëve nga monarkët i ishte shtuar edhe ai j pushtetit përmes zyrtarëve dhe nëpunësve të paguar prej taksave të mbledhura. Shek. XVII hapi rrugën . për zhvillimin e burokraci së moderne dhe të pushtetit, si parim mbi të gjithë banorët e domenit. Në këtë mënyrë, shteti u lidh edhe me kombin. Megjithatë, ndërsa Britania, Franca, Spanja dhe Portugalia ishin duke praktikuar format moderne, në Itali dhe Gjermani nuk kishte përputhje midis kombit dhe shtetit (XlX, f. 494). Maks Veberi (Max Weber) zhvilloi një nga përkufizimet më të rëndësishme të shteti modern, duke vënë fillimisht theksin në dy elemente dalluese të historisë së dj: territori dhe "forca". Për të, shteti modern, jo si ato më përpara, ka aftësinë të monopolizoj ë përdorimin e ligjshëm të dhunës brenda territorit të dhënë dhe të zhvillojë marrëdhënie me komb-shtetet jo me anë të dhunës. Veberi nënvizonte, se forca, sigurisht, nuk është i vetmi mjet i shtetit. Kështu, ai përcaktoi termin e tretë kyç në përkufizimin e termit e shtet: legjitimitetin, i cili nënkupton justifikimin dhe ligjërimin e monopolit të tij, qoftë edhe përmes përdorimit të forcës. Legjitimiteti i shtetit modern është ngritur kryesisht mbi "autoritetin ligjor". Një autoritet i tillë kërkon angazhimin në "kodin dhe rregullim et ligjore". Kështu, veprimtaritë e shtetit modern janë të lidhura me sundimin e ligjit dhe procesin e ndërlikuar të kufizimeve ndaj tij (shtetit). Nga njëra anë, sundimi i ligjit nënkupton që "agjentët" e shtetit të veprojnë në përputhje me parimet e procedurave ligjore. Nga ana tjetër, edhe njerëzit si shtetas, duhet të respektojnë autoritetin e shtetit dhe parimet e funksionimit të tij. Vetë zyrtarët e shtetit modern mund të jenë të tillë dhe të pretendojnë të kërkojnë bindje nga shtetasit, jo për arsye të ndonjë aftësie të veçantë që ata mund të zotërojnë, as nga prejardhja, por nga vendi që zënë në strukturën e shtetit me postet e tyre, që i kanë të përkohshme dhe që përgjithësisht njerëzit i pranojnë (XX, f. 164). Ndërkaq, K. Marksi, F. Engelsi, V 1. Lenini dhe J. V Stalini kanë ekspozuar natyrën klasore të shtetit me administratën burokratike të centralizuar dhe ushtrinë si një tipar i domosdoshëm i organizimit politik dhe social. Po ashtu, shteti, sipas tyre, është vetëm instrument në duart e një klase për të shtypur një klasë tjetër. Për teoricienët e marksizëm-leninizrnit, klasë shtypëse dhe shfrytëzuese është ajo klasë që ka në dorë mjetet e prodhimit dhe të shpërndarjes të të mirave materiale, si

ë theksimin

__::onat, të cilët eë atë për të

":e zëvendësuar

_ zuarnatyrën shtrinë si një -: ri, sipas tyre, - - ë'tjetër. Për __htë ajo klasë materiale, si Hisroria pij,. sistemet e qeverisjes 19 dhe institucionet burokratike e ushtarake, të tilla si ushtria, policia, burgjet. Klasa

ë rillanë procesin e zhvillimit historik janë quajtur skllavopronarët, feudalët, borgjezia

me shtetin e tyre përkatës dhe pikërsisht "shtetin skllavopronar", "shtetin feudal", "shtetin borgjezo-kapitalist". ë një përcaktim të tillë të shtetit mohohen elemente të tilla, si autoriteti, ~egjitimiteti,sovraniteti veçanërisht ai i popullit, funksionet e tjera të qeverive, vendi dhe roli real i politikanëve dhe burrave të shtetit. PUSHTETI Pushteti është pranuar që me shfaqjet e para të qeverisjes së organizuar. Kështu, anttopologu amerikan Mortei Freid (Mortai Freid) e përkufizon atë si "aftiisi per te" kana/izuar !fe/Ijet e te" !iereiJepermes kerdnimit tepërdorimit tëforces ose te" sanksioneve ndq} burimeve tëjetesës", Ai bën edhe dallimin nga autoriteti, duke e trajtuar atë si "aftësi për të kanalizuar sjelljet (pikëpamjet, qëndrimet dhe veprimet konkrete) e të tjerëve, pa përdorur kërcënimin e forcës dhe sanksionet ... Kryesore për autoritetin është igurimi i pëlqimit nga të qeverisurit për ata që qeverisin" (X, f. 88). Pushteti nënkupton në të shumtën e rasteve përdorimin e detyrimit, shtrëngimit, sanksioneve deri në përdorimin e forcës. Por, mjete të tilla nuk janë të gjitha të dhunshme ose të mbështetura vetëm mbi forcën ushtarake apo sanksione ekonomike. p. sh., zbatimi i ligjeve është i detyrueshëm, por kjo nuk do të thotë që për t'i zbatuar ato të përdoret vazhdimisht dhuna. Në shoqëritë demokratike, njerëzit ndërgjegjësohen për ligjet dhe veprimtarinë e tyre e organizojnë dhe e drejtojnë në përputhje me to. Shtrëngimi përdoret për shkelësit e ligjeve, të cilët i nënshtrohen ndëshkimit me dënime juridike përkatëse. Ideologjia marksiste-leniniste e identifikon pushtetin si mjet dhune me shtetin. II. POLITIKA Pyetjes "çfarë është politika?", Endru Heiud (Andrew Heywood) në studimin e tij "Politics", i përgjigjet, se ajo mbi të gjitha është veprimtari sociale, kolektive (C II, f.3). Politika ekziston. dhe realizohet ndërmjet~~e.rëzve për rregullimin e marrëdhënieve të tyre me anë të marrjes së vendimeve ose të vendosjes së rregullave tivlefshrm:..,për të gjithë. Domosdoshmëriae saj lind nga karakteri kolektiv i jetës njerëzore. Natyrshëm, b~të sh~ërisë nje~~ çështje të tilla,shpesh në mosmarrëveshje midis njerëzve si, p.sh., si do të jetohet?, si do të shpërndahen vlerat dhe, po aq, burimet natyrore, materiale?, si do të jenë marrëdhëniet midis grupeve sociale ose brenda të njëjtit grup?, si do të planifikohet e ardhmja etj. Në karakterin social e kolektiv të politikës mund të gjejmë edhe origjinën e fjalës politikë. Fjala rrjedh nga polls, që kishte kuptimin e qytet-shtetit në Greqinë e Lashtë. Politika i referohej problemeve të polisit, asaj se "çfarë i interesonte polisit", si do të organizohej jetesa brenda tij. Si veprimtari sociale politika, është gjithashtu dialog. Individë të veçantë, si p.sh. Robinson Kruzo, në sajë të përpjekjeve vetjake, mund të arrijnë të prodhojnë të mira materiale, të realizojnë ndonjë vepër arti, por kurrsesi nuk mund të bëjnë politikë. Në vetvete politikës i atribohen një sërë kuptime që shprehin karakterin mbarëshoqëror të saj, si "politika si art qeverisjeje", "politika si kompromis e konsensus", "politika si ushtrim i autoritetit", "politika si çështje publike". Politika dallohet, p.sh., nga "economics", e cila në një ekonomi tregu nuk është pushtetore, p.sh. për ndërveprimin në mes kërkesës dhe ofertës. Përjashtimi ekziston, kur çështjet ekonomike lidhen me sistemin politik, me fjalë të tjera, politika ndërmjetëson, drejton ose kontrollon organizimin për arritjen e disa objektivave, si p.sh., realizimin e punësimit të plotë, ushtrimin e rolit rregullues e kontrollues të qeverisë mbi biznesin, mbrotjen e konsumatorëve, dhënien e subvencioneve qeveritare dhe zbatimin e politikave fiskale dhe monetare. Politikaqeveritare dallohet nga të gjithaveprimtaritë (qëmund të quhen edhe politika) e organizatave të tjera, nga hapësira e saj publike dhe e realizimit të vendimeve qeveritare, përmes së drejtës ligjore, por edhe të detyrimit e të shtrëngimit (XI, f. 3). Kështu, Eduard Benfild (Eduard Banfield) e përcakton politikën si "aktivitet" (argurnente, negociata, diskutime, bindje, përdorim të detyrimit), me të cilat vendoset për çështje publike. Në këtë përcaktim ka rëndësi ana publike që i referohet drejtpërdrejt qeverisjes. Në këtë mënyrë bëhet dallimi ndaj shumë çështjeve, që janë të sferës private (XH, f. 34). ZHVILLIMI I POLITIKËS ME ZHVILLIMIN E SHOQËRISË Një pjesë autorësh, si B. Krik E. Kulter (Edwin Coulter), politikën e lidhin me shoqëritë komplekse (që ndryshojnë nga ato të hershmet) të përbëra nga grupe të -e :ë cilatvendoset _,-e që) referohet e ce htjeve, që janë OQËRISË _::i~ëne lidhin me ?'itotia pifr sistemet e qeverisjes ndrvshme, me interesa dhe tradita të ndryshme, që ekzistojnë brenda një njësie territoriale nën një qeverisje të përbashkët. ~ë këtë kuptim, hapësira për zhvillimin e politikës zgjerohet së tepërmi në

,m.' ën e dytë të shek. XIX, kur shfaqet struktura sociale e shoqërive masive.

Revolucioni i Dytë Industrial solli një ndryshim të madh në strukturën klasore. Ajo

.1 pasurua me shtresa dhe grupe të reja.

Treguesit e strukturës klasore ishin: Në majë të strukturës sociale evropiane qëndronte elita e pasur, e cila përbënte -% të popullsisë dhe kontrollonte 30-40% të pasurisë së saj. Elita e kësaj periudhe ishte një përzierje e aristokracisë tradicionale të tokës, që kishte mbizotëruar shoqërinë evropiane për shekuj të tërë dhe e klasës së mesme të pasur ose shtresës së lartë të

dasës së mesme. Aristokratët u përfshinë në mes industrialistëve më të suksesshëm,

oankierëve dhe tregtarëve duke formuar një elitë të re. Zhvillimi i biznesit të madh kishte krijuar një grup të pasur plutokratësh, ndërsa aristokratët, të ardhurat e të cilëve nga pronat e tokës ishin në rënie, investonin në hekurudha, vepra komunale dhe në biznes industrial brenda pronave të tyre. Pasuritë më të mëdha kaluan gradualisht në duart e klasës së mesme të shtresës së lartë. Kështu, në Britani, nga mesi i shekullit, aristokratët e tokës përbënin 73% të milionerëve të vendit, ndërsa magnatët industrialë dhe financiarë përbënin 14%. Por, në vitin 1900, pronarët e tokave përbënin vetëm 27% (XlII, f. 823). Nën elitën pozicionohej klasa e mesme. Ajo përbëhej nga grupe të' ndryshme. Poshtë klasës së mesme të shtresës së lartë ishte shtresa e mesme e klasës së mesme, e cila përfshinte industrialistët dhe tregtarët e pasur dhe grupet tradicionale lë njerëzve të profesioneve të lira. Zhvillimi në rritje i industrisë i solli kësaj shtrese grupe të reja, si menaxherët e biznesit dhe njerëz me profesione të reja, si inxhinierë, reknologe, kimistë etj. Nën këtë shtresë ishte klasa e mesme e shtresës së ulët, që përbëhej nga tregtarët e vegjël, pronarë të punishteve dhe fshatarë të pasur. Ndëmjet klasës së mesme të shtresës së ulët dhe klasave të ulëta qëndronte një grup i ri punonjësish të shërbimeve, që më vonë do të quhen "punonjësit jakë bardhë". Këta, megjithëse pa pronë, kishin përqafuar idealet e klasës së mesme dhe ishin plot optimizëm për të ndryshuar statusin e tyre. Klasa e mesme synonte të mbizotëronte shoqërinë e shek. XIX. Poshtë të gjitha shtresave të klasës së mesme ishin punonjësit e punës fizike. Klasa punëtore (Karl Marksi përdor për të termin "proletariat" në kuptimin e njerëzve te zhveshur nga çdo mjet prodhimi) përbënte rreth 80% të popullsisë evropiane (XIll, f. 824). Shumë prej tyre, veçanërisht në Evropën Lindore, ishin fshatarë, punëtorë të bujqësisë. Ndërkohë, në Britani dhe Gjermani, përkatësisht 10 deri në 25% e popullsisë punonte në bujqësi. Sidoqoftë, shtresa e fshatarëve me tokë ishte mjaft e lëvizshme dhe kishte prirje për të lëvizur drejt shtresës së mesme. Klasa 21 22 ________________________ Prof Llall/bra Fila punëtore ishte tepër heterogjene. Punëtorë konsideroheshin edhe mjaft artizanë, por numri i tyre ishte në rënie. Ata po ua linin vendin punëtorëve të industrisë. Brendapërbrenda punëtorëve dalloheshin punëtorët e kualifikuar, të cilët paguheshin me paga të larta dhe përpiqeshin të adaptonin vetë mënyrën e jetesës së shtresës së ulët të klasës së mesme, të jetonin në shtëpi të mira dhe të arsimonin fëmijët. Më pas renditeshin punëtorët gjysmë të kualifikuar, të cilët mernin rreth 2/3 e pagës së punëtorëve të kualifikuar. Në fund gjendej numri i madh i punëtoreve të pakualifikuar. Këta ishin punëtorë ditorë, me punë jo të përhershme dhe që merrnin paga të ulëta. Në një numër të madh ishin edhe punonjësit në punëra shtëpiake. Kështu p.sh., më 1900 në Britani, një në çdo shtatë të punësuar ishte punëtor shtëpiak, ku shumë prej tyre ishin gra. Të gjitha këto klasa dhe shtresa në proces do të formonin organizatat dhe shoqatat e tyre, parti politike dhe grupe të interesit. Ato krijonin larminë e shprehur përmes opinioneve të tyre, nevojave, interesave dhe kërkesave jo të njëllojta. Vetë larmia ishte i lidhur me konkurrencën e shprehur në opinionet, kërkesat dhe interesat, që në vetvete ishin në rivalitet dhe në këtë mënyrë çonin edhe në konflikte. QEVERISJA SI INSTITUCIONALIZIM I POLITIKËS O.Bismarku, kancelari i parë i Gjermanisë së bashkuar, në një nga debatet e Rajshtagut e quajti politikën si art .. Me art, Bismarku nënkuptonte artin e qeverisjes, që, për të, përmbante edhe ushtrimin e kontrollit brenda shoqërisë nëpërmjet marrjes dhe realizimit të vendimeve kolektive. Përcaktimi i Bismarkut i afrohej shumë origjinës së vetë politikës. Gjithashtu, përcaktimi i Bismarkut vendos lidhjen midis politikës dhe qeverisjes. Me fjalë të tjera, të studiosh politikën është e njëllojtë me studimin e qeverisjes. Kështu, qeverisja nuk është gjë tjetër veçse institucionalizim i politikës. Në vazhdim nga shkenca politike "arti i qeverisjes" ka nënkuptuar "artin e zgjidhjes". Politologu amerikan me zë Dejvid Ejston (David Easton), duke e zbërthyer më tej aspektin qeverisës të politikës, e përcakton atë si veprimtari në "shpërndarjen autoritative të vlerave për shoqërinë" (C II, f. 101). Vlerat janë të disa llojeve. Ato klasifikohen si jetësore, materiale, statutore, me kusht. Vlerat jetësore janë të lidhura me vet jetesën si dhe me liritë, të drejtat e detyrat e individëve brenda komunitetit. Është vlerë për individët sigurimi i jetesës dhe po aq garantimi i të drejtave dhe lirive të tyre. Vlerat materiale, janë shprehje e sigurimit të kushteve materiale të jetesës të individëve, plotësimi i nevojave në të mira material'e- e- srrertni:rre- sUCJ.~n'e-, ngn'qi e- \7<r.drcro"d>lTITr'l:' c 1>lTA'd:Jib> :,'0 /CCd>d;: H\~)""st"l*3tuW.i'l..~e paraqiten në trajtën e pozitës ose statusit që gëzojnë individët për rolin apo ndihmesën që kanë dhënë ata për shoqërinë si e tërë. Janë vetë njerëzit që për të siguruar jetesën në mënyrë të pashmangshme hyjnë në së mirëqenies ndodh, që shpenzimeve njëra-tjetrën, : edhe rritjen e - sociale të .-: zgjerimin e - rregullues e .- privat në pë:"",,- sociale të nen. ociale, për - rritjen e pr edhe një vler vlerat paraqit të kërkojnë z" miri, ata beic Shpërn shoqëri të dh ose ekono ; Burimet si, përbërja e të shtrirjes rr Burimet na dhe nëntokë paraqiten në shfaqet në që shoqërohë ngarkohen në punë. Ajo të veçanta, e krijimit të n që pasuritë ekonomik, si - rof. Llambro Filo ~ ë aga debatet e e qeverisjes, mjet marrjes - --ë __ Gjithashtu, isie _Me fjalë të = -ë-mu, qeverisja - - "-encapolitike me zë Dejvid

- ë politikës, e

-r shoqërinë" Historia Pë,- sistemet e qeverisjes marrëdhënie me vlerat. Ato shprehen në trajtën e nevojave dhe kërkesave" Nga ana e tyre, kërkesat në një shoqëri komplekse e përbërë nga shumë grupe sociale të interesit, paraqiten të larmishme, madje edhe konfliktuale. Kështu mund të ndodhë, që për sigurimin e vlerave materiale ose të mirëqënie s në përgjithësi, grupe të ndryshme sociale interesi të paraqesin kërkesa të ndryshme, apo për çështje të veçanta të arritjes së mirëqenies të ndërmarrin qëndrime që janë në kundërshti me njëra-tjetrën" Kështu ndodh, që bëhen kërkesa për "uljen e taksave" dhe njëkohësisht për "rritjen e shpenzimeve qeveritare për kujdesin shëndetësor", të cilat bien në kundërshti me njëra-tjetrën. Kuptohet, që rritja e shpenzimeve për kujdesin shëndetësor nënkupton edhe rritjen e të ardhurave për këtë qëllim. Kërkesat konfliktuale janë ndërmjet grupeve sociale të interesit. Nga njëra anë, pozicionohen grupet që shprehen, p.sh. për zgjerimin e masave në kuadrin e Shtetit të Mirëqenies Sociale, për forcimin e rolit rregullues e kontrollues të qeverisë mbi veprimtarinë e koorporatave e të biznesit privat në përgjithësi, për uljen e shpenzimeve ushtarake. Nga ana tjetër, janë grupe sociale të tjera që shprehen për zvogëlimin e masave në kuadrin e Shtetit të Mirëqenies Sociale, për ndjekjen e politikës çrregullues e në marrëdhënie me koorporatat, për rritjen e prodhimit ushtarak dhe të shpenzimeve ushtarake. Ndodh, që për të gëzuar edhe një vlerë të caktuar, disa kërkojnë që t'ia marrin atë të tjerave. Mbi të gjitha vlerat paraqiten gjithmonë si të pafund. Kjo do të thotë, se njerëzit janë të prirur që të kërkojnë maksimumin në arritjen e një vlere, madje edhe kur e gëzojnë atë më së miri, ata bëjnë çmos për të siguruar vlera më të mëdha. Shpërndarja e vlerave është në varësi nga burimet ose resurset. Burimet, në një shoqëri të dhënë, janë të natyrës njerëzore ose sociale, natyrore ose ekologjike, kapitale ose ekonomike. Burimet njerëzore llogariten nëpërmjet treguesve që janë kryesisht demografikë, si, përbërja e popullsisë në bazë të grupmoshave, të gjinive, të profesionit, arsimimit, të shtrirjes në zonat urbane e rurale, përqindja e popullsisë së aftë për punë etj. Burimet natyrore llogariten në bazë të pozicionit gjeografik e të pasurive natyrore dhe nëntokësore. Burimet ekonomike shprehen në trajtën e investimeve të punës njerëzore e të pasurive natyrore në vlera kapitale që janë në qarkullim të vazhdueshëm. Ndërsa vlerat e shprehura nëpërmjet kërkesave janë të pafund, burimet zakonisht {ll'~r~i.t.f:1) .W .t1d}i..tJ:1)s:flliTX}ia{t.l\r<>'ihlJl~tt,,-~. ~P.aTI}iAttl-u'o'ihrrLi:iJ;ifl.Që .9,mirrLeJ.i} Le;.Z(~te shfaqet në rastet e uljes së lindshmërisë dhe shtimit të grupmoshave të plakura, gjë që shoqërohet me uljen e përqindjes të atyre që janë të aftë në punë, që njëkohësisht ngar\m'nen m"e tep-er ph te ph'l:ya.\\u:a.r'S'npenilme't e meo.n'O.qe \:ienen p-h ~e p'O.'O.hh në punë. Ajo shfaqet edhe me shpërpjestimet që krijohen me mbipopullimin e zonave të veçanta, me nivelin e kufizuar në arsimimin e popullsisë, çka zvogëlon mundësitë e krijimit të vlerave efikase. Pamjaftueshmëri ekziston edhe në burimet natyrore, nga që pasuritë për vetë shtrirjen e tyre kohore nuk janë të pafundme për shfrytëzim ekonomik, si dhe nga që ka një shpërndarje gjeografike tepër të pabarabartë të tyre. 23 24 ________________________ Prof Llambro Filo Nga ana e tyre, investimet kapitale shfaqen të pamjaftueshme kur përballen me shtim të lartë të popullsisë ose me kërkesa plotësimi i të cilave janë larg arritjeve të teknologjisë bashkëkohore. Burimet konsiderohen të pamjaftueshme edhe se ato janë në sasi të tillë, që nuk mund të krijojnë vlera për të kënaqur të gjithë dhe në maksimum. Raporti midis vlerave dhe burimeve në vetvete është zgjidhje dhe nënkupton artin e zgjidhjes. Njëkohësisht shpërndarja e vlerave qe ngrihen mbi bazën e burimeve, është zgjedhje nëpërmjet artit të qeverisjes. Kjo ndodh për vetë faktet që sollën më sipër. Në se vlerat që paraqiten me anë të kërkesave janë kontradiktore, konfliktuale e mbi të gjitha të pafundme, ndërsa, burimet janë të pamjaftueshme, atëhere vetëm nëpërmjet politikës dhe qeverisjes mund të zgjidhen kundërshtitë dhe të realizohet shpërndarja efektive e vlerave në kuadrin e arritjes së mirëqenies së përgjithshme që është synimi i çdo politike. Xhejms Deinziger (james N.Danziger) në studimin e tij Understanding the Political World, ndalet në mënyrë të veçantë në "shpërndarjen" e vlerave dhe natyrën "autoritare" të saj, si element thelbësor në përcaktimin e sistemit politik.Ai pajtohet me atë çka pohonte Mendes Frans, një nga kryeministrat e shquar të Francës gjatë Republikës së Katërt, i cili deklaronte, se të qeverisësh është të bësh zgjedhje. Shpërndarjen ai e lidh me bërjen e zgjedhjeve nëpërmjet vendimeve dhe aksioneve që ndërmerren për të garantuar vlerat që zakonisht rezultojnë me zgjedhje, duke ia atribuar ato njërës palë, por duke ia mohuar palës tjetër. Në këtë proces, të zbatosh politikën do të thotë që vendimet e marra t'i shërbejnë zgjidhjes së konfliktit mbi vlerat" (C IV, f. 93). Vetë administrimi i burimeve është sferë ekskluzive e nëpunësve civilë qeveritarë, të cilët i ofrojnë politikave rrugët e mënyrat në shpërndarjen e vlerave, të cilat synon qeverisja. POLITIKA SI KOMPROMIS DHE KONSENSUS Një konceptim i tillë i politikës i referohet më tepër mënyrës se si merren vendimet. Vetë paraqitja e politikës si kompromis dhe konsensus do të thotë, se ajo e quan të domosdoshme pranimin e ekzistencës së konfliktit dhe po aq të nevojshëm kooperimin. Konflikti lind natyrshëm nga që shoqëria ka përbërje të larmishme, me grupe sociale interesi të ndryshme, me interesa rivale dhe opinione opozitare që çojnë në mosmarrëveshje. Siç përmendëm më sipër, kundërshtia në interesa u shtua me krijimin e shoqërive masive me larmi sociale. Pikërisht ekzistenca e interesave konfliktuale shtron çështjen e bashkëpunimit dhe të arritjes së kompromisit për pajtim. Prandaj është kërkesë e politikës për ndërmarrjen e negociatave, konsultimeve, ku si pikënisje është pranimi i interesave të kundërta që duhen të trajtohen për pajtim e zgjidhje. Këtë gjë mund ta bëjë vetëm politika. Duke punuar bashkërisht, politika siguron veprimin si në një "koncert", ku secili nga pjesëtarët e grupeve sociale ka një Historia pei- sistem rol të tij që nuk shpesh portreril pajtohen pikëp një gjë e tillë? P'· mënyrë të përso sigurojë një arri kjo është arsye] i të munds kërkim dhe kë Sidoqoftë p që konsideroh e dhunshme që interesat e kund r'i afrojë ato. në thelb të zgji bën pjesë në k Realizimi i një nga kërke ndryshme soc interesit janë r· se i dëgjohet ztë përdorin mjti B.Krik e shpre të së cilës inter i bërë ato pjesë që kanë ato ni 14). Në fund larmisë së kOQ lidhura me s mësipërme e pra që nuk ës shihet si zgjid vërtetë dhe të rend, rregull pajtohen. Me " të rendit, duk përmes forcë mundësi forc tolerance dh Prof Llambro Filo Historia pi:'r sistemet e qeverisjes e si merren rol të tij që nuk mund të zëvendësohet nga të tjerët. Kjo është edhe arsyeja që politika shpesh portretizohet si proces i zgjidhjes së konfliktit, në të cilin arrihen që të pajtohen pikëpamje e interesa të kundërta. Por, sa është e mundur që të realizohet një gjë e tillë?Për këtë duhet patur parasysh, sejo të gjitha konfliktet mund të zojidhen në mënyrë të përsosur. Nga ana tjetër, artitja në kompromis do të thotë që pala që mund të sigurojë një arritje shoqërohet, në një farë mase, me humbje për palën tjetër. Prandaj, kjo është arsyeja që duke e trajtuar politikën si kompromis ajo paraqitet edhe si "art i të mundshme s" . Kjo do të thotë, se politika është më mirë që të konceptohet si kërkim dhe këmbëngulje për zgjidhjen e konfliktit, sesa arritje e plotë. Sidoqoftë politika, si kompromis e konsensus ka rëndësi shumë të madhe për atë që konsiderohet "zgjidhje politike" e problemeve, që është e kundërta me zgjidhjet e dhunshme që janë me rrjedhoja të rënda. Politika bën të pamundurën për të zgjidhur interesat e kundërta dhe mosmarrëveshjet me anë të ligjit me synimin t'i pajtojë ose t'i. ahoië ato. Negoci.atat, Kompromiset, pajtimi, vendimet ligjore dhe jo dhuna janë në thelb të zgjidhjes politike. Në të kundërtën, përdorimi i dhunës dhe i sanksioneve bën pjesë në kuadrin e zgjidhjeve që konsiderohen "zgjidhje jopolitike". Realizimi i politikës, si kompromis dhe konsensus është lidhur drejtpërdrejt me një nga kërkesat e saj që është pjesëmarrja e gjerë në qeverisje e grupeve të ndryshme sociale dhe po aq shpërndarja e vetë qeverisjes. Grupet sociale të interesit janë të prirur për kompromis, kur ato e ndjejnë se marrin pjesë në qeverisje, se i dëgjohet zëri i tyre. Në të kundërtën, për zgjidhjen e interesave të tyre ato orvaten të përdorin mjete të tjera jashtë institucionale. Rëndësinë e pjesëmarrjes në qeverisje B.Krik e shpreh si më poshtë. "Politika mund të përkufizohet si veprimtari, me anë të së cilës interesat e ndryshme brenda një njësie të dhënë qeverisjeje pajtohen duke i bërë ato pjesëtarë në qeverisje (nënvizimi imi - Ll.F), në përpjesëtim me rëndësinë që kanë ato në sigurimin e mirëqenies dhe mbijetesën e të gjithë bashkësisë""(lI, f. 14). Në fund të fundit politikat në kuadrin e tërë veprimtarisë sociale, mbi bazën e larmisë së konkurrencës, të konflikteve, të kompromisit dhe konsensusit, janë të lidhura me shpërndarjen e qeverisjes, të vlerave dhe burimeve. Trajtimet e mësipërme evidentojnë politikën edhe në natyrën e saj si një veprimtari komplekse, pra që nuk është send, objekt natyre, as vepër arti, madje as interes personal. Ajo shihet si zgjidhje e interesave të ndryshme. Ndërkaq, politika merr kuptimin e saj të vërtetë dhe të plotë në shoqëritë e qytetëruara pluraliste si veprimtari, që vendos rend, rregull dhe, kur interesat e ndryshme brenda territorit të qeverisur zgjidhen dhe pajtohen. Me fjalë të tjera, domethënia e politikës qëndron në zgjidhjet e probleme:ve të rendit, duke parapëlqyer mënyrat apo rrugët e pajtimit në krahasim me detyrimin përmes forcës dhe dhunës. Gjithmonë, në bazë të këtij përcaktimi, politika i krijon mundësi forcave të ndryshme brenda një komuniteti të gjejnë një nivel të arsyeshëm tolerance dhe përkrahjeje të përbashkët. Në këtë kontekst, "arsyeja shërben për t'i nxjerrë në pah pikat e përbashkëta të interesave" (XIV, f. 28). Nga ana tjetër, në po të ~~ballen me shtim -ë larg arritjeve të es: me edhe se ato er të gjithë dhe në e dhe nënkupton _bazën e burimeve, _::ë faktet që sollën crore, konfliktuale -"e atëhere vetëm dërshtitë dhe të re, e aJo e quan .: të nevojshëm

ë !.aImishme, me

ce opozitare që - 2teresa u shtua

2.isiptër pajtim.

ultimeve, ku ':-":1 për pajtim e ·-ërisht, politika e ociale ka një 26 ________________________ Prof. Llambro Filo Historia per sim njëjtën lidhje të ngushtë me të është përfaqësimi i interesave të ndryshme në organet vendimmarrëse nëpërmjet përfaqësuesve të zgjedhur, gjë që u përgjigjet interesave të atyre që qeverisen dhe që këta të zgjedhur zëvendësohen, kur nuk i përmbushin këto interesa. Në këtë kuptim duhet parë edhe qeveria si institucion, që realizon politikën: atje ku nuk ka mundësi qeverisjeje, nuk bëhet politikë dhe ajo merr fund atëherë, kur fillon të përdoret forca. Autorë të tjerë e lidhin politikën me sistemin, duke i dhënë emërtimin sistem politik, si një lloj qeverisjeje, ku pushteti është shpërndarë gjerësisht në shoqëri dhe politikanga ana e sajia del mbanë në sigurimin e rendit dhe të mirëqenies. D.G. Konsalas i kushton rëndësi të veçantë problemit të pjesëmarrjes në qeverisje. Në lidhje me këtë, ai shkruan" ... se '!Jerezit mund t'i mbrojnë ne'mënyrë sa më efektive interesat e tyre, kur rregullat konstitucionale dhe etosi politik sigurojnë' 'shpërndarjen" e pushteteve dhe bijnif te'mundshme dhe te"arsyeshme balancën midis lirisë' dhe kontrollit social". Për arritjen e një balancimi të tillë, ai rreshton mundësitë e mëposhtme për individët si pjesëtarë të komunitetit politik: " ... 1. E drtjta e individëve për të" shprehur idete" dhe pikëpamjen pa l~jen paraprake nga autoritetet politike dhepa frikën e ndëshkimit të"mëvonshëm (kufizimet janë' të"nevqjshme vetë"mpër sigurimin publik); 2. E drejta e individëve për t'u organi:{.!lar dhe krijuar struktura tepauarura, pa ndedJ)'1jen e autoriteteve politike dhe '!Jëkohësisht të"siguruar që' veprimtaritë' e organizatave të"tyre nuk cenohen dhe as minohen nga të"drejtat e njijta të"anëtarëve të"komuniteteve të"tjera; 3. E drtjta per të"nderman cprocedura per zevendesim te'rregullt të'autoriteteve politike permes zgjedijeve; 4. E drtjta e individëve per të"vepruar lirshem n(;"institucionet juridike, pei' zbatimin eprocedurave ligjorepa ndërbyr]» ose diktim nga hallkat e !Jera tëpushtetit, gje" qe'i mbron ata nga sanksionet dhe prilJimet arbitrare; 5. E dr~jta e individëve ose grupeve për të"zoteruar resurse ekonomike (prone; punesim ose kontroll të"aseteve) dhepërdorimi i tyreper tij rritur influencen politike dhepër teperballur ndikimin osepotencialin egrupeve të' (jera, individëve ose të"vetë"autoriteteve politike (mundësitë" ekonomike); 6. E drt!Jta e individëve për të"udhëtuar, komunikuar, për të"<:!!Jedhurvendin epunësimit, të" banimit, për tepatur mbro/tje shëndetësore dhe k'1Jdes shëndetësor, për pëifttime pleqërie, per sigunmin epronës të"aftësimit përmes arsimimit dhe për përdonmi« e mundësive për pëifttime pa ndëri?)'1Jcn epapërshtatshme nga autoritetet politike (lnundësitë' sociale)" (XXIII, f.53). Nga ana tjetër, D.G.Konsolas shtron edhe objektivat themelore të kontrollit social, që sipas tij duhet të jenë: ", .. 1. Të mbrrjii sistemin konstitucional dhe të"sigurrje; qe'ai mund tii ndJyshrjii vetë"mPei7neS procedurave te"sanksionuara nga rregullat kushtetuese; 2. Të ndalo/ë' autoritetet politike nga orva!Jetjo kushtetuese per t'i zëvendësuar ato; 3. Të mbrrjë' shtetasit nga veprimet e individëve, që' shkaktqjnëfatkeqesi ose sbleatërrime te" pronës; 4. Të"mbrqj"i 5. Të' rregu rregullta, per të 6. Tij sigu anëtarët e "ko Duke u ni qevensJeJe, l caktuar. Qe". politike. Ajo '!Jerëzit në' errë: politikës. Për është' arti i zba siguron '!Jë'ko nevojshme. Pol: formën e bara: Por, a ka k në plan të marrëdhëni referoherni, nuk mund të kihet më sh miqtë, atëhe ideologjinë. pasojë e s Prandaj, "në' qoftë' se dx zemëi' - në q qeverinëpopllli (II, f. 43). Ka me politikën tillë, dema - gjithanshme manipulimi mbi intere a POU Një ku. dallimin që dhe të atvre Historia për sistemet e qeierisjes 27 - r ndieimin nomilee}; 1;tJ7lJJit, tij 4. Te mbrqjë· rendin publzk dhepaqen socialenga veprimet e dhunës te" eryera nga individe"osegmpe; 5. Tij rregullqjë veprimtaritë· e inditsdëue, enteue legale osegrupe1Jepër tepasur marrëdhënie te" rregullta, pëi~ të mposhtur konfliktet dhe per te"avancuar zgjidijen eproblemeve sociale; 6. re' siguroje; qe· vendimet e marra nga autoritetet politike te kryben dhe respektohen nga anëtarët e "komunitetit politik" (XXIII, f.55) Duke u nisur nga përkufizimet e mësipërme, mund të themi se në disa sisteme qeverisjeje, si në tirani, oligarki, monarki etj., politika ekziston deri në një masë të caktuar. Qeverisja totalitare përbën kontrastin më të madh ndaj qeverisjes politike. Ajo është përpjekur edhe për të shtypur mendimin politik, për t'i "mba;tur "!Jerezit ne' errësirë" (II, f. 10). Pra, jo çdo formë qeverisjeje është institucionalizimi politikës. Për Adolf Hitlerin, politika ishte antipolitike, kur shkruan, se " ... politika eshte"arti i zbatimit te"luftes per ekZistenceit jetike të "!Jëkombi. Politika ejashtme eshtë' arti, qe' i siguron '!Ji kombi hapësiren e tij jetike ne· madhësi dhe në pasuri, kurdo dhe sido që' te"jete" e nevojshme. Politika e brendshme eshte"arti qe' ijep "!Jë'kombi fuqinë' e ne1Jqjshmeper këte qellim në' formën e barazisë' së'tij racionale dhe madhësisë siipopullsisë" (II, f. 27). Por, a ka kontradiktë midis përcaktimit të politikës dhe sloganit komunist "politika në plan të parë"? Në të vërtetë, përpjekja komuniste për të politizuar të gjitha marrëdhëniet shoqërore, është përpjekje për të eliminuar politikën. Po t'i referohemi, p.sh. artit, ai nuk do të jetë i tillë, në rast se politizohet. Po ashtu, dashuria nuk mund të politizohet dhe të quhet përsëri dashuri. Në rast se do të kërkohet që të kihet më shumë dashuri për atdheun dhe partinë komuniste, sesa për familjen dhe miqtë, atëherë është e qartë se s'kërkohet gjë tjetër veçse të sakrifikohet jeta për ideologjinë. Dhe situata të tilla, që kërkojnë veprime të dëshpëruara, lindin vetëm si pasojë e shmangies ose e dështimit të mjeteve politike (II, f. 30). Prandaj, demokracia është forma e vërtetë e politikës (XXI). B. Krik shkruan, se "në qofte se duam t'zjapim qeoerisjes demokratike kuptimin më te bukur qi! dëshirojmë me gjithë· zemër - në qoftë· se 1Jlerësqjmë·lirinë; opoZitën, te"dro/ten per te"pei7.gjedhul~ diskutimin e lirë, qeverinijpopullore dhe tëgjitba keto te" marra së bashku - a;'oprapëseprapë" ështe "!Jefonnepolitike" (II, f. 43). Ka autorë që thonë se demokracia është vetë politika. Ajo është në përputhje me politikën si kompromis dhe pajtim dhe vetë politika nuk mund të bëjë pa to. Si e tillë, demokracia ka armiqtë e saj, të cilët janë dhe armiq të politikës:-ideologjia e gjithanshme, besimi i verbër në demokraci, nacionalizmi i skajshëm, demagogjia dhe manipulimi nga politika në sharlatane, që vënë interesat e tyre dhe etjen për pushtet mbi interesat mbarëpopullore, përpjekjet për t'i mbajtur njohuritë dhe dijet në kuadrin e "të vërtetave shkencore të pandryshueshme". ~ =ë organet . ;"'lteresave -ë:-mbushin . realizon merr fund =e ~e\et1sJe. .; - 'lë' ejekti1Je darjen" e toaa]". Për POLITIKA SI VEPRIMTARI PUBLIKE Një kuptim i tillë ka të bëjë me sferën e shtrirjes së politikës. Ai thekson dallimin që ekziston ndërmjet asaj që quhet "sferë publike" dhe "sferë private", si dhe të atyre që quhen "çështje publike" dhe "çështje private",. Ekziston edhe një Pro ~Uambro Filo Historia per sistemet e qeverisjes 2 paraprake nga dJhlJJe vetei1tper 4. Të mbroje-rendin publik dhepaqen sociale nga veprimet e dhunës k kIJ/era nga individi!'osegnrpe; 5. Te' rregul loje' veprimtarik e indioidët», enteve legale osegrtrpeve per tepasur marrëdhënie te rregullta) per te"mposhtur konfliktet dhe per k avancuar '{gjidl?Jene problemeve sociale; 6. Te' sigurqje; qii vendimet e marra nga autoritetet politike k kryhen dhe respeetoben nga anëtarë: e ((komunitetit politik J) (XXIII, f.55) Duke u nisur nga përkufizimet e mësipërme, mund të themi se në disa sisteme qeverisjeje, si në tirani, oligarki, monarki etj., politika ekziston deri në një masë të caktuar. Qeverisja totalitare përbën kontrastin më të madh ndaj qeverisjes politike. Ajo është përpjekur edhe për të shtypur mendimin politik, për t'i "mbqjtur '!Jerezit ne' errësirë" (II, f. 10). Pra, jo çdo formë qeverisjeje është institucionalizim i politikës. Për Adolf Hitlerin, politika ishte antipolitike, kur shkruan, se " ...politika iishk arti i zbatimit tii luftes per ekzistenciin Jetike te"1!je" kombi. Politika ejashtme eshtii arti) qe' i siguron '!Je' kombi hapësirën e tij jetike ne' madhësi dhe ne'pasuri) kurdo dhe sido qe' kjetii e nevojshme. Politika e brendshme eshk arti qe' ijep 1!Jek'ombi fuqine' e nevojshme per kete' qellim ne' formën e baraoise se-tij racionale dhe madbesisë se}opullsise" (II, f. 27). Por, a ka kontradiktë midis përcaktimit të politikës dhe sloganit komunist "politika në plan të parë"? Në të vërtetë, përpjekja komuniste për të politizuar të gjitha marrëdhëniet shoqërore, është përpjekje për të eliminuar politikën. Po t'i referohemi, p.sh. artit, ai nuk do të jetë i tillë, në rast se politizohet. Po ashtu, dashuria nuk mund të politizohet dhe të quhet përsëri dashuri. Në rast se do të kërkohet që të kihet më shumë dashuri për atdheun dhe partinë komuniste, sesa për familjen dhe miqtë, atëherë është e qartë se s'kërkohet gjë tjetër veçse të sakrifikohet jeta për ideologjinë. Dhe situata të tilla, që kërkojnë veprime të dëshpëruara, lindin vetëm si pasojë e shmangies ose e dështimit të mjeteve politike (II, f. 30). Prandaj, demokracia është forma e vërtetë e politikës (XXI). B. Krik shkruan, se "ne' qofk se duam tjijapim qeverisjes demokratike kuptimin me' k bukur qe' desbirojmë me gjithe" zemeio - ne' qofk se vleresojme' lirinë, opoziten) te' drejtën per te"pe'r:(gjedhur, diskutimin e lire; qeverine}opullore dhe te-gjitha keto te'marra se-bashku - ajoprapeseprap« eshte"'!Jëfonnë-politike" (II, f. 43). Ka,autorë që thonë se demokracia është vetë politika. AjQ është në përputhje me politikën si kompromis dhe pajtim dhe vetë politika nuk mund të bëjë pa to. Si e tillë, demokracia ka armiqtë e saj, të cilët janë dhe armiq të politikës:-ideologjia e gjithanshme, besimi i verbër në demokraci, nacionalizmi i skajshëm, demagogjia dhe manipulimi nga politika në sharlatane, që vënë interesat e tyre dhe etjen për pushtet mbi interesat mbarëpopullore, përpjekjet për t'i mbajtur njohuritë dhe dijet në kuadrin e "të vërtetave shkencore të pandryshueshme". POLITIKA SI VEPRIMTARI PUBLIKE Një kuptim i tillë ka të bëjë me sferën e shtrirjes së politikës. Ai thekson dallimin që ekziston ndërmjet asaj që quhet "sferë publike" dhe "sferë private", si dhe të atyre që quhen "çështje publike" dhe "çështje private",. Ekziston edhe një 28 ~ Prof. L!ambro FiJo dallim tradicional, sipas së cilit, s~ra publike dhe ajo private trajtësohen me ndarjen midis shtetit dhe shoqërisë civile. ~ përfshin shtetin me institucionet e tij, si funksionimin e aparatit të qeverisjes, gjykatat, policinë, ushtrinë, industrite e shtetëzuara, sigurimet sociale, partitë politike dhe grupet sociale të interesit me organizmat e tyre, si dhe obligimet e shtetasve si punonjës zyrtarë në qeverisje ose thjesht si shtetas. Ajo është e tillë sepse është e përgjegjshme për organizimin kolektiv të jetës komunitare. Ndarja tradicionale midis sferës publike dhe sferës private mund të konfirmohet me ndarjen midis shtetit dhe shoqërisë, si një tip ar themeltar i shtetit modern. Ndërsa shteti mund të ushtrojë pushtetin sovran brenda sferës territoriale dhe është i përgjegjshëm për organizimin publik e financohet përmes taksave, shoqëria në të kundërtën përbëhet nga tërësia e grupeve autonome dhe organizmave të ndryshme: familja, fisi, biznesi privat, sindikatat, klubet, organizatat joqeveritare. Të tilla institucione janë private në kuptimin, se ato mbështeten kryesisht mbi fondet e qytetarëve individuale. Sferat e jetës ekonomike, sociale, shtëpiake, personale, artistike dhe kulturore, të cilat individët mund t'i administroj në për vetveten, janë në një masë të gjerë "jopublike". Mbi bazën e tyre formohet "shoqëria civile". Në qeverisjen e demokracisë liberale i kushtohet një rëndësi e madhe dallimit midis jetës politike dhe asaj private. Por kjo nuk do të thotë se ndërmjet tyre nuk ekziston lidhje. Vetë politika, ashtu siç e kemi përcaktuar më sipër, është veprimtari humane. Individët, sado që të pretendojnë se "nuk merren me politikë", veprojnë në kuadrin e sistemit të .jcverisjes, me mekanizmat e procedurat e tij kushtetuese, ku ata angazhohen me të drejtat dhe liritë e tyre, por edhe me detyra dhe obligime. Sidomos kjo vihet re kur shtrohet zbatimi i lirive dhe të drejtave të individit, të cilët përcaktohec nga tri kategori: - kategoria e të drejtave dhe lirive civile-juridike; - kategoria e të drejtave politike; - kategoria e të drejtave sociale dhe ekonomike. Ndërsa dy të parat janë tërësisht sferë e mendimit dhe e veprimit privat dhe detyra e qeverive është vetëm t'i garantojë ato, zbatimi i kategorisë së të drejtave sociale është detyrë e qeverise që ndërhyn për të siguruar të drejtat sociale, të arsimimit etj. (shih XXXII). Prandaj, kur thuhet "ndarje" midis sferës "së jetës politike" dhe asaj "të jetës private", theksojmë në kuptimin e një realiteti joabsolut. Ajo theksohet sidomos "për të çliruar" individin nga ai "mundim" historik i krijuar nga "pesha" e veprimtarisë së shtetit, apo edhe i dyshimeve të ngjallura ndaj forcës së shtetit. Është një realitet i vërtetë dallimi i sistemit të qeverisjes së demokracisë liberale nga ai i totalitarizmit. Ky i fundit absorbon tërësisht jetën private dhe vë individin në shërbim të shtetit. Duke pranuar "ndarjen" si një tip ar të rëndësishëm në sistemin e demokracisë liberale, është më e drejtë të thuhet, se ky sistem siguron balancimin midis interesave dhe veçanërisht garanton liritë dhe të drejtat humane. ~_ me ndarjen - srirucionet e iadustrirë e ~ dhe dallimit rmer tyre nuk __-ë veprim ta ri e-- veprojne _ "-ushtetuese, _ . e obligime.

e individit, të

e-juridike; -e ekonomike. interesave Historia per sistemet e qeverisjes 29 IDEOLOGJIA Studiuesit pranojnë ekzistencën e ideologjisë së gjithanshme ose të "botëkuptimit - ~'ithanshëm" dhe të ideologjisë së kufizuar. hpesh, kuptimi i parë shprehet vetëm me termin e ideologjisë dhe i referohet endimit ideologjik totalitar. Në regjimet totalitare ideologjia zyrtarizohet si një plan l "së ardhmes, ku gji/rat do tëjenë"11tifmire", pra plan i ndryshimit tërësor të shoqërisë. Në këtë mënyrë, ideologjia e gjithanshme mund të karakterizohet pikësëpari si "!lger', që mishëron shndërrime të thella dhe ndërtimin e shoqërisë të së ardhmes, një shoqëri e paramenduar krejtësisht e re, "epëi-kryer', "e drejtë", që realizon" temiren eperkryd'dhe për "të" gjithë". Me fjalë të tjera, ideologjia e gjithanshme krijon "një' ima~b verbal pë;- shoqërinë e mirë' të" së'ardhmes dhe është'1lijet kryesor veprimi per ndërtimin e nji shoqërie të tillë" (XI, f. 100). Në tërësi, ideologjia e gjithanshme është "ideologji e së'ardhmes", Burimi dhe baza e ideologjisë së gjithanshme është një: ideologji e përpunuar nga ideologë apo "mendimtarë të mëdhenj", siç u konsideruan në regjimin komunist K. Marksi, F. Engelsi, V. L Lenini, J. v. Stalini, Mao Ce Duni etj. Ideologjia e gjithanshme e trajton shoqërinë si një të tërë, pa shumëllojshmërinë e grupeve sociale të interesit, të mjeteve dhe të formave të pronësisë private dhe, mbi të gjitha, pa idenë dhe qenien e personalitetit individual të njeriut. Individi vendoset brenda shoqërisë që paraqitet si "një masë e tërë e vetme". Me synimin e vet ideologjik të shoqërisë kolektivi ste, ideologjia e gjithanshme absorbon gjithçka që lidhet me natyrën vetjake, me botën shpirtërore të njerëzve të veçantë, me fenë, artin, letërsinë ose kuptimin për historinë. Të gjitha vlerat individuale, ajo ia nënshtron partisë dhe qeverisë. Njerëzit i binden partisë dhe duhet të jenë të gatshëm për të bërë sakrifica për idealin e së ardhmes. Në këtë mënyrë, ideologjia e gjithanshme zhduk një nga tiparet thelbësore të shtetit modern, atë të ndarjes që ekziston midis "sferës së veprimtarisë shtetërore"dhe "sferës së veprimtarisë private". I gjithë pozicioni i individit manipulohet me të ashtuquajturat "të vërtetat shkencore" dhe "shpjegimet e pagabueshme", që paraqiten si thelbi i përmbajtjes së ideologjisë dhe i realizimit prej partisë, që vihet në pozita drejtuese e komanduese. Kështu, ajo merr përsipër të shpjegojë gjithçka me pretendimin, se njeh me saktësi çdo gjë që ka të bëjë me zhvillimin. Ideologjia e gjithanshme, jo vetëm se nënshtron individin, e shkëput atë nga realiteti ekzistues i zgjidhjes së nevojave të përditshme dhe e vë atë në pozitën e luftës për "shoqërinë e ardhshme". Prandaj marksizern-leninizmi shpall si synim themelor jo ndërtimin e socializmit, por të komunizmit, që bëhet "një ëndërr me sy hapur" ose, siç shkruan Krik, "prit gomar të mbijë bar". Himleri pretendonte, se SS (esesët) e tij nuk interesohen për "problemet epërditshme", por vetëm për "çësbije ideologjike me rëndësi dijetëijeçaresh dhe shek~!Jjh" (II, f. 26). Ideologjia e gjithanshme, si ideologji e së ardhmes, me misionin e ndërtimit të shoqërisë së re e ideale, karakterizohet nga militantizmi klasor. Ai shprehet përmes "luftës së klasave", si forcë lëvizëse drejt "fazës finale të triumfit të shoqërisë së re". 30 ________________________ Prof. Llambro Filo Lufta e klasave trajtohet si mjet për të nënshtruar të gjithë shtetasit, insitucionet shtetërore ekonomike, shoqërore, duke filluar nga industria, bujqësia, arsimi, shkenca, kultura, arti dhe deri tek çështjet familjare dhe ndjenjat intime. Ajo imponon bindje përmes detyrimit dhe shtrëngimit të dhunshëm. Ndërkaq, ideologjia e gjithanshme konsiderohet si ideologji e vetme. Në regjimet totalitare, jo vetëm nuk lejohen mendimet e tjera, por çdo mendim që i shmanget Go më që i kundërvihet) ideologjisë zyrtare, dënohet përmes dënimit të "bartësve të tij". Me një përmbajtje të tillë, ideologjia e gjithanshme është edhe një "sfide e hapur dhe e dro/tpër-dro/te"ndq) mendimit politik" (II, f.1S). Në të kundërtën me ideologjinë e gjithanshme, ideologjia e kufizuar është e lidhur me shoqëritë pluraliste për vetë rolin pajtues të politikës. Këto shoqëri, që ruajnë vlerat e civilizimit, lejojnë ideologji të ndryshme brendapërbrenda territorit të vet, që marrin trajtën e alternativave (XXIv, f. 62). Një regjim politik, në .kuptimin e vërtetë të fjalës, nuk mund të ngulë këmbë që shtetasit të merren me punë politike. Ai nuk do të quhej më regjim politik nëse do të përpiqej t'u mohonte shtetasve të vet të drejtat e tyre shpirtërore që të jetojnë si t'u pëlqejë brenda botës së tyre intime ose edhe jashtë saj. Alternativat që mund të paraqiten si ideologji, të tilla, si liberalizmi, liberalizmi modern, neoliberalizmi, neokonservatorizmi, socialdemokracia, janë për zhvillime dhe ndryshime brenda rendit ekzistues, të lidhura si me realitetin e ditës, ashtu edhe me të ardhmen. Ato nuk mund të konsiderohen si "forca të shndërrimit rrënjësor", sepse brenda tyre ekzistojnë vlera të përbashkëta, që janë për të gjithë. Ideologjia e kufizuar, në dallim nga ideologjia e gjithanshme, favorizon individualitetin dhe pavarësinë personale. Ajo nuk dikton pikëpamjet filozofike, kulturore, fetare. Ajo nuk kërkon nënshtrim të individit, por, përkundrazi, nënkupton interesa të qenieve njerëzore të arsyeshme, të shprehura edhe si vetëinteresa që konkurrojnë në kuadrin e interesave të përgjithshme. Ideologjia e kufizuar merr trajtën e kulturës së përbashkët, e cila në mënyrë të veçantë, përfshin disa gjykime rreth.formës së qeverisjes. Këto të fundit përfshihen në atë që quhet kulturë politike. Në kuptimin më të përgjithshëm kultura politike përcaktohet nga tërësia e bindjeve empirike e racionale rreth sistemit të qeverisjes, simboleve shprehëse, dijeve të përbashkëta, vlerave, veprimeve dhe detyrimeve të përbashkëta. Një kulturë e tillë i ka rrënjët në traditën e vetëpëlqimit, të sjelljeve dhe qëndrimeve të pranuara nga i tërë komuniteti, por edhe në efektivitetin e realizimit të qeverisjes (A'VII, f. 86). Robert Dal (Robert D ahi), studiues i shquar amerikan, ka identifikuar vlerat politike të përbashkëta për amerikanët, të cilat janë: -mbështetja për sistemin kushtetues të kombit (përfshirë bindjen më tepër në qeverisjen popullore dhe në ndryshimet konstitucionale, se sa në revolucionet); -përkrahja e idesë (ndonëse jo gjithmonë është në praktikimin e plotë) të barazisë politike; munc iberalizrni

~zhvillime

...:i:ës, ashtu s: cdërrimit ~ë tepër në ncionet); = ~ëbarazisë Historia per sistemet e qeverisjes 31 -besimi në virtytet e pronës private; -besirni i madh në arritjet individuale (shpesh të realizuara përmes aksionit të grupeve të kooperative); -besimi në mundësinë e arritjeve personale në hapësirën amerikane. Ndryshe nga ideologjia e gjithanshme, e cila është nga një burim i vetëm dhe monopol i një partie me ushtrimin e detyrueshëm nga të gjithë dhe në të gjitha sferat e jetës formale dhe joformale, ideologjia e kufizuar, e shprehur në formën politike, realizohet nën ndikimin e disa faktorëve, secili në rolin dhe rëndësinë e tij dhe që janë në proces veprimi dhe zhvillimi.Të tillajanë vlerat kulturore, sindikim të organizimit politik, përgjegjësia e lidershipit ndaj vlerave politike, akomodimi konstitucional i vlerave politike dhe i vlerave kulturore konfliktuale në marrëdhëniet politike. Ndërkaq, formimi kulturor i vlerave politike dhe impakti i tyre në procesin politik, mund të paraqitet si më poshtë (XH, f. 164): - Përkatësia fetare ~Etriciteti - Identiteti klasor - Familja - Shkolla - Elita - Ngjarjet politike Vlerat Politike të individeve - Organizatat politike udhëheqësit politikë -kombet e tjera Përgiigiet politike në ligje dhe politikat - Kultura politike kombëtare III. FUNKSIONIMI I SISTEMIT POLITIK Sistemi është një term me kuptim të gjerë, më i përgjithshëm dhe analitik, që bën lidhjen ndërmjet disa komponenteve të politikave të zhvilluara në të gjitha nivelet. Sistemi politik mishëron jo vetëm institucionet e shtetit dhe mekanizmat e qeverisjes, por edhe strukturat, proceset e dinamikat nëpërmjet të cilave të gjitha këto ndërveprojnë me shoqërinë e tërë. Shpjegimi i funksionimit të sistemit politik, mbështetet në studimet e bëra nga Dejvid Ejston. Ai e argumenton atë duke përdorur terma të tilla, si: "inputs", "outputs" (autpust), "Gate keepers", (Geit kipers), "outcome" (autcam), "feed back" (fidbek) (C IV, f.19). Të gjitha këto realizohen në "kompleksin e komunitetit politik, autoriteteve politike, vlerave, mekanizmave funksionale, kanaleve të kryerjes se veprimeve", që për D.G.Konsoulas përbëjnë sistemin politik. (XXIII, f.4). Çfarë janë inputet? Inputet në sistemin politik janë në kërkesat dhe mbështetja. - Kërkesat shprehin probleme, interesa dhe qëllime, që lidhen me shpërndarjen e vlerave. Ato janë për shkallën më të lartë të jetesës (përmes punësimit të përshtatshëm dhe përfitim të mirëqenies), mbrojtjen dhe garantimin e lirive dhe të të drejtave të individëve, grupeve, minoriteteve, garantimin me sigurimet sociale etj. Ato zakonisht janë sinjale, se njerëzit ose grupet sociale duan veprim, aksion. Kërkesat shprehen në trajta dhe mënyra të ndryshme, si përmes anketave të opinionit publik, partive politike, grupeve sociale të interesit, peticioneve drejtuar zyrtarëve të lartë dhe demonstrimeve paqësore. ~b_ësbtjÇ!j~ shprehet në forma të ndryshme. Më e zakonshmja është ajo, që fillon thjesht nga njohja "pasive" e legjitimitetit të qeverisë, duke e lejuar atë që të funksionojë pa ndonjë ndërhyrje në veprimtarinë e saj, sidomos në periudhat kohore, që karakterizohen nga zhvillime normale. Më tej, mbështetja i jepet përmes ndërhyrjes dhe pjesëmarrjes më aktive të njerëzve në procedurat e saj:ata binden dhe zbatojnë ligjet, paguajnë taksat, shkojnë në votime, kryejnë shërbimin ushtarak. Përfshirja në politikat përmes votimeve, mbështetja e kandidatëve, puna për një alternativë të caktuar, shërbejnë si mbështetje më pozitive. Opinioni publikpikëpamjet që njerëzit kanë për problemet politike ose sociale -vepron, gJlthashhi:'si mbështetje ndaj politikave që marrin përsipër t'i trajtojnë ato. Përgjithësisht, qeveritë kujdesen që politikat e tyre të plotësojnë interesat publike. Ato duan që funksione të saj, si ato që kanë të bëjnë me organizimin e ushtrisë, me politikat e sigurimeve sociale dhe të mirëqenies, të jenë të mbështetura nga opinioni publik. Por jo të gjitha inputet në sistemin politik janë të mbështetura. P. sh., shumë amerikanë nuk mbështetën R. Reganin në programin e tij për garën e armatimeve me shtimin e shpenzimeve ushtarake në kuadrin e "luftës së yjeve". Kjo pa dyshim kishte disa efekte në politikat e tij, që e bënë atë të jetë më fleksibël në negociatat me sovjetikët (VIII, f. 11). me re Po intere Historia pijr sistemet e qeverisjes 33 Një tip tjetër me ndikim në sistemet politike është ~llnge..§!l ~inR.l!.!eve, se sa qenia e tyre. Kjo është ajo që quhet apatia, plogghti~ Ajo shfaqet, p.sh., kur nuk ka pjesëmarrje të plotë në vo~me. Sa m~-të pakt; të jenë shqetësimet për politikat e qeverive, aq më të pakta janë inputet . .;f.. Outputet qeveritare janë ato që ~~- tregojnë se çfarë bën qeveria. Ato përfshijnë hartimin e vendimeve, të ligjeve, vendosjen e taksave, Autputet janë përgjigje të kërkesave dhe të mbështetjes. \.:0 -o aaalitik, që bën

ë - - gjitha nivelet.

ar e qeverisJes, të gjitha këto et e bëra nga i: 'inputs", - . "feed back" -~tetit politik, _ -rë kryerjes së

.-t).

j MJEDISI NDËRKOMBËTAR MJEDISI KOMBËTAR Politike Ekon. Ekonomike_ Kërkesa Inicimi Sociale Soc. lA-- .. Ekologjike_ Ekol. INPUTS GATE SHNDERRIMl KEEPERS OlJI1'UTS_ OUTCOME Të tjera Të tjera Mbështetja ~Formulimi V1erësimi ~ I ~e rë opinionit I FEEDBACK I ~ ~ zyrtarëve të _:: drvshme. Më Gate Keepers përdoret në kuptimin e "kanaleve" të komunikimit ose të transmetimit të imputeve. Ato njihen edhe simekanizmat strukturore ku përfshihen partitë politike, grupet sociale të interesit, grupet e ndikimit ose të avancimit, masmedia. Të ~jitha këto kanë mundësi të shprehin e të rregullojnë rrjedhën e kërkesave. Një mundësi e tillë është ~,:lfakte_r!st~ë tipikJ: e sistemit politik të demokracisë liberale. I..)C Kështu, ekzistenca e disa partive politike e bën të mundur që të merret parasysh gjithë larmia e opinionit publik dhe të paraqitet në trajtën edhe të programeve të ndërsjella. Partit~ politike shërbejnë si f2!cë shtytë~e për transmetimin e inputeve. (ig" Këtë e realizojnë sidomos partitë politike opozitare, vlera e të cilave janë vetëm në kundërshtimet dhe qëndrimet opozitare por edhe paraqitja e alternativave të reja për zgjidhjen e kërkesave të shtruara, duke dashur, njëkohësisht, të tregojnë se ato janë më të efektshme se partitë që janë në qeverisje. Po ashtu, në sistemin politik të demokracisë liberale veprojnë disa grupe sociale interesi, si ato të sipërmarrësve (shoqatat ose bashkimet e biznesmenëve, tregtarëve), -ë\e, puna për ~inioni publik- ~ gjithashhi;'si - ~publike.Ato së. me politikat e ? - oni publik. ':-:lIIlë amerikanë me shtimin e snre disa efekte II, f. 11). 34 ________________________ Prof Llambro Filo të punëtorëve (sindikatat, treidunionet), të fermerëve, si dhe të njerëzve të profesioneve të lira. Ato luajnë rol të rëndësishëm si kanale komunikimi në procedurat e shndërrimit të inputeve në outpute. Kërkesat e tyre janë tepër të veçanta, prandaj edhe ndikimi i tyre është mjaft i efektshëm. Ndryshe, nga partitë politike që e shtojnë veprimtarinë e tyre në kohën e fushatave të zgjedhjeve elektorale, grupet sociale të interesit mund të shtrojnë kërkesa në çdo kohë. Ndikimi i tyre është në disa drejtime: si me anë të komunikimit të drejtpërdrejtë me qeverinë, nëpërmjet partive politike, ashtu edhe nëpërmjet opinionit publik. Kjo shprehet në tabelën e mëposhtme të analizuar në studimin "Comparative Government aud Politics" të autorëve Rod Heigui (Rod Hague), Martin Heirop (Martin Harrop), Shein Brislin (Shaun Breslin) (CH1, f. 117) Opinioni / publik I Politika Grupet Institucionet qeverisëse - parlamenti (Outputs) e - ekzekutivi interesit - burokracia - të ndikuara - gjykatat nga grupet I e interesit Partitë politike Duke qënë se grupet sociale të interesit nuk synojnë që të marrin pushtetin, ato vihen në rolin e organizmave këshillimore me qeveritë. Konsultimi i qeverive me to është më se i rëndësishëm, sepse ato sigurojnë informacione dhe këshilla të nevojshme, për t'i bërë politikat qeveritare të zbatueshme e të efektshme. Grupet e avancimit, ndryshe nga grupet sociale të interesit, janë të një natyre më të përgjithshme. Ato janë krijuar për të avancuar vlera, ideale, parime, që janë me interes të përbashkët për tërë shoqërinë. Grupe të tilla janë ato për mbrojtjen e mjedisit, të kundërshtimit të aborteve, të mbrojtjes së paqes etj. Këto grupe nuk janë të interesuar për kushtet materiale apo mirëqenien vetjake të anëtarëve të tyre. Masmedia luan një rol mjaft të madh. Publikimi në masmedia i fakteve, si ato për korupsionin ka qenë me ndikim të madh në marrjen e masave përkatëse. Kalimi nga inputet në outpute është një procedurë e tërë që përfshin nismën, formulimin, zbatimin e vendimeve. Nisma është nxitja, për të përcaktuar vendimet që do të merren. e ko 1 t---- Prof L/ambro Fito ezve të profesioneve edurat e shndërrimit randaj edhe ndikimi ~e shrojnë veprimtarinë e të interesit mund ejnrne: si me anë të = olitike, ashtu edhe =: tme të analizuar në = -ë~e Rod Heigui (Rod - reslin) (CH1, f. 117) arrin pushtetin, ato -- - sulrimi i qeverive me - one dhe këshilla të eres r, ianë të një natyre e parime, që janë ~ë aro për mbrojtjen 11&_"-" auz ëqenien vetjake të media i fakteve, si ato szve përkatëse. - ë përfshin nismën, Historia per sistemet e qeverisjes 35 Në sistemin politik të demokracisë liberale, nisma lind mbi bazën e kërkesave dhe të mbështetjes që vjen "nga poshtë", pra nga masa e popullsisë, grupet sociale të interesit, partitë politike, mas-media. Për këtë sistem, nga vetë natyra demokratike e pluraliste e tij, janë tepër të rëndësishme kërkesat dhe presionet nga masat e gjera të popullsisë. Ato janë shtysë për veprimet e politikanëve. Po ashtu, nxitje për nismë e veprime janë edhe ndodhitë, ngjarjet. Kur e pyetën H.Makmilanin, kryeministër i Britanisë së Madhe në vitet 1950, se si përcaktoheshin vendimet e qeverisë së tij, ai u përgjigjet, se një faktor përcaktues në jetën politike ishin ndodhitë: "Events, dear boy, events" (CIIl, f. 384). Me këtë ai kishte parasysh kërkesat që dilnin nga organizimi i grevave, por edhe veprimet që duhet të ndërmerreshin nga fatkeqësitë e natyrës, apo rënia e Bursës etj. Propozimet, idetë, platformat e shkencëtarëve përbëjnë një bazë tepër të rëndësishme në marrjen e vendimeve. Jo të gjithë politikanët në një shtet modern janë mendimtarë të mirëfilltë. Janë studiuesit, shkencëtarët që edhe se nuk janë të lidhur drejtpërdrejt me zbatimin e politikave të ditës, me teoritë e tyre lozin një rol të pazëvendësueshëm në procesin e nismave që më vonë shoqërohen me propozime politike e vendime ligjore nga drejtuesit qeveritarë. Kështu, për një kohë të gjatë politika ekonomike dhe sociale në vendet perëndimore ishte zhvilluar në bazë të Kejnsianizmit. Teoria e Xh.Kejnsit aohn Maynard Keynes) e formuluar në kohën e krizës ekonomike botërore të viteve 1930, u zbatua nga të gjitha partitë politike edhe pas Luftës së Dytë Botërore deri në fund të viteve 1970. Po ashtu, në thelb të politikave ekonomike dhe sociale të zbatuara gjatë viteve 1980, ishte neoliberalizmi dhe monetarizmi të argumentuar nga shkencëtarë të tjerë, siMilton Fridman (Milton Friedman) e Frederik Hejek (Friedrich Hayek). Gjithashtu të dhënat e shkencës janë në bazë të politikave qeveritare të shteteve moderne. Shkenca me studimet dhe arritjet e saj jep të dhëna të sakta për burimet ekonomike, sociale, ekologjike, mbi të cilat mbështetet politika e shpërndarjes së vlerave për shoqërinë. Jo vetëm kaq, shkenca parashikoi dhe argumentoi, p.sh, ngrohjen globale duke u bërë kështu nxitëse për marrjen e masave përkatëse nga qeveritë. Nga ana tjetër jetësimi i shkencës çon medoemos në krijimin e teknologjisë së re. Kjo ndikon drejtpërdrejt në ndërmarrjen e politikave qeveritare të efektshme, ku përfshihen funksione të saj si nxitja me subvencione financiare, zbatimi i masave rregulluese e kontrolluese etj. Rrugë tjetër për nismën e vendimeve është ajo "nga lart", e realizuar nga udhëheqja partiake, kabinetet qeveritare. Në këtë rast, inicimi lind thjesht nga vizioni vetjak i "udhëheqësit" ose mbi bazën e ideologjisë sunduese të partisë drejtuese. Një rrugë e tillë është karakteristike për regjimet totalitare. Sa më demokratik të jetë sistemi, aq më të rëndësishme janë presionet nga poshtë në nismën e politikave. Në sistemin e demokracisë liberale vetë procedurat e zgjedhjeve elektorale, që zhvillohen mbi bazën e konkurrencës partiake dhe në mënyrë periodike, i shtyn drejtuesit e partive e më pas të qeverive që formohen, që të mbështeten dhe të marrin në konsideratë aspiratat 36 Prof L!o1!/bro Fi!o dhe interesat e elektoratit. Në të kundërtën ato, me zgjedhjet elektorale në vazhdim, eliminohen nga skena politike. Formulimi. Njëherësh që merret vendimi për atë se çfarë do vendoset, bëhen formulimet përkatëse për akte ligjore apo ekzekutive. Formulimi përbën një proces të tërë dhe kalon në disa faza. Kështu në fazën e parë formulohet përmbajtja e vendimit, vendoset për procedurat dhe "autorët" që do përfshihen në zbatimin e tij. Në një fazë tjetër përcaktohen objektivat që do arrihen, si dhe koha e zbatimit. Në të dyja fazat mbahet parasysh ndikimi i faktorëve të ndryshëm, të brendshëm dhe të jashtëm dhe sidomos i të gjithë përbërësve të të ashtuquajturës "Gate Keepers": opinioni publik, grupet sociale të interesit, partitë politike. Mbi të gjitha mbahet parasysh gjendja e burimeve natyrore e njerëzore ekzistuese. Natyra e formulimit dhe rrugët për arritjen e tij ndryshojnë nga një sistem politik, në tjetrin. Dallimet janë sidomos në rrugët apo në mënyrat që praktikohen për realizimin e tij, ku veçohet formulimi i ngritur mbi bazën e konsultimeve të gjera me grupe të ndryshme sociale dhe ai i arritur me detyrim nga lart, pra nga organet partiake e shtetërore. Po ashtu ekzistojnë dallime edhe për caktimin e periudhës kohore që do përfshijë zbatimin e tij. Kjo e fundit presupozon zotimin e qeverive në zbatimin e politikave planifikues e afatgjata ose të atyre që janë në përgjigje të kërkesave të ditës e që janë me veprime të përkohshme. Qeveritë e Suedisë dhe të Japonisë dallohen për zbatimin e politikave të formuluara mbi bazën e konsultimeve të gjera me organizma joqeveritaredhe të zbatuara në kuadrin e planifikimit afatgjatë. Formulimi, ndryshe nga nisma që lind nga ndikimi i forcave të jashtme, është realizim tërësisht i brendshëm, pra i zyrtarëve qeveritarë, këshilltarëve, politikanëve, ekspertëve. Ai kërkon njohuri të veçanta, profesionalizëm të lartë, kualifikim të vazhdueshëm të atyre që marrin pjesë në të. Vetëm përmes profesionalizmit mund të arrihet që të vendosen raporte të drejta sidomos për shpërndarjen e vlerave në bazë të burimeve ekzistuese. Në këtë mënyrë, shmanget ai që quhet "deficit demokratik" në formulimet e politikave, i cili shfaqet nga politikanë që mandatojnë më shumë qëllimin elektoral, se sa burimet për realizimin e tij. Ndodh, që ata të bëjnë premtime për shpërndarje të vlerave, që i kalojnë tej mase mundësitë reale të burimeve ekzistuese për plotësimin e tyre. Implementimi i vendimit është po aq i rëndësishëm sa formulimi. Ndërkaq, ndryshe nga formulimi, implementimi realizohet nga një numër më i madh organizmash dhe pjesëmarrësish në to. Kështu, në implementim përfshihen nëpunës civilë të administratës qendrore e asaj vendore, mësues, doktorë, ushtarakë. Po ashtu, implementimi kërkon zotime nga e gjithë popullsia. Kjo është arsyeja që në nje masë të caktuar zbatimi, p.sh.i një ligji, varet shumë edhe nga kultura politike e civile e të qeverisurve. OUTCOME zë vend tepër të rëndësishëm në funksionimin e sistemit politik. Mbi bazën e tij veprojnë edhe procedura të tjera të sistemit politik, siç janë vlerësimi dhe rivlerësimi, si dhe Feedback-u. Në arritjen e rezultateve mund të ndikojnë r---- Prof Llaltlbro Filo - e ektorale në vazhdim, z: - do vendoset, bëhen 'mi përbën një proces .: rrnuloher përmbajtja e -.:::'n"en në zbatimin e tij. - coha e zbatimit. Në të -- brendshëm dhe të rës "Gate Keepers": - roi të gjitha mbahet ~.~dërkaq,ndryshe 8 organizmash dhe -- civiletë administratës plementimi kërkon ~ casruar zbatimi, p.sh.i ~'''':.au e sistemit politik. ~~'. siç janë vlerësimi rere mund të ndikojnë Historia per sistemet e qeverisjes 3 edhe faktorë të tjerë. Kështu, p.sh. ndodh që outpute, si p.sh., për rritjen e pagave të mësuesve dhe i shpenzimeve për arsimin në përgjithësi (si një komponent i shpenzimeve qeveritare), kanë pak ndikim në ngritjen cilësore të shkallës së arsimimit dhe të të mësuarit të nxënësve. Në këtë rast lind nevoja e vlerësimit, p.sh. i shkallës së përgatitjes e të kualifikimit të mësuesve dhe po aq ndikimi i familjeve të nxënësve. Vlerësimi është i lidhur drejtpërdrejt me feedback. Ai ka kuptimin e përgjigjes, pra i ndërmarrjes të një veprimi apo aksioni të ri që shoqërohet me ndryshime në formulimet e bëra dhe po aq rrezaton tek ata që shtrojnë kërkesa. Shpesh "feedback" vepron si kërkesë e re ndaj vendimmarrësve. Ai, është si të thuash, thirrje ndaj qeverive, që të bëjnë përmirësime, modifikime, deri dhe ndryshime në vendimet e marra. Në të kundërtën, pozita e tyre vështirësohet dhe ato humbasin mbështetjen. Sistemi politik mund të krahasohet me fabrikën. Inputet ne këtë rast janë lëndët e para, burimet e forcës energjetike,ndërsa produktet e prodhuara (mallrat)janë outputet. Nëse konsumatorët i blejnë ato, fabrikasiguron fitim,bën investimetë reja,rrit prodhimin, pra ajo lulëzon. Nëse konsumatorët nuk janë të kënaqur me prodhimet e saj,nuk i blejnë ato dhe sipërmarrësit nuk bëjnë modifikimet përkatëse, p.sh. duke përmirësuar cilësinëe prodhimit ose duke ulur çmimet, atëherë prodhimi mbetet stok dhe fabrika falimenton. Duke pasur parasysh të gjitha elementet përbërëse të sistemit politik, autorë të ndryshëm argumentojnë disa kërkesa që janë bazë si për efektshmërinë e qeverisjes, ashtu edhe për qëndrueshmërinë e sistemit. Ato janë trajtuar në lidhjen lineare që duhet të ekzistojë ndërmjet inputeve dhe outputeve dhe sidomos në aftësitë e qeverive për t'i sjellë outputet në një vijë me inputet, gjë që mund të kalojë edhe nëpërmjet një balancimi shumë delikat. Kërkesat e shtruara për realizimin e një synimi të tillë kanë të bëjnë me: - ruajtjen e mjedisit nga sforcimet ose mbingarkesat që mund të krijohen në shpërndarjen e vlerave, kur nuk mbahet parasysh gjendja e burimeve ekzistuese në çastin që merren vendimet. Kujdesi në këtë drejtim ka të bëjë edhe me atë që të mos lartësohen tej mase shpresat popullore, gjë që krijon iluzione për sistemin politik që duhet të plotësojë të gjithë kërkesat, të rregullojë të gjitha inputet, - menaxhimi me aftësi e profesionalizëm i kërkesave me synimin që ato të mos bëhen të papajtueshme me sistemin politik dhe ta rrezikojnë ekzistencën e tij. Është e domosdoshme që të nxitet mbështetja pozitive për sistemin, ndërsa pozicionimet negative të zvogëlohen nëpërmjet shpërndarjes së vlerave që krijojnë besimin tek kërkuesit ose i bëjnë ata që të pranojnë në heshtje qeverisjen ekzistuese. -ndjeshmëria e lartë nga ana e qeveritarëve ndaj kërkesave dhe presioneve që ushtrohen nga poshtë. Por, qeveria duhet gjithashtu të jetë e aftë t'i diktojë shoqërisë vullnetin e saj, me synimin që presionet që bëhen të mos sjellin konflikte të papajtueshme. Sa më e përgjegjshme të jetë qeverisja ndaj kërkesave të popullsisë aq më e madhe është aftësia e saj për të përmbajtur apo për të pajtuar konfliktet. Nga kjo varet edhe qëndrueshmëria dhe jetëgjatësia e sistemit. 38 _______________________ Prof Llambro Filo Në fund të fundit, efektshmëria e sistemit politik varet nga sigurimi i mirëqenies për shtetasit. Nga arritja e mirëqenies varet edhe qëndrueshmëria dhe jetëgjatësia e sistemit. Madje edhe qeveritë e zakonshme rizgjidhen, kur ato arrijnë të sigurojnë zhvillim të suksesshëm të ekonomisë dhe rrisin shkallën e jetesës së popullsisë nëpërmjet shpërndarjes të të mirave materiale dhe të shërbimeve. Shtetet me zhvillim të lartë ekonomik gëzojnë edhe shkallë të lartë të qëndrueshmërisë politike. Varfëria ose niveli i ulët i zhvillimit ekonomik ka qenë burim tensioni i konflikteve dhe i ka hapur rrugën qeverisjes autoritare të zhytur në korrupsion. Shkenca politike argumenton, se në sistemet demokratike, çrregullimet që mund të krijohen në lidhjet midis inputeve dhe autputeve janë të përkohshme. Sistemi i demokracisë liberale ka mundësi shumë të mëdha për korrigjime dhe rregullime. Në gjirin e tij veprojnë një numër i madh mekanizmash institucionalë dhe kanale komunikimi, që janë me ndikim të madh në qeverisje dhe sigurojnë stabilitetin e sistemit politik. Këto janë: -Mekanizmat strukturorë, ku brenda tyre partitë politike, organizmat profesionalë, grupet e presionit, masmedia e lirë, legjislaturat,. kanë mundësi të shprehin dhe të rregullojnë rrjedhën e kërkesave.Janë, p.sh., partitë politike të opozitës, ato që përkrahin e mbështesin kërkesat dhe dalin me alternativa të reja. Ndërsa grupet sociale të interesit dhe grupet e presionit, siç përmendëm më sipër, paraqesin kërkesa në çdo kohë edhe jashtë periudhave të fushatës së zgjedhjeve. -Mekanizma kulturorë, që me zakonet, etosin politik etj., janë si të thuash të përhershme e të pavarura. -Mekanizmat procedurialë, që konvertojnë kërkesat e përgjithshme në çështje specifike për procese juridike.' .-Kanalet e komunikimit, që transmetojnë kërkesat në institucionet e marrjes së vendimeve, të cilat, janë të shumta dhe mbi të gjitha të pavarura dhe të lira. Sistemi i demokracisë liberale është i pakrahasueshëm me atë totalitar. Në sistemin e qeverisjes totalitare, outputet nuk lëvizin në "linjë lineare"me inputet. Mungojnë mekanizmat strukturorë dhe sidomos konkurrenca politike. Në kohën që me fjalë lejohen liritë dhe të drejtat e ndryshme, ato ndrydh en me monopolin partiak dhe me mungesën e kanaleve të komunikimit. Inputet janë të manipuluara, ndërsa outputet nuk u përgjigjen atyre në masën dhe kërkesën e duhur. Kështu shpallet me të madhe se, sistemi 'do të sigurojë mirëqenien e përgjithshme, madje plotësimi në maksimum i nevojave' materiale cilësohet si ligji themelor ekonomik. Por, në procesin e funksionimit të sistemit, krijohen mungesa të theksuara në mallrat më elementare të konsumit të gjerë. Mungesa e kanaleve të komunikimit ushqen pasivitetin dhe apatinë, të cilat shfaqen si në aspektin ekonomik, ashtu edhe në atë politik. P.sh., punëtorët në vendet komuniste dukeshin ose bënin sikur ishin plotësisht të një mendjeje me politikat Prof L!ambro Fi!o ~rinli· i mirëqenies - dhe jetëgjatësia e

.-""'::aëtë sigurojnë

së së popullsisë ~- reret me zhviliim -:::politike. Varfëria ,••o•n. rukteve dhe i ka =--=~.corrigjirne dhe --~ institucionalë dhe sigurojnë ce organizmat ë mundësi të _ =-. ce të opozitës, - .:l,. ::\"dërsagrupet oaraqesin kërkesa apatinë, të cilat -ë orët në vendet -o· e me politikat Historia per sistemet e qeverisjes qeveritare, por ata nuk punonin me të gjitha mundësitë dhe aftësitë e tyre krijuese. E famshme mbeti shprehja e një punëtori polak, shprehje që u përhap në vendet ishkomuniste: " ... ata (pushtetard) bënin sikur na paguanin mire; ne (pundord) benim sikur punonim". Ndërkaq pasiviteti, apatia, ushqejnë një revoltë të brendshme, të fshehur, që në rrethana të caktuara shpërthen përmes veprimeve të hapura antiqeveritare. KLASIFIKIMI I SISTEMEVE POLITIKE Nga studiuesit janë përdorur disa kritere për klasifikimin e sistemeve politike të qeverisjes. Një kriter është ai që mban parasysh çështjen se kush qeveris, pra një njeri, pak ose disa apo shumë vetë. Ky kriter ka qenë në thelb të klasifikimit i përdorur nga Aristoteli. Por, ai është përdorur edhe në kohën moderne. Në bazë të këtij kriteri janë përcaktuar sistemet e qeverisjes, si monarki; oligarki, demokraci e drejtpërdrejtë. Legjitimiteti i qeverisjes ose e drejta për të qeverisur dhe mënyra se si është realizuar pëlqimi i të qeverisurve (në bazë të traditës, të institucioneve apo me anë të diktimit), është një kriter tjetër në klasifikimin e sistemeve të qeverisjes. Në lidhje të ngushtë me të janë marrë parasysh edhe raportet midis qeverisjes dhe të qeverisurve, gjë që mban parasysh edhe përmasat e shpërndarjes së pushtetit ose të pjesëmarrjes së grupeve të ndryshme sociale në qeverisje, si dhe raportet që ekzistojnë ndërmjet asaj që quhet "sferë publike" dhe "sferë private". Kriteret e tjera të klasifikimit të sistemeve të qeverisjes kanë për bazë natyrën e strategjive në qeverisje, shkallën e zhvillimit ekonomik dhe të orientimit politik. Mbajtja parasysh e dy kritereve të mësipërme i ka shërbyer R.Meikridis (Rox Macridis) që të bëjë përcaktimin e regjimeve demokratike të Botës së Parë, regjime totalitare ose të Botës së Dytë, regjime autoritare ose të Botës së Tretë (C IV, f. 109). Për sistemin e demokracisë liberale janë përdorur dy drejtime në klasifikimin e tij që në vetvete përmbajnë edhe procesin e zhvillimit dhe të konsolidimit të këtij sistemi. Njëri drejtim është cilësuar si konstitucional-institucional Ky është përdorur në fund të shek.XIX fillimi i shek. xx. Nëpërmjet tij është dashur të tregohet struktura e qeverisjes së demokracisë liberale me tiparet e saj institucionale, si konstitucionalizmi, qeverisja përfaqësuese etj. Mbas Luftës Dytë Botërore filloi të zbatohet drejtimi tjetër, ai strukturorofunksional. Ky drejtim ka shërbyer më shumë për të shprehur funksionimin praktik të sistemit-politik, duke evidentuar në mënyrë të veçantë lidhjen midis inputeve dhe outputeve. Ai është argumentuar nga D.Ejston dhe konsiderohet si më i afërt me zbatimin e "shpërndarjes autoritative të vlerave për shoqërinë" (C IV, f. 92). Vendosja e qeverisjes së demokracisë liberale në vende të ndryshme është realizuar nëpërmjet një procesi të gjatë historik. Ndërkaq, në vitin 1987 vetëm 1/3 e shteteve kombëtare ishin me sistemin politik të qeverisjes së demokracisë liberale. Kjo i ka nxitur studiuesit që të ndalen në mënyrë të veçantë në kushtet që i duhen qeverisjes 40 ________________________ Prof Llambro Fijo së demokracisë liberale. Duke iu shmangur kërkimit të kushteve të cilësuara si të domosdoshme në kuptimin e rolit përcaktues, ata kanë preferuar të bëjnë cilësime për "kushte të favorshme" dhe "kushte të disfavorshme". Kjo e lehtëson së tepërmi klasifikimin e sistemeve politike të qeverisjes. Janë së paku gjashtë kushte që favorizojnë sistemin e qeverisjes së demokracisë liberale. Ato mund të trajtohen si më poshtë: 1) Ndryshimet në institucionet politike nëpërmjet rrugës evolucionare dhe me procese paqësore që shtrihen për një periudhë kohore relativisht të gjatë. 2) Niveli relativisht i përparuar në zhvillimin ekonomik të vendit; 3) Pluralizmi social dhe ekonomik i shprehur në praninë e larmisë së grupeve sociale të interesit dhe me shpërndarjen mbi një bazë të gjerë të vlerave dhe burimeve. 4) Përbërja homogjene e popullsisë dhe në të kundërtën ekzistenca e dallimeve sa më të pakta ndërmjet komuniteteve etnike. 5) kultura politike me tradita demokratike. 6) Zotimi tepër i madh i veprimtarëve politike ose të elitës ndaj zbatimit të parimeve demokratike të qeverisjes. Studimi i zhvillimeve historike drejt vendosjes së sistemit të demokracisë liberale sipas vendeve të veçanta për të cilat do ndalemi në kapitujt e tjerë, vërteton më së miri veprimin e kushteve të tilla. Proj Llambro Fijo zë cilesuara si të - -- bëjnë cilësime ---_on së tepërmi sr të kushte që -:!D.d të trajtohen '--"- - evolucionare IV TIPAT APO MJETET QË PËRDOREN PËR USHTRIMIN E QEVERISJES Nga autorë të ndryshëm argumentohen disa tipa ose mjete, që përdoren për ushtrimin e qeverisjes në të gjitha sistemet. Këto janë: shtrëngimi ose detyrimi, stimulimi ose nxitja, autoriteti ose legjitimiteti. 1.Shtrëngimi ose detyrimi Është mjet që përdoret në të gjitha sistemet politike të qeverisjes. Të qeverisurit janë të detyruar të zbatojnë rregullat, ligjet, të pranojnë rendin. Në të kundërtën, përdoren sanksione dhe forma presioni deri në ushtrimin e forcës shtrënguese nëpërmjet organeve të rendit dhe ato juridike. Forca përdoret kundër shkelësve të ligjeve. Në sistemin e demokracisë liberale, ky mjet është më shumë në funksion të garantimit të rendit, për ta berejeten e shtetasve më të sigurt dhe më pak të rrezikshme. Mbështetja vetëm te shtrëngimi s'mund të sjellë jetëgjatësi për një sistem qeverisës. 2.Stimulimi Ky mjet ka të bëjë me atë që quhet influencë. Stimujt janë disa lloje: medaljet, dekoratat për akte heroizmi në shërbim të kombit, shpërblime në të holla, ofrimi i posteve dhe i privilegjeve etj. 3.Autoriteti dhe legjitimiteti Të gjitha qeveritë përpiqen të forcojnë pozitën e tyre me krijimin e përshtypjes, se ato janë të pajisura me të drejtën të ushtrojnë pushtetin, se kanë autoritet dhe se janë legjitime (XXIII, f. 31). Duhet thënë, se pushteti, autoriteti dhe legjitimiteti janë të lidhur ngushtë me njëri-tjetrin. Autoriteti politik, zakonisht përcaktohet si pushtet i ligjshëm dhe shtetasit kanë detyrim moral për t'u bindur. Asnjë qeveri nuk mund të funksionojë pa disa shkallë autoriteti. Kjo duket sidomos në aspektin e legjitimitetit, që shpreh lidhjen e drejtpërdrejtë me ,opinionin e të qeverisurve, me pëlqimin e tyre për qeverisjen. Shumica e shtetasve i binden autoritetit, sepse njohin dhe respektojnë legjitimitetin e qeverisjes së tyre. Sa më shumë njerëz besojnë në legjitimitetin e qeverisjes së tyre, aq më pak ndihet nevoja të përdoren mjetet shtrënguese për të siguruar "bindje". Shkalla e ulët e legjitimitetit bën që qeveritë të përdorin në shkallë të madhe forca detyruese për të siguruar bindje. Nëse një numër i madh njerëzish e ndiejnë, që qeveria është duke humbur autoritetin dhe legjitimitetin, atëherë ka mundësi të pakta që kryetari i shtetit, madje edhe ushtria, të kontrollojnë gjendjen dhe të sigurojnë qëndrueshmëri. Legjitimiteti është konceptuar mbi baza të ndryshme. Prandaj mund të flasim për tipa të tij. Kontribut të veçantë në studimin e tyre ka dhënë M. Veberi. 42 _______________________ Prof. Uambro Filo - A. LEGJITIMITETI MBI BAZËN E SË DREJTËS HYJNORE Fillesat e këtij tipi legjitimiteti i hasim që në kohën e lashtë, Drejtuesit apo udhëheqësit e fiseve, tribuve dhe klaneve pretendonin për lidhje hyjnore mbi bazën e prejardhjes nga të parët e tyre, të shndërruar në "hyjni", Më vonë, me shfaqjen e qeverisjes së organizuar (në shoqëritë e civilizimittë hershëm), sunduesit zbatuan formën e qeverisjes teokratike: ata ishin mbretër dhe priftërinj, dhe në këtë mënyrë realizonin të ashtuquajturin "ndërmjetësim" midis hyjnisë dhe popullsisë që drejtonin, U avancua në Egjiptin e Lashtë, ku faraonët e konsideronin veten edhe hyjni (perëndi), edhe që qeverisnin "me vullnetin e Perëndisë", Sipas historianëve, Aleksandrit të Madh, nxënës i dikurshëm i Aristotelit, "i duhlj te'shpalllj perendi per k :rg;idhurproblemin e autoritetit k tij - dhe, per rrjedhqje; ak k "[aqisë" per te'sunduar,jo vetent me anen epushtimeve mbi vende k ndryshme, madje mbi perandori ktera, te'cilat nuk e kishin f!}ohur kurre}olitiken", Po ashtu, cezarët do ta shihnin hyjnizimin si "f!Jë'pergjigjepraktike ndaj problemit te' autoritetit (legjitimitetit), per k mbqjtur perandonne e ngritur me ane}ushtimesh" (XX, f. 17), Sipas Bernard Krikut, "perëndia është'e vetJJ?jaqenie e mundshme qi!nuk e ka knevojshme ti:'konsultohet, "dhe qe'urdhrat e sqjperngjajne' me ligjet' (ll, f. 15), Ai shton, se nevoja për një nocion të tillë nuk lind vetëm te sundimtarët, por edhe tek shumë pasues të tyre, që priren "për ta trajtuar udhëheqësin e !yre sikur k ishte perëndi: k shpalle' ligje, tejetë i pakritikuesheJn, te'mos kete' nevqjë'të' konsultohet, i vetmi f!}eri, që' në'te' vërteteplotëson kgjitha kërkesa!' (ll, f, 15), Legjitimiteti mbi bazë hyjnore u ringjall në mesjetë, dhe më vonë arriti kulmin me Luigjin XVI - "Mbreti Diell", Ishte vetë botëkuptimi kristian, i cili shndërroi veprimin politik racional, e po aq edhe gjykimin nga polisi (pjesëmarrja e qytetarëve në qeverisje dhe në jetën politike) në sistemin teologjik, duke i vënë njerëzit "të jetonin në bashkësi me zotin", Kështu, në kundërshtim të hapur me pikëpamjen greke, që polisi është personifikimi i "vullnetit të mirë publik", botekuptimi kristian këmbëngulte, se ishte "vullneti i zotiti artikuluar në sistemin politik laik", Ndërkaq, në një perceptim të tillë kishte diçka që të tërhiqte, madje nuk ngurrohej të paraqitej si diçka ideale, Kjo kishte të bënte me afirmimin kristian të "barazisë së njerëzve përpara zotit" dhe se në komunitetin e përbashkët, asnjeri nuk kishte moral superior ose të drejta politike të veçanta supreme, Në botën mesjetare, një afirmim apo vizion i tillë kishte të bënte më shumë "me arritjen ejetesës sëmirë", se sa me një realitet të shfaqur, Kushtet materiale në shoqërinë mesjetare të mbështetura tek bujqësia, në riprodhimin e thjeshtë, bënin që masa e popullsisë të jetonte afër ose nën nivelin e mundshëm të ekzistencës, Kështu, synimi për "arritjen ejetesës së'mirë" ishte njëkohësisht pranimi i rangjeve superiore, justifikim i institucioneve drejtuese dhe konsiderimi i zotit si autoritet për të zgjidhur mosmarrëveshjet dhe konfliktet (XX, f. 37), Prof Uambro Filo -

pJ"ORE

shrë. Drejtuesit apo ~_inore mbi bazën - - rotelit, "i duh~j -:ojë, atif t(f 'Juqisij}} • - )erandori të'tera, -"---TIn hyjnizimin si

!lIr perandorine e

. e ka të'nevojshme s :: a, se nevoja për zmë pasues të tyre, s: J;olli ligje, tëjet(f i -: -r plotëson të !!Jitha "e nuk ngurrohej - '1 të "barazisë së - ~uk kishte moral __ :e më shumë "me -e-i e në shoqërinë -~. bënin që masa e

-::. Kështu, synimi

-. eri ore, justifikim . : për të zgjidhur Historia për sistemet e qeverisjes 43 Edmun Bërku (Edmund Burke) e përcakton absolutizmin me të drejtë hyjnore, si modelin e fundit politik të tipit të lashtë. Predikimet dhe praktikat e monarkëve për legjitimitetin mbi bazën e së drejtës hyjnore, në Evropën mesjetare, nuk morën asnjëherë trajtën e plotë për arsye se: Së pari, autoriteti fetar i monopolizuar nga kisha rivalizonte për pushtetin e monarkëve shekullarë (VIII, f. 37). Ndërkaq, qëkurse monarku nuk kishte autoritetin në interpretimin e doktrinës fetare, kisha ngulmonte në gjykimet e saj për autoritet suprem mbi sunduesit shekullarë. Së dyti, ishin ndryshimet ekonomike dhe sociale drejt progresit ato që sfidonin legjitimitetin hyjnor. Siç dihej, në kuadrin mesjetar, kundrejt ekonomisë agrare u shfaqën tipa të rinj ekonomikë të mbështetur në veprimtaritë e qyteteve, si tregtia, sipërmarrjet e para industriale dhe akumulimi relativisht i lartë i parasë. Këto veprimtari ishin bazë për ngritjen e strukturave të dallueshme politike dhe sociale, që mbështeteshin gjithmonë e më shumë në sisteme të pavarura të drejtimit, tëspecifikuara përmes kartave - të drejta për vetëqeverisje . Madje, qysh në fund të shek. XI, qytetet italiane të Veriut (Firence, Padova, Piza, Milano), me ringjalljen e tyre dhanë të parat shembullin e një qeverisjeje të re, të qeverisjes republikane, e cila vinte në pikëpyetje sundimin absolut dhe pretendimin për të drejtën hyjnore. Ato krijuan "consuls" të tyre ose administratën për të drejtuar 'çështje juridike në kundërshtim të hapur me pretendimet papale dhe po aq imperiale të kontrollit". Në fund të shek. XII u krijuan këshillat drejtuese, të njohura si podesta me autoritet suprem në çështjet ekzekutive dhe juridike. Të zgjedhurit për periudha të caktuara jepnin llogari përpara këshillave dhe qytetarëve - burra, me pasuri e taksëpagues. Ndonëse veprimtaria e tyre ishte e kufizuar, si në shtrirjen territoriale, dhe po aq në cilësinë e pjesëmarrjes politike, ato ishin kundërvënie e hapur ndaj autoritetit të Evropës feudale: ato përfaqësonin një sfidë të qartë ndaj idesë mbizotëruese, që qeverisja e fisnikëve duhet të shihej si një formë e dhënë nga zoti (xxv, f. 57). Kontributi i tyre 'në fushën institucionale ishte i madh. Në kohën e mbizotërimit ë monarkizmit kristian, ato ofronin mundësinë e vetëqeverisjes dhe të politikave të reja të lidhura me lirinë e komunitetit politik dhe të dhënies llogari; vetëqeverisja ishte bazë e lirisë (e lirisë, e parë nga arbitrariteti i pushteti tiranik), së bashku me të drejtën e qytetarëve për të drejtuar çështje të përbashkëta me pjesëmarrje brenda rrjetit kushtetues. Ato stimuluan idenë e mëvonshme mbi sovranitetin e popullit. Mbretërit, jo vetëm nuk mund të qëndronin indiferentë ndaj këtyre ndryshimeve, por ata do të kërkonin deri diku edhe mbështetjen e tyre. Kështu, në Francë ata ?ranuan krijimin e Asamblesë së Përfaqësuesve, një përpjekje kjo për të siguruar ëlqimin dhe mbështetjen për të qeverisur tek popullsia, pra në realitetin jetësor . ga ana tjetër, me përqendrimin e pushtetit në duart e monarkëve dhe të krijimit të 44 _________________________ Prof Llambro Fifo sistemit të centralizuar të drejtimit,vetë absolutizmi hapi rrugën për sistemin kombëtar dhe shekullar të drejtimit. Refomacioni ishte ai, që bëri shumë për të sfiduar në mënyrë të veçantë juridiksionin dhe autoritetin papal mbi atë shekullar (një shfaqe tjetër kjo e qeverisjes me të drejtë hyjnore). Ai zgjeroi çështjet e obligimit politik dhe bëri ndarjen midis pushtetit të shtetit dhe angazhimit ndaj ndonjë besimi të veçantë. Por, ishin ndryshimet e mëdha ekonomike dhe sociale ato që sfiduan "të drejtën hyjnore", madje përmes formave të ashpra të luftës. Shembullin më klasik gjatë historisë së hershme moderne e ka dhënë Anglia. Siç dihet, mbretërit e parë Stjuart pretendonin për "të drejtën hyjnore" në qeverisjen e tyre dhe nuk pyesnin më parlamentin, i cili në Angli ishte me traditë. Ky pretendim nxori në pah problemin politik, se kush duhet ta kishte epërsinë në qeverisje: mbreti apo parlamenti. Ky problem u bë thelbi i revolucionit anglez të shekullit XVII. Me "Revolucionin e Lavdishëm" të vitit 1688 dhe sidomos me Aktin mbi të Drejtat (Bill of Rights) u kufizua pushteti i monarkut në të mirë të "sovranitetit të parlamentit". Megjithatë, pretendimi për ligjshmërinë mbi bazën e së drejtës hyjnore do të vazhdojë. Në gjysmën e parë të shek. XIX, në Francë, Karli X e konsideronte veten monark absolut i trashëgucshëm dhe i hyjnizuar nga zoti (XA.rvI,f. 444). Në Kinë ishte rrënjosur me shekuj mendimi, se perandorë t qeverisnin me "mandatin e dhënë nga Tian (zoti)", pra nuk praktikohej "e drejta hyjnore" e sunduesit. Zoti shihej si një forcë morale që drejtonte universin dhe mishëronte përgjegjësinë e sunduesit (perandorit), që njëkohësisht konsiderohej" djali i Perëndisë", Në mes raporteve të tilla, detyra e perandorit ishte vendosja e harmonisë midis popullit dhe Tianit. Ky quhej "mandat i dhënë nga zotI". Ishte zoti, "qe' dejJonte siç degjojne',!jereZit, qe' shikonte siç shikonin n/ere·zit". Sipas këtyre konceptimeve, Tiani, në rrethanat e çrregullimeve të brendshme, si në rastet e katastrofave natyrore (përmbytjes, thatësirës etj.) dhe të turbullirave, mund t'ia hiqte perandorit mandatin e dhënë. Për Tianin, vuajtjet tregonin se sunduesi kishte humbur virtytet për të qeverisur për mirëqenien e popullit. Konceptime të tilla ishin pjesë të konfucianizmit. Ai miratonte rebelimet popullore në rrethanat e keqësimit të gjendjes ekonomike dhe materiale të popullsisë. Në këtë kuadër, Kina njohu ndërrime të shumta në dinastitë perandorake. Siç shihet, në një tip të tillë legjitimiteti ishin të pranishme aspekte johyjnore, si dhe pëlqimi i popullit ndaj qeverisjes. Megjithatë, pranimi i këtij parimi në formën e trajtuar më sipër, u bë gjithnjë ~ më i vështirë në periudhën e historisë moderne. Me përmbysjen e dinastisë së fundit perandorake Cin (1911), udhëheqësi i republikës së shpallur Yen Shi Kaj, që ishte me prirje të forta autoritare dhe që e emërtoi veten perandor me mandat të qeverisjes si perandorët e parë, nuk mundi të sundojë me "!!JiI te· dro/te' !ii tille" dhe të krijojë një monarki të fuqishme. Kina, pas vitit 1916 u vu nën sundimin e klikave militariste me pushtet të pakufizuar në provincat, duke prishur kështu edhe unitetin e mëparshëm të vendit (XXVII, f. 4-5). Në Japoni u desh që "tivinte" Kushtetuta e vitit 1946, e hartuar nga administrata J---- Prof Llambro Filo - ~ sistemin kombëtar - -më për të sfiduar në ~ -~ekullar (një shfaqe

obligimit politik dhe

-;ë besimi të veçantë.

_ë sriduan "të drejtën e .:2 dhënë Anglia. Siç

ore në qeverisjen e

zradirë.Ky pretendim -e ë qeverisje: mbreti -~ shekullit XVII. Me - ::nbitë Drejtat (Bill - - ..:;:rë parlamentit". -e;~ë hyjnore do të - - -oasideronte veten

ë qeverisnin me

"e drejta hyjnore" e •• ,~,,_. LU" dhe mishëronte - ei "cfja/i iPerëndisë". ionisë midis popullit ,-! ~-içdifgiojnif'!Jeriizit, Tiani në rrethanat e bytjes, thatësirës ~ cihënë. Për Tianin, - --ur për mirëqenien -- - ~ronte rebelimet --;:eriale të popullsisë. ~~aadorake. snekte johyjnore, si arimi në formën e -storisë moderne. Me .:.::që i i republikës së -p që e emërtoi veten rnundi të sundojë me pas vitit 1916 u vu - '"incat, duke prishur nga administrata 'distoria per sistemet e qeverisjes 45 e pushtimit amerikan me në krye Mak Arturin, që perandori japonez të hiqte dorë cullnetarisht "nga prejardhja 0!Jnore" (XXVIII, f. 14). B. LEGJITIMITETI MBI BAZA TRADICIONALE Është i mbështetur në respektimin e zakoneve, të traditave të mëparshme (të së saluares) dhe që janë transmetuar përmes kujtesës nga njëri brez tek tjetri, duke dhënë kuptimin e "ekzistencës së përhershme". I bazuar në qëndrueshmërinë e zakoneve, ai ushqen bindjen tek brezat në vazhdim për një "të drejtë legjitime". Ky tip legjitimiteti është praktikuar së pari në shoqëritë arkaike, rurale, ku mstifikohej sistemi hierarkik, p.sh. roli drejtues i kryetarit të fisit, i tribusë, ose i të moshuarve në njësinë e fshatit. Zakonisht posti drejtues dhe autoritativ lidhej me trashëgiminë e pushteteve dhe të privilegj eve. Secili person brendapërbrenda komunitetit kishte status të veçantë dhe autoriteti ishte i detyruar, siç përmendëm më sipër, nga rregulla dhe zakone të fiksuara, që nuk kanë nevojë të justifikohen, epse "ato kanë ekzistuar". Kuptohet, se një autoritet i tillë është i vështirë të mbijetojë në shoqëritë moderne. Por, nga e kaluara, për arsye të ndikimit të traditës, ka mbijetuar një lloj autoriteti në forma të tilla, si: a-mbijetesë e institucionit të monarkëve, edhe sot në vendet e zhvilluara, si Britani, Belgjikë, Holandë, Spanjë Suedi, Danimarkë, Norvegji, Luksemburg ose përmes ekzistencës së Dhomës së Lordëve në Britani, ku për një pjesë të lordëve respektohet ende e drejta e trashëgimisë, që nuk pajtohet me parimet e qeverisjes demokratike përfaqësuese; b-ruajtje e ligjeve kushtetuese nga e kaluara. P.sh.,në Britani nuk ka kushtetutë si dokument unik. Dokumentet kushtetuese janë plotësuar në mënyrë graduale me akte të miratuara njëri pas tjetrit gjatë periudhave të ndryshme historike. Sidoqoftë, ato kanë krijuar ligjshmërinë kushtetuese dhe nuk mund të thuhet se Britania është pa kushtetutë. C. LEGJITIMITETI I MBËSHTETUR NË AUTORITETIN KHARISMATIK "Kharismatik" rrjedh nga fjalagreke "kharisma", që do të thotë "dhuratë", "dhunti" për t'i bërë njerëzit e tjerëpër vete dhe, jo vetëm kaq, por edhe për t'iu imponuar të tjerëve. Termi u pervetesua nga kristianizmi dhe u përdor për të treguar autoritetin hyjnor- "dhuratë e Zotit", të cilinJezusi me personalitetin e tij e ushtronte mbi pasuesit duke u kërkuar atyre bindje dhe përkushtim. Si koncept, "autoriteti kharismatik" u përpunua nga Veberi. Ai e përcaktonte autoritetin kharismatik si autoritet me mbështetje në autoritetin tradicional të monarkut dhe në autoritetin e dhënë një personi përmes ligjit (XXIX, f. 89). Koncepti u zhvillua më tej gjatë viteve 1930-të. Ai u lidh me pushtetin e individëve 46 _______________________ Prof Llambro Filo të caktuar dhe mbështetej tërësisht në personalitetin individual dhe cilësitë indivi- , duale, Në këtë tip autoriteti evidentohet sidomos aftësia e individëve të veçantë për të komunikuar, për të bërë apele të drejtpërdrejta tek masat e gjera të popullsisë, dhe po aq aftësia për të ngjallur besimin dhe frymëzimin tek komunikuesit në ndërmarrjen e veprimtarive të ndryshme nën udhëheqjen e tyre, Ndërsa dihet, se nevoja e komunikimit është e pranishme dhe e domosdoshme për të gjitha format e udhëheqjes, Nga një pozicionim i tillë kanë dalë ata, që u njohën edhe si udhëheqës kharismatike: Adolf Hitleri, Benito Musolini,]oan Peran etj. Ata e portretizuan veten si udhëheqës me emërtimet "Il duce", "Fuhrer", dhe arritën të kenë pushtet të pakufizuar. Të çliruar nga çdo kufizim kushtetues, ata ushqyen në forma nga më të ndryshmet "kultin e personalitetit". Këta "udhëheqës" u shquan për aftësi oratorike, për komunikim të drejtpërdrejtë me masa të gjera njerëzish, madje kishin punuar me kohë për të fituar shprehitë komunikuese me "fjalët e zgjedhura", me gjestet, me pozicionimin e trupit, lëvizjen e duarve etj. Realizimi i një autoriteti të tillë kërkon mjetet e nevojshme, të tilla, si pasja e një "makinerie" të fuqishme të propagandës, të realizuar drejtpërdrejt me praninë e udhëheqësit në mes të masës së gjerë të njerëzve, mbështetja në njësi organizative (paraushtarakët) me forcë detyruese e imponuese, përpunimi i imazhit të tyre. Siç do ta trajtojmë në vazhdim, personaliteti i "udhëheqësve" të tillë do të jetë i tipit autoritar dhe totalitar. Si rregull, ky lloj autoriteti lind në periudha krizash ekonomike, sociale ose politike, gjatë të cilave "shfaqet" udhëheqësi në rolin e shpëtimtarit, që ka aftësinë "për ta nxjerrë vendin nga kriza", dhe, jo vetëm kaq, por që mund ta "shndërrojë shoqërinë për të mirë". Në rrethana të tilla, dalin mjaft njerëz, që shkojnë pas udhëheqësit, i besojnë atij për cilësi vetjake të jashtëzakonshme e aftësitë e tij të mëdha. Si i tillë, ky lloj autoriteti është i përkohshëm, tepër i paqëndrueshëm: ai zgjat sa kohë ruhet besimi tek udhëheqësi dhe në "përmbushjen e misionit të tij". Një lloj autoriteti i tillë është krejtësisht i përjashtuar në qeverisjen e demokracisë liberale, nga që ekzistojnë kufizime kushtetuese për drejtuesin e qeverisjes. Por, në shkencën politike pranohet se ka pasur kryetarë shtetesh me aftësi kharismatike, si Sh. de Goli, F. Rusvelti, M. Theçeri (XIII, f 34). D. AUTORITETI LIGJOR-RACIONAL Autoriteti.ligjor-racional përbën tip arin thelbësor të qeverisjes së demokracisë liberale. Karakteristikat më të përgjithshme të këtij tipi legjitimiteti janë: 1.Pëlqimi ose bindja për qeverisjen arrihet jo në saje të zakoneve, traditave apo nga e drejta hyjnore, por nga ligji i konceptuar si një detyrim racional i të qeverisurve dhe i strukturuar nga pikëpamja institucionale përmes organeve të përcaktuara. Që këtej rezulton ajo që emërtohet "sundim apo qeverisje nëpërmjet ligjit" dhe "shteti ligjor". Prof Llambro Filo dhe cilësitë indiviiëve të veçantë për era të popullsisë, dhe cesir në ndërmarrjen net, se nevoja e rmat e udhëheqjes. e ': e si udhëheqës rtretizuan veten -- >enë pushtet të ne -arma nga më të për aftësi oratorike, ~ .-' hin punuar me -=.", me gjestet, me , si pasja e një -_~e;t me praninë e - - -,ë i organizative 1I:::::u:m: rë tyre. Siç do

~. ~-ë itipit autoritar

sociale ose politike, = ,- aftësinë "për ta ërrojë shoqërinë udhëheqësit, i - .s: i:ëmëdha. eshëm: ai zgjat onir të tij". .- en e demokracisë e everisjes. Por, në --=:: kharisrnatike, si - -en Janë: neve, traditave apo nal i të qeverisurve e ::ë përcaktuara. Që ligjit" dhe "shteti Historia per sistemet e qeverisjes 47 2.Hartuesit dhe miratuesit e ligjeve janë institucionet, si parlamenti i zgjedhur, që presupozon se është i ligjshëm, sepse është me përbërje nga përfaqësues të atyre që i kanë zgjedhur me votën e tyre. Përmes pëlqimit të popullsisë, ky organ ka autoritetin dhe autorizimin zyrtar për të qeverisur. Në këtë tip legjitimiteti evidentohet në mënyrë të veçantë "qeverisja me pëlqimin e popullit". 3.Sipas Veberit, institucionet përkatëse dhe veprimtaria ligjore është tërësisht e atashuar në postet, zyrat apo hallkat e dokumentet e pushtetit zyrtar dhe jo tek mbajtësit e pushtetit. Këta veprojnë gjithnjë brenda ligjit apo sitemit të autoritetit

igjor. Kompetencat që ushtrojnë kryetarët e shteteve, kryeministrat, zyrtarët e lartë,

'anë të përcaktuara nga rregulla kushtetuese, të cilat përcaktojnë, se "çfarë duhet të ~ëjnë dhe çfarë nuk duhet të bëjnë". Në saje të një përcaktimi të tillë, janë të pamundura veprimet abuzive dhe pushteti nuk mund të uzurpohet nga një individ. Megjithatë, edhe sisteme të tjera qeverisjeje pretendojnë, se "kanë autoritet ligjor". Prandaj, studiuesit, si Dejvid Bithem (David Beetham), argumentojnë se pushteti mund të quhet apo të cilësohet si legjitim, kur plotëson të paktën tri kushte: 1) të _ htrohet në përputhje me rregulla të vendosura dhe të mishëruara në akte ligjore zyrtare; 2) rregullat të jenë të justifikuara nga pikëpamja e bashkimit në bindjet dhe sielljet e të qeverisurve dhe 3) legjitimiteti duhet të shprehet me pëlqimin e pjesës që .eyeriset (XXX, f. 49). Me pëlqim ai nënkupton edhe angazhimin kushtetues në timin e ligjeve. Kushtet e mësipërme dhe të tjera janë bazë për të bërë dallimin ndërmjet sistemeve, sidomos me ato që orvaten "ta fabrikojnë" legjitimitetin me manipulime me atë se =farë shtetasit duhet të dinë, të mendojnë, të besojnë dhe të veprojnë. Zakonisht, një raanipulim i tillë, siç e trajtuam më sipër, arrihet përmes "ideologjisë së gjithanshme"

hegjemonisë ideologjike.

E. LEGJITIMITETI NDËRKOMBËTAR ~jë tip i tillë legjitimiteti lidhet me njohjen ndërkombëtare të një qeverie dhe të

ë shteti me pranimin nga organizatat ndërkombëtare. Kjo ka rëndësi sidomos për

.:::uantimin e pavarësisë, të integritetit tërësor, për mosndërhyrjen në punët e _rendshme nga ana vendeve të tjera. Ndërkohë, ky tip autoriteti përmban angazhimin ?- një sërë detyrimesh ndaj të tjerëve dhe ndaj organizmave ndërkombëtarë. Siç do ~ trajtojmë në vazhdim, në këtë tip legjitimiteti kanë ndodhur ndryshime të mëdha. v STRATEGJITË E NDIK1MIT DHE TË KONKURRENCËS PËR PUSHTET Strategjitë e ndikimit dhe të konkurrencës për pushtet janë kriter tjetër në dallimin e sistemeve politike të qeverisjes. Ato kanë lidhje të drejtpërdrejtë me përmbajtjen e politikës, të ideologjisë dhe të vetë pushtetit. Zakonisht përcaktohen katër strategji kryesore: 1) kooperimi; 2) toleranca; 3)zhdukja; 4) sundimi dhe tiranizimi. Ato janë zbatuar në bashkëveprim, por edhe veçmas me theksimin e njërës apo tjetrës prej tyre. (VIII, f. 40-48). KOOPERIMI Kooperimi me synimin për të marrë pushtetin dhe për të influencuar në qeverisje është i përkohshëm. Ai realizohet me krijimin e koalicioneve ndërmjet forcave të ndryshme politike, të cilat bashkohen në kuadrin e zbatimit të politikave të përbashkëta, që veprojnë bashkërisht për realizimin e tyre. Kjo është një formë e kooperimit. Një formë tjetër kooperimi është kur pjesëmarrësit në koalicione bashkëpunojnë me njëri-tjetrin, me qëllim që të konkurrojnë më me efektivitet me koalicione e individë të tjerë për probleme të pushtetit. Kooperimi vepron në të gjitha sistemet e qeverisjes, por ndryshon në përmbajtjen e tij, në qëllimet dhe në shtrirjen kohore. TOLERANCA Karakterizohet nga këto dukuri: a. Realizimi përmes pranimit të diversitetit në interesa, pluralizmit në mendime, pluralizmit partiak. Me të, ekziston e drejta për të konkurruar në "tregun e lirë të mendimeve dhe të alternativave"; b.Mbështetja në mjete politike, paqësore për zgjidhjen e rivaliteteve dhe të konflikteve mes interesave; c.Përcaktimi në rrugë institucionale i mjeteve që garantojnë tolerancën, si zgjedhjet elektorale të lira e konkurruese; pranimi i opozitës si të ligjshme; rregulla të njëjta për konkurrencë: gjykata të pavarura dhe asnjanëse. Toleranca përballet edhe me rreziqe. Ato i vijnë asaj nga përpjekjet e forcave të ndryshme për të përdorur mjete të tjera të paligjshme për konkurrim dhe sundim. Toleranda e tepruar është një dukuri e rrezikshme sepse i hap rrugë akteve antikushtetuese. ELIMINIMI Është strategji konkurruese e pranishme në të gjitha sistemet e qeverisjes, por në realizimin e saj ka dallime të theksuara. Në sistemet e qeverisjes së demokracisë liberale, eliminimi ka lidhje me në qeverisje __ ier forcave të .;. _ olitikave të

- nië formë e

- eë koalicione - efektiviter me - -ë mendime, - ~:m e lirë të

- e forcave të

dhe sundim. ~~gë akteve lidhje me Historia per sistemet e qeverisjes 49 largimin nga pushteti të një force të caktuar politike, nga që ajo i humbet votat e nevojshme (për të siguruar shumicën e duhur) në zgjedhjet elektorale. Në këtë rast,

":'joforcë kthehet në opozitë. Ajo nuk eliminohet dhe aq më pak nuk likuidohet si

rorce politike. Jo vetëm kaq, por roli i saj si opozitë pranohet në mënyrë të omosdoshme. Po ashtu, asaj nuk i hiqet e drejta nga konkurrimi politik, nëpërmjet -ë cilit, me procedura elektorale, ajo mund të vijë përsëri në pushtet. Dukuri të tilla, ë kanë të bëjnë me fitoren dhe humbjen në "luftën politike" janë të përkohshme ?ër njërën ose tjetrën forcë politike. Sidoqoftë, forca politike fitimtare dëshiron që ':orca tjetër të pranojë humbjen. Ekziston edhe forma e eliminimit përfundimtar nga pushteti. Në këtë rast, eliminimi ushtrohet për shkak të konkurrencës rivalizuese midis anëtarëve të së njëjtës elitë qeverisëse. Në vitin 1964, N. Hrushovi, Sekretar i Parë i Komitetit Qendror të Partisë Komuniste dhe Kryetar i Këshillit të Ministrave të Bashkimit Sovjetik, u detyrua të japë dorëheqjen dhe u tërhoq në jetën private. Më 1967, kolonelët që

norën në dorë qeverisjen e Greqisë i detyruan politikanët të largoheshin në mërgim

n e të mos merreshin më me politikë. Formë tjetër eliminimi është ajo përmes përdorimit të forcës fizike (dhunës), duke burgosur e vrarë (eliminimi fizik) konkurruesit, opozitarët, armiqtë realë dhe ~ag)lnar. Eliminimi është përdorur edhe ndaj atyre, që regjimi qeverisës i ka konsideruar si rebelë, disidentë. Ata janë burgosur ose ekzekutuar. Po të marrim si shembull kryengritjet fshatare në periudhën mesjetare, dihet, se aro janë shtypur egërsisht, por rrallë janë kryer ekzekutime masive. E njëjta gjë ka ndodhur edhe me pushtimin e vendeve të tjera. Elitës sunduese i janë dashur subjektet për t'i shfrytëzuar ekonomikisht dhe ajo nuk ka pasur interes për të bërë eliminime në masë. Forma më e ashpër e eliminimit është gjenocidi. Gjenocidi është shfarosje masive. _-ë regjimet totalitare ai mori trajta të organizuara dhe të drejtuara nga vetë qeveria. _le gjenocid, përmes persekutimeve dhe vrasjeve, janë eliminuar grupe të tëra njerëzish ~ëshpallur armiq, vetëm mbi bazë të përkatësisë etnike, kulturore, fetare, klasore, pa

nxjerrë dhe pa i faktuar përgjegjësi kriminale mbi baza individuale (XXXI, f. 203).

Hitleri e përdori pushtetin për të zhdukur në mënyrë sistematike 6 milionë hebrenj. Sralini çoi drejt vdekjes miliona njerëz të cilësuar si "armiq të socializmit". Khmerët e kuq në Kamboxhia eliminuan 30 deri në 40% të popullsisë, kryesisht të arsimuarit, që u konsideruan "armiq" me lidhje me regjimin e mëparshëm ose me SHBA. Gjenocidi më mizor i shekullit është ai i ndërmarrë nga Millosheviçi në Kosovë në vitin 1999. Për realizimin e eliminimeve të tilla përdorë të gjitha burimet dhe mjetet shtrënguese të ngritura në ideologji dhe "politika" zyrtare. Megjithatë, një eliminim i tillë është i përkohshëm, sikurse kanë qenë të përkohshme regjimet totalitare. 50 ________________________ Prof Llambro Filo TlRANIZIMI Kjo strategji përfshin marrjen dhe mbajtjen e pushtetit dhe të privilegjeve përmes përdorimit të mjeteve shtrënguese, kryesisht të forcave të armatosura, si dhe ushtrimit të terrorit dhe të frikësimit masiv. Sidoqoftë, edhe në këtë strategji është i pranishëm një lloj kooperimi, por ai shtrihet brendapërbrenda elitës drejtuese. Ajo shpërndan përfitime materiale në formën e dhuratave, që janë objekte materiale: toka, vila, si dhe objekte luksi, që u rrëmbehen njerëzve të sunduar. Kooperimi është i domosdoshëm për të sunduar dhe shfrytëzuar ata që janë pa pushtet. Edhe kjo strategji nuk mund të përdoret për një kohë të gjatë, sepse baza sociale e çdo elite sunduese është mjaft e kufizuar: elita gjithnjë është një pakicë, ndërsa subjektet e saj janë masa e gjerë e popullsisë. Sundimi është përdorur në shoqëritë agrare, rurale, të bazuara kryesisht në bujqësinë fshatare me mungesë të larmisë në format e organizmit mbi bazën e interesave ekonomike dhe politike. Zakonisht, në çdo shoqëri agrare elita e qeveritarëve asnjëherë nuk i ka kaluar 2% të popullsisë. Fisnikëria franceze, e cila merrte pjesë në qeverisje, në fund të shek. XVIII, përfaqësonte vetëm 0,6%, ajo ruse në fillim të shek. XX vetëm 1,25% të popullsisë së tyre. Shumë zyrtarë të lartë vinin nga radhët e fisnikëve, por mjaft të tjerë rekrutoheshin jashtë fisnikërisë. Ata shërbenin për punë më të kualifikuar dhe mund të shpërbleheshin me tituj e prona. Të tjerët, që ishin përjashtuar nga politikat, si fshatarët e artizanët, mund të siguronin deri në gjysmën e të ardhurave kombëtare. Regjimet totalitare të shek. XX ushtruan masa të ashpra tiranizuese kundrejt të gjithë organizmave që kishin krijuar vetë dhe eliminuan përmes terrorit të gjithë organizmat që nuk i kishin krijuar vetë. Historia e sistemeve të qeverisjes tregon, se të vetmet mjete për të ndaluar sundimin politik janë shpërndarja e gjerë e organizimit të pushtetit dhe sigurimi i lirisë së mendimit dhe të organizimit. Por edhe qeverisjes më moderne demokratike, që mbështetet në tolerancë i duhen një sërë kushtesh, që krijojnë besimin në mes konkurruesve politikë dhe favorizojnë zhvillimin e një qeverisjeje të tillë. Zakonisht kërkohen pesë kushte: a. ndryshime paqësore në institucionet politike dhe procese transformimesh të kryera në mënyrë të shkallëzuar gjatë periudhave të tëra kohore; b. pluralizëm social-ekonomik; . c. nivel relativisht i avancuar në zhvillimin dhe modernizimin ekonomik; d. konflikte të vogla e plotësisht të zgjidhshme mes komuniteteve etnike ose grupeve dalluese; S.angazhim i .fuqishëm ndaj demokracisë nga ana e forcave dhe veprimtarëve politikë. Prof. Llam bro Fzlo Historia per sistemet e qeuerisjes 51 Në studimin "Power and Government" jepet tabela e mëposhtme, në të cilat janë të përmbledhura tipat e strategjisë në ndikimin dhe konkurrencën për pushtet (VIII, f. 49): ' - - gjatë, sepse baza --e ë htë një pakicë, TIPI PËRCAKTIMI SHEMBUJ Kooperimi Të veprosh së bashku për Koalicione qëllime të përbashkëta Toleranca Pranimi i larmisë politike Demokracia Eliminimi Largimi nga pushteti i Humbja e konkurruesve zgjedhjeve, vrasje politike, gjenocid Tiranizimi Kontroll përmes Sundimet shtrëngimit e detyrimit perandorake _.!Z'.!ata kryesisht në 8':'-'-'-'---u t mbi bazën e -- ndaluar sundimin =--:e igurimi i lirisë së

ë tolerancë i duhen

~ë dhe favorizojnë ns; te: se rransformimesh të - ekonomik; aaireteve etnike ose e dhe veprimtarëve --~---------_.-_.~ VI. FUNKSIONET THEMELORE TË QEVERISJES Sipas shumë studiuesve, qeveritë janë fokusi kryesor i pushtetit në botën moderne (VI, VIII, XII, XXIII). Individët, organizatat, partitë, koalicionet përpiqen me të gjitha mënyrat të ndikojnë, mbi to, t'i kontrollojnë, t'i kundërshtojnë, t'i ndryshojnë, ose t'i përmbysin ato. Shumë qeveri të ditëve të sotme përfaqësojnë "kompleksin" e institucioneve të shumta dhe mjaft të ndërlidhura. Përgjithësisht ato kryejnë pesë funksione (VIII, f. .53-55), që janë përcaktuar nëpërmjet një procesi të gjatë zhvillimi. 1) Mbrojtja nga sulmet e jashtme. Ka qenë një nga funksionet më të vjetra për shoqëritë politikisht të pavarura. Ato që nuk kanë mundur të mbrojnë veten nga sulmet pushtuese ushtarake janë eliminuar së bashku me shtetin ose janë bashkuar në njësi më të mëdha politike, në perandori. Mjetet që përdoren për realizimin e këtij funksioni janë: ushtria, diplomacia, ekzekutivi. Çdo mbrojtje e vendit kërkon forca të armatosura-ushtrinë. Ndërkaq mbrojtja, zmadhimi i ushtrisë, financimi i shpenzimeve ushtarake, kanë qenë probleme ndër më të mprehtat për të gjitha qeveritë. Zgjidhjet janë bërë përmes rekrutimeve, ushtarëve profesionistë, atyre të pajtuar (mercenarë), vullnetarëve civilë, por si formë e organizuar konsiderohet ushtria e përhershme. Ushtria mund të bëhet problem për udhëheqësit politikë civilë, jo vetëm për arsye të shpenzimeve financiare për të, por edhe për arsye se veprimtaria e saj mund të shtrihet përtej detyrës së përcaktuar për mbrojtjen e vendit dhe përballimin e sulmeve nga ushtritë e vendeve të tjera. N. Bonaparti dhe shumë ushtarakë afrikanë, veçanërisht në vitet 1960- 1980, kanë përfaqësuar dukurinë historike të përdorimit të ushtrisë për të marrë kontrollin e tërë qeverisjes.Qeveritë e të gjitha sistemeve përdorin gjithashtu diplomacinë. Nëpërmjet saj negociojnë marrëveshje, që synojnë përfitime për vendin, nënshkruajnë traktate dhe aleanca për ndihmë ushtarake të ndërsjellë ose pakte mossulmimi. Mbikëqyrja e politikës ushtarake dhe diplomacia në qeverisjet demokratike janë përgjegjësi kryesore dhe drejtuese ekzekutive, për vetë faktin se ekzekutivi është pjesë e qeverisjes, e cila është gjithmonë në veprimtari. Ndërkaq, në lidhjen forca të armatosura - diplomaci-ekzekutiv, dy të parat drejtohen dhe mbikëqyren nga zyrtarët ekzekutivë. Kjo, dukuri është pjesë përbërëse e kontrollit civil mbi ushtrinë. Ajo lë të kuptohet që forcat e armatosura duhet të veprojnë në kuadrin e funksioneve të tyre specifike në mënyrë që vetë qeveritë të mos ndodhen përpara të papriturave, që lidhen me ndërhyrjen e ushtarakëve brenda vendit. 2) Zbatimi i ligjit dhe sigurimi i rendit është funksioni tjetër, me të cilin garantohen të drejtat d.he liritë e irrdividit dhe si.gurohet qëndrueshmëria. Ligjet dhe gjykatat në sistemet e qeverisjes demokratike synojnë të zgjidhin mosmarrëveshjet dhe konfliktet ndërmjet individëve, dhe ndwrmjet grupeve sociale me metoda paqësore. hrria, diplomacia, - ë. _.dërkaq mbrojtja, ne .~;]ë probleme ndër ___ =-ërme rekrutimeve, civilë, por si formë erisier demokratike janë e ekzekutivi është ~~q, në lidhjen forca të mbikëqyren nga zyrtarët ciril.mbj usbtrjnë_4ioJë »zdsia e funksioneve të

...,ara të papriturave, që

-',(l:ll. ,\~"-~-mc.~, "-~<:.\\i.'\\. ~lesbm;;...ti.a.. .s:ce synojnë të zgjidhin

.":~' mjet grupeve sociale

Historia per sistemet e qeoerisjes 53 Ligji dhe rendi, shpeshherë bëhen slogane ideologjike për të mbuluar politikat e elitës dhe mjetet shtypëse antikushtetuese. Zbatimi i ligjit dhe sigurimi i rendit nuk mbështeten vetëm në mjetet e detyrimit. Edukimi i fëmijëve me detyrën morale për t'iu bindur ligjit, krenaria civile, dinjiteti, besimi dhe bindja e arsyeshme janë të lidhura me legjitimitetin e një qeverisjeje dhe me respektimin e ligjit. Por, për sigurimin e rendit funksionojnë edhe forca shtrënguese. Sherifët, garda kombëtare, policia janë të autorizuar të ndjekin dhe të arrestojnë ata që shkelin ligjet. Shkelësit e ligjeve janë gjithashtu subjekt i ndëshkimeve me gjoba, konfiskim pasurie, burgim, ekzekutim kapital. Këto mjete kanë ndryshuar gjatë periudhave historike. Në këtë mënyrë, në shumë vende demokratike me ligj u ndaluan torturat, si dhe dënimet kapitale. Në regjimet totalitare, rendi sigurohet përmes indoktrinimit, terrorit dhe frikësimitmasiv. 3) Vetëmbrojtja. Çdo qeveri përpiqet, ndonëse jo gjithmonë në mënyrë të suksesshme, të mbrojë vetveten, pra të mbrojë institucionet administrative, ushtarake, pasuritë kombëtare dhe ato të individëve. Në një kuptim më të gjerë, kjo lidhet me mbrojtjen e sistemit të qeverisjes, të regjimit ekzistues. Sistemi i qeverisjes së demokracisë-liberale ka qenë i kërcënuar nga forcat ekstremiste të majta dhe të djathta. Ndaj qeverive janë përdorur forma të tilla, si grushtet e shtetit, komplotet ushtarake, të cilat synojnë përmbysjen e qeverisë dhe zëvendësimin me një qeveri tjetër brendapërbrenda sistemit ekzistues. Për të mbrojtur vetveten, qeveritë përdorin ligjet. Ato e konsiderojnë shtrëngimin zyrtar si mjet të ligjshëm për vetëmbrojtje. Ligjet kundër përpjekjeve për përmbysjen e qeverive ekzistojnë në çdo shtet. Për këtë përdoren edhe instrumente të veçanta, siç është policia sekrete, organet e zbulimit dhe të kundërzbulimit etj. 4) Menaxhimi ekonomik ose funksioni ekonomik. Është një nga funksionet që ka pësuar ndryshime në vetë sistemin e qeverisjes së demokracisë-liberale. Ai arriti trajtën më të plotë gjatë zbatimit të liberalizmit modern dhe kejnsianizmit. Më pas, në k-uadrine neoliberalizmit dhe të neokonservatorizmit kërkohej një "qeverisje minimale". Ky funksion ka qenë gjithmonë objekt debatesh. Shumë studiues, e marrin atë si k_riter.. për.përc.a. ktimin. e sistemit të qeverisjes . Ai ka te"b·e·j··e· me shk aUe"n apo masen.. =,::lderh~r\es qe qeven~ë. (~?i.t<0'\\.'i'..t~,kÇ)'\\.ttÇ)~'Ut.'St.abe l1egu\luese) ne jetën ekonomike dhe SOCiale (XXXIIf. 5)Mbështetja kulturore. Asnië qeveri nuk ka qenë tërësisht indiferente në zhvillimin e kulturës shoqërore, sidomos përmes arsimimit masiv. Ndërkaq, në kuadrin e ndarjes së sferave të [etes publike dhe të jetës private, ata kanë bërë kujdes për zhvillimin sh\Ji.ttëtot të i.n.divi.dëve. ë qeverisjen totalitare, kultura është monopol i shtetit. 54 ________________________ Prof. Uambro Filo Tabela e mëposhtme është përmbledhje e funksioneve të qeverisjes (VIII), f. 51): Funksioni Metodat (mjetet) dhe institucionet Mbrojtja e jashtme Forcat e armatosura (ushtria), diplomacia, ekzekutivi Zbatimi i ligjit Policia, gjykatat, burgjet, bindja Vetëmbrojtja Ligjet antisubversive, policia sekrete, informatorët Menaxhimi Taksat, veprat publike, rregullimi dhe ekonomik kontrolli, programet sociale, burokracia Mbështetja Feja zyrtare, arsimi, monopoli kulturor kulturore 1----- Prof Uambro Filo

ë qeverisjes (VIII), f. 51):

~:J;X.u- suituror VII. EFEKTIVITETI I QEVERISJES Historia provon, se për një sistem qeverisjeje nuk janë të mjaftueshme vetëm igurimi i legjitimitetit dhe ushtrimi i autoritetit. Ai (sistemi) mund të jetë i plotë dhe d'sAer6e;"e' snoqerrse' permes efektshmerlSe' te' shprehur ne' arritjet e te'gjitha fushave dhe në aftësinë për t'i kapërcyer brenda sistemit ekzistues të gjitha krizat me karakter cono mik e social. Shumë autorë e vendosin efektivitetin e qeverisjes në të njëjtën shkallë me ~egjitimitetin e saj dhe trajtojnë në një kontekst të vetëm legjitimitetin-autoritetinefektshmërinë (VIII, f. 37). Kështu, administrata e presidentit F. Rusvelt në SHBA, përmes "Kursit të Ri" ne thelb të të cilit qëndronte rrhj~e përgjegjësisë dhe e rolit aktiv të qeverisë në veprimtarinë ekonomike dhe sociale) me tërësinë e "masave lehtësuese", "masave pertëntëst" dhe me"reformal' arriti të nxjerrë SHBA nga kriza ekonomike ose "Depresioni i _fadh" i viteve 1929-1932, duke shmangur kështu çdo tronditje të sistemit politik ekzistues dhe duke siguruar zhvillimin e qëndrueshëm edhe për të ardhmen (XXXII). Britania jep një shembull tjetër, kur efektiviteti i qeverisjes në periudha krizash apo luftimesh është realizuar përmes formimit të qeverive të koalicionit, duke iu shmangur kështu traditës së qeverive mbi bazë njëpartiake. Kështu ka ndodhur gjatë srizes ekonomike të viteve 1929-1936 dhe gjatë Luftës Dytë Botërore. Përmes një zgjidhjeje ";:ë tillë qeverisja në Britani zgjeroi bazën sociale dhe rriti më tej efektivitetin e saj. K. J. Holst (K. J. Holst) i kushton rëndësi të veçantë edhe efektivitetit të burokracisë. Ai shtron pyetjen, se në ç'rrethana proceset administrative luajnë rol të rëndësishëm në përcaktimin dhe kryerjen e politikave? Për t~, kjo ekziston kur: së pari, udhëheqja politike (political leadership ) më e lartë është "evlobët", e pavendosur dhe atëherë organet kryesore administrative të shtetit e zhvillojnë politikën nën dritën e nevojave, vlerave dhe të traditave; së dyti, shumë nga transaksionet jothelbësore, o.sh. të politikës së jashtme dhe të marrëdhënieve ndërmjet shteteve, kryhen nga , skalionet", e ulëta, pa dirigjimin e ministrit apo të kryetarit të shtetit. Departamenti iShtetit i SHBA, në një ditë merr 2300 komunikime (cables) nga diplomacia amerikane iashtë vendit. Ato kanë të bëjnë me informacione, kërkesa për veprim ose leje për të ndërmarrë një veprim. Por sekretari i Departamentit të Shtetit mund të lexojë vetëm 20 ose 30 prej tyre, pra rreth 2% të totalit. Nga ana e tij, Departamenti i Shtetit realizon afërsisht 3000 komunikime në ditë, por sekretari i shtetit shikon vetëm gjashtë, ndërsa presidentit i dërgohet një ose dy nga më të rëndësishmet. Kjo tregon, se ekspertët dhe zyrtarët e ulët përcaktojnë veprimet specifike mbi bazën e objektivave thelbësorë, traditave dhe përmes lidhjeve joformale me burokratët në vendet kryesore. Kështu, zyrtarët e lartë kujdesen për përcaktimin e vijave të përgjithshme në politikat. Pra, efektiviteti i qeverisjes rritet, kur ajo mbështetet edhe në shpërndarjen e kompetencave në mes një administrate burokratike të aftë e kompetente (XXXIII,.f. 267). 56 ________________________ Prof Llambro Filo Por mbi të gjitha, efektiviteti i qeverisjes është shprehur përmes ndryshimeve e modifikimeve politike, kur një gjë të tillë e kanë kërkuar rrethanat ose opinioni publik. Kryerja e shndërrimeve në përshtatje me rrethanat ka shmangur përplasjet dhe konfliktet, ka ruajtur qëndrueshmërisë e qeverisjes dhe i ka hapur rrugët progresit. Historia dëshmon edhe për mjaft raste të një qeverisjeje jo- efektive, që është shoqëruar me rrjedhoja katastrofale për institucionet dhe sistemin e qeverisjes. Mosefektiviteti është shprehur nga: a) qeveri, që "nuk kanë dashur të qeverisin"; b) qeveri, që "nuk janë lënë të qeverisin" dhe kështu kanë humbur potencialin dhe efektivitetin, sidomos për kapërcimin e vështirësive ekonomike; c) qeveri, që nuk u janë përgjigjur kërkesave për shndërrime ose kur i kanë ndërmarrë ato, nuk i kanë çuar deri në fund. Në të tria rastet, qeveritë kanë qenë legjitime. Por atyre, u ka munguar efektiviteti. Tipik për rastin e parë është "qeveria provizore në Rusi", shkurt-tetor 1917. Në të vërtetë, ajo ishte qeveria e parë me të vërtetë demokratike në Rusi. Ajo realizoi një sërë masash demokratike në aspektin politik, si shpallja e lirive civile dhe juridike të individit, garantimi i të drejtave politike. Por, ajo nuk u përfshi në "transformimet ekonomike" në kohën që kishte probleme mjaft të mprehta. Ndërsa masat e gjera të popullsisë kërkonin të zbatoheshin reforma të shpejta ekonomike, tek të cilat ato shikonin edhe zbatimin e demokracisë, qeveria qëndroi në pozita pritëse. Po ashtu, ajo i qëndroi besnike pjesëmarrjes së Rusisë në Luftën e Parë Botërore, kur masat popullore kërkonin largimin e Rusisë nga lufta, dëshironin paqe dhe vetë ushtarët rusë i kishin shpallur "luftë" luftës. Mijëra prej tyre largoheshin nga fronti i luftës. Madje, qeveria e shprehte mosdashjen për të qeverisur nga që e quante veten "qeveri të përkohshme". Mosefektiviteti i saj çoi në uljen së tepërmi të autoritetit qeverisës, gjë që lehtësoi dhe "mundësoi" realizimin e grushtit të shtetit të organizuar nga komunistët, më 7 Nëntor të vitit 1917. Si shembull për rastin e dytë mund të sjellimqeveritë e shumta, që u krijuan në kohën e Republikës së Vajmarit në Gjermani më 1918-1933. Ato ishin qeveri koalicioni, të përbëra me përfaqësues të Partisë Socialdemokrate,të Partisë Katolike të Qendrës, të Partisë Demokratike. Ato krijoheshin mbi baza kushtetuese dhe si të tilla ishin legjitime. Megjithatë, ato u luftuan me tërbim nga krahu i ekstremit të majtë - komunistët, të cilët përmes kryengritjeve të armatosura u orvatën të vendosnin "diktaturën e proletariatit", si dhe nga krahu ekstremit të djathtë - ish-rnonarkisët dhe nacionalisët, që përmes kornploteve deshën të rivendosin monarkinë. Kështu, për një pjesë të mirë të kohës, qeveritë e Vajmarit u morën vetëm me përballimin e akteve reaksionare të natyrës komuniste dhe konservatore. Ato ishin në pazita mjaft të dobta, kur u shfaqën vështirësitë ekonomike, të lidhura me krizën ekonomike të viteve 1929- 1932. Mosefektiviteti i tyre në përballimin e rrjedhojave të krizës u shfrytëzua nga nazistët për të marrë pushtetin dhe, jo vetëm kaq, por edhe për të ndryshuar sistemin e qeverisjes. Për shkak të mungesës së efektivitetit, qeveritë e Vajmarit u treguan tejet prof LloJtJbro Filo ,......~~uar efektiviteti. -retor 1917. Në s., _\jo realizoi një - dhe juridike të -~ "transformimet -_:: masat e gjera të ce, tek të cilat ato - ? itëse. Po ashtu, tërore, kur masat "ne vetë ushtarët ~ Ja fronti i luftës. zanre veten "qeveri azoritetit qeverisës, - -ë organizuar nga - -";.mjuan në kohën -eri koalicioni, të ~ endrës, të Partisë i hin legjitime. jtë - komunistët, sain "diktaturën e -:. dhe nacionalisët, -...:.për një pjesë të - ~re\'e reaksionare .::....~rë dobta, kur u ze të viteve 1929- u shfrytëzua nga adryshuar sistemin Historia pijr sistemet e qeverisjes olerante ndaj nazistëve (toleranca e tepruar), të cilët një pjesë të veprimtarisë së tyre e kishin organizuar mbi baza tërësisht antikushtetuese. Në mosefektivitetin e qeverisë së Vajmarit ndihmuan në një masë jo të vogël edhe dobësitë kushtetuese. Në Gjermani mungonte tradita demokratike. Gjermanët ishin mësuar me centralizimin e madh të pushtetit dhe sidomos me rolin e madh të ekzekutivit. 4 - ushtetuta e Republikës së Vaj marit ishte kushtetuta më demokratike. Asnjëherë më parë Gjermania nuk kishte pasur një kushtetutë të tillë. Por, kushtetuta kishte edhe mjaft dobësi thelbësore. Ajo kishte legalizuar fragmentarizmin partiak në një shkallë -ë tillë që nuk mundësonte formimin e shumicës parlamentare. Qeveritë e formuara, siç _ ërmendëm më sipër, ishin qeveri koalicioni dhe mosmarrëveshjet nga më të voglat .onin në prishjen e tyre. Deri në vitin 1933 u ndërruan 13 qeveri (XXXIv, f. 135- .36). Gjithashtu kushtetutës mund t'i bëheshin amendamente me lehtësi të madhe. Xhejms Difronze (james Defronzo), në studimin e tij "Revolutions and revolutioriary movements", përcakton një sërë faktorësh që kanë lidhje me mosefektivitetin e qeverisjes dhe të cilat ndikojnë në shfaqjen e krizës së sistemit everitar dhe çojnë në humbjen e besimit nga të qevcrisurit. Këto janë: l)Pakënaqësia e skajshme e një pjese të madhe të popullsisë. Një shfaqje e tillë rezulton nga zgjerimi i së "çarës" ndërmjet shpresave të masave të gjera të popullsisë për një etë më të mirë dhe aftësive qeverisëse për plotësimin e këtyre shpresave. E çara zhellohet kur keqësohet gjendja e përgjithshme ekonomike. Por, ajo mund të thellohet edhe kur ndryshimet për të mirë, të filluara nga autoritetet qeveritare, që i rritin më Lej shpresat e masave për një jetë më të mirë, nuk çohen deri në fund. Kjo ndodh sidomos kur ndryshimet shoqërohen me rritjen e nivelit të jetesës (pra edhe rritje e shpresave), ndërkohë që ka një rënie të menjëhershme të këtij niveli për arsye të luftërave ose katastrofave natyrore dhe ekonomike, të cilat thellojnë të çarën midis shpresave dhe mundësinë për të ruajtur nivelin e jetesës dhe, për pasojë, çojnë në humbjen e besimit ndaj qeverisë. 2)Mosmarrëveshjet deri në konflikte mes anëtarëve të elitës. Në këtë rast, një pjesë e elitës e ndien veten të kërcënuar nga pjesa që kontrollon qeverisjen, për rrjedhojë nuk e mbështet më sistemin qeverisës. Gjendja rëndohet kur kjo pjesë e elitës i drejtohet me thirrje masës së gjerë të popullsisë që të ngrihet në "lëvizje revolucionare". 3)Bashkimi i masave të gjera të popullsisë në lëvizjen për përmbysjen e një qeverie të huaj (kolonialiste), e cila konsiderohet si e paligjshme. 4)Krizat e njëpasnjëshme qeveritare. 5)Nd.ikimet e jashtme, sidomos

"-urzhvillimet ekonomike dhe sociale me vendet fqinje apo të afërta, janë me dallime

shumë të mëdha në pikëpamje të arritjeve në ngritjen e nivelit të jetesës dhe të demokratizimit, gjë që vë në lëvizje masat e gjera për të bërë ndryshime me vnimin që të arrijnë vendet e zhvilluara. Kjo u vërtetua sidomos nga ngjarjet në llind të viteve 1980 në vendet e Evropës Lindore nën sundimin komunist (XXXV,

. 10-18).

57 58 _______________________ Prof Llambro Filo Bernard Krik ndalet me hollësi në disa kushte, që ai quan të domosdoshme: sistemet politike duhet të jenë të qëndrueshme dhe efektive. Këto kushte janë: " ... 1.l'!Jij shoqen komplekse (d.m.th. që njeh një pluralizëm interesash të ndryshme dhe ndarje të punës). 2.l'!Je· shoqen eperbeJ"e'nga indiiidë. 3.l'!Je· shoqen, ne' te' cilen ka institucione qePeifaqesojne- disa nga te'qeverisurit dhe qe' ata kane' mundesi të ,-<gjerohenpër të përfshirë më shumë nga të qeverisurit (d.m.th., nuk ka raste të krijimit origjinal ose të shpërthimit spontan të institucioneve të lira); 4.Njij shoqen, me te' cilen elita sunduese nukpërjashton pjesëmarrjen në të të njerëzve nga grupet e tjera (d.m.th., në të cilën elita nuk formohet vetëm nga parimi fetar i trashëgimisë, ai etnik ose nga dijetarët apo ekspertët). 5.J'{jijshoqen, ne' te' cilen ka një klasë të mesme të madhe (d.m.th. së bashku me kushtin numër (2) krijojnë një masë qytetarësh - me këto nuk kuptohet ideja e pamundur e krijimit të një shoqërie pa klasa, është e natyrshme, një shoqëri e tillë do të jetë "borgjeze"). 6.l'!Je· shoqen; ku qeveria konsiderohet kryesisht si një veprimtari tokësore dhejojetare (d.m.th., dualizmi i krishterë mund të forcojë politikën, por, në qoftë se qeveria është përbërëse e ndonjë urdhri të njohur hyjnor, atëherë nuk do të kishim politikanë, por mbretër e priftërinj). 7 .!'{jë' shoqëri, ne' te' cilen prania e njëfarë konflikti social quhet një gjë normale dhe institucionalizohet (d.m.th. ekzistenca e fraksioneve). 8.l'!Je· shoqen, në te' cilen dallimet nëpasuri nuk janë shumë të skajshme (por kjo është gjithmonë teorike dhe gjithmonë subjektive). 9.l'!Jii shoqën, në' tii cilelz ka rritje ekonomike (të paktën përgjithësisht). 10.!'{jë' shoqen, qe' mund ta mbrojë normalisht vetveten (me mjete diplomatike ose ushtarë), por që' mund t'i kontrollojë edhe ushtarakët e saj. 11.l'!Jë· shoqen, nii te- cilën pranohet dallimi me ligj, me zakone dhe me ndergjegje midis 'Jetëspublike" dhe 'Jetësprivate" (d.m.th. baza e atyre që quhen sot "të drejta civile", por me kusht që të mos përkufizohet më vetë as fjala "private" dhe as "publike", dhe që shihen të pranuara nga njëra-tjetra). 12.N;ë· shoqër!; ku ka n;ë'traditë të ndërgjegjes politike (d.m.th. se mund të anketohet alternativa politike duke pasur besim në "përparimin" përmes reformave, të cilat mund të bëhen nëpërmjet veprimit politik). 13.l'!Je- shoqën, në'te' cilën elita sunduese është e vendosur të veprojë politikisht ... " (II, f. 133-134, nënvizimet janë të mijat- Ll. Filo). VIII. :E Autorët e në trajtimin përcaktimin Kultura sistemit pol cili trans me në trajtën e Kultura më të madh politike të n e institucione Qeverisj] demo kratike. e ka patur m. Almondd tri tipa të kul Kultura p lidhen me adri Kultura p për regjimet procesin poli bindje të pa Kultura p cilave njerëzi dihet, jo të gj përmendur ndryshme so R.Putnam politike italian Modern ItaI ndikon drej q~drueshmë si vend, në të nga politikat. ] vëmendjendr)l në efektshmë . administrata, s' dhe të efektshd politikisht ... " Ll. Filo). -TII. KULTURA POLITIKE _ utorët e studimit "Comperative Goverument", ndalen në mënyrë të veçantë në trajtimin e kulturës politike të masës së popullsisë, si një faktor i rëndësishëm në përcaktimin e sistemit politik dhe të funksionimit të tij. Kultura politike është tërësia e pikëpamjeve, qëndrimeve, dhe sjelljeve ndaj sistemit politik në tërësi. Njëkohësisht, ajo mbart procesin e zhvillimit historik, i cili transmetohet nga njëri brez në tjetrin. Si e tillë, kultura politike paraqitet edhe në trajtën e vlerave e të idealeve. Kultura politike, si shprehje me tepër e anës ~ikologjike ka një qëndrueshmëri më të madhe, se sa p.sh., institucionet politike. Si rregull ndodh që institucionet politike të ndryshojnë më lehtë e të marrin trajta të reja. Ndërkaq edhe me ndryshimin e institucioneve vazhdon të ndikojë edhe për një kohë kultura e vjetër politike. Qeverisja e demokracisë liberale është lehtësuar së tepërmi nga kultura demokratike. Një qeverisje e tillë,me të qeverisur që kanë formim kulturor demokratik, e ka patur më të lehtë në zbatimin e të gjitha procedurave të saj. Almond de Verbu (Almond de Verba) në punimin "The Civic Culture", dallon tri tipa të kulturës politike: v-e--n-d-o-r, të -subjektit dhe pjesëmarrës. . ~ Kultura politike vendore është mbështetur më tepër në qëndrime dhe veprime që lidhen me adrninistr'lITil'nVendorse sa me pranimin e veprimtarisë të qeverisë qendrore. Kultura politike që i bën njerëzit subjeku.ë qeverisjes është më tepër karakteristike për regjimet totalitare. Në këto reiii~e shtetasit e shohin veten jo si pjesëmarrës në procesin politik por subjekt të veprimeve të qeverisë të shoqëruara me kërkesën për bindje të padiskutueshme dhe nënshtrim ndaj qeverisjes. Kultura politike p~marrës5! mbart në vetvete koncepte e veprime me anë të të cilave njerëzit e ndjejnë dhe besojnë në pjesëmarrjen e tyre në qeverisje, ndonëse, siç dihet, jo të gjithë përfshihen drejtpërdrejt në qeverisje. Pjesëmarrja, siç kemi përmendur më sipër, është bazë që ngjall besim ndaj njëri-tjetrit sipas grupeve të ndryshme sociale dhe mundëson bashkëpunimin dhe arritjen e konsensusit. R.Putnam zhvillon më tej idetë e de Verbas. Ai ka bërë objekt studimi kulturën politike italiane në veprën e tij "Making Democracy Work: Civic Tradition in Modern Italy" (1993). Duke marrë Italinë si shembull, ai tregon se si kultura politike ndikon drejtpërdrejt në efektshmërinë e qeverisjes dhe po aq në stabilitetin e q~drueshmërinë e sistemit politik në tërësi. Vetë de Verba e ka portretizuar Italinë si vend, në të cilinpopullsia dallohej për ndjesinë e mospjesëmarrjes dhe e përjashtimit nga politikat. Putnam duke iu rikthyer një qëndrimi të tillë, i kushton më shumë vëmendje ndryshimeve brenda Italisë, duke marrë për bazë ndikimin e kulturës politike në efektshmërinë e 20 administratave rajonale të qeverisjes, në vitet 70. Kështu disa administrata, si ato të Emilia-Rornanjas në Veri të vendit ishin tepër të qëndrueshme dhe të efektshme, çka i mungonte qeverisjes në Kalabri. Ndërkaq, dihet, se Veriu i Italisë është më i zhvilluar nga pikëpamja ekonomike, me shkallë jetese më të lartë, me rend e stabilitet më të madh. Për ekzistencën e dallimeve të tilla, Putman e gjen përgjigjen në nivelin e kulturës politike. Ai arrin në përfundimin, se në rajonet më të suksesshme në qeverisje mbizotëron kultura politike pozitive me traditën e besimit e të bashkëpunimit, e cila rezulton në shkallën e lartë të asaj që emërtohet si "kapital social". Për të, kultura e besimit dhe e bashkëpunimit e bën veprimin kolektiv të mundshëm dhe efektiv. Në mënyrë të veçantë Putnam nënvizon aftësinë e komunitetit për "devolop the" into the "We", ", pra që individët ta ndjejnë veten pjesëtarë të së tërë s dhe që dallimet që shfaqin t'i zgjidhin nëpërmjet bashkëpunimit. Kultura politike me "kapitalin social" lehtëson ndërtimin e institucioneve politike të afta për të zgjidhur problemet e komunitetit. Atje ku "kapitali social" është i pamjaftueshëm, edhe qeveritë e zgjedhura mund të shihen si kërcënim për interesat individuale dhe të shfaqet mosbesim ndaj institucioneve. Aq më tepër, bashkëpunimi nuk është i mundur, kur përdoren përcaktime të tilla, si "Ne" dhe "Ata". Përcaktime të tilla thellojnë ndarjen sociale dhe ushqejnë qëndrime armiqësore të njërit kundër tjetrit. Përgjigjen se si formohet "kapitali social", Putman e gjen në zhvillimet historike. Administratat qeverisëse në Veri të Italisë kanë qenë të ndikuara së tepërmi nga tr~ëse, që e kishte zanafillën qysh në shek. XII. Në të kundërtën,

arrunistratat e pasuksesshme të Jugut të Italisë ishin nën "peshën" e historisë së

gjatë të sundimit feudal, të huaj dhe të atij borokratiko-autoritar, çka e bënte shumicën e jugorëve, të mbylleshin në vetvete dhe të mbanin qëndrim mosbesues dhe armiqësor ndaj administratës qeverisëse. Me shembullin e Italisë mund të përfundojmë se si kultura politike bëhet vendimtare dhe nëpërmjet saj e kaluara historike ndikon mbi të tashmen. Kjo është arsyeja që kultura politike përcaktohet nga politologët edhe si "agjensi" transmetimi, nëpërmjet së cilës ngjarjet historike ndikojnë në jetën politike ((L:VII, f. 257). SL 60 _______________________ Prof Llambro Fijo PJESA E DYTË SISTEMI I QEVERISJES SË DEMOKRACISË-LIBERALE 1. TIPARET THELBËSORE TË SISTEMIT TË QEVERISJES SË DEMOKRACISË-LIBERALE Për të kuptuar me mirë zhvilliminhistorik të sistemit të qeverisjessë demokracisë liberale, fillimishtpo parashtrojmë tiparet thelbësore të sistemit me elementet më të domosdoshme. Ato janë paraqitur përmes një tabele përmbledhëse, të mbështetur në studimin "Power and Government" të autorit Frid H. Uillhoit (Fred H. Willhoite) (VITI,f. 127). ELEMENTET RËNDËSIA KONTROLLI/ BALANCIMI 1 2 3 Konstitucionalizmi -Ndalon qeverinë të -Siguron dhe garanton të Kushtetutë e shkruar abuzojë me drejtat dhe liritë e individit Ndarja e pushteteve në pushtetin; dhe autonominë tri hallka (ligj, ekz., -Kufizimet janë si -Individët jetojnë pa qenë jur.) për të qeverisurit, të frikësuar nga ndëshkimet Efektiviteti kushtetues. ashtu edhe për e padrej ta dhe të Qeverisje e kufizuar qeverinë. paligjshme. (çfarë duhet të bëjë -Gjykatë e pavarur dhe dhe çfarë nuk duhet të asnjanëse. bëjë qeveria) Oeverige pëifaqë'suese e -Legjitimiteti -Njerëzit janë të lirë të përgjegjshme dhe sigurohet përmes shprehin pikëpamjet e tyre Ilogaridhë'në'se pëlqimi t dhe politike, t'i avancojnë ato Demokracia elektorale mbështetjes së përmes zgjedhjeve dhe të (zgjedhje të rregullta popullsisë (votuesit kërkojnë mbrojtjen e në periudha kohore të zgjedhin zbatimin e tyre. caktuara). përfaqësuesit e tyre -Populli ka të drejtë të jetë i Lidhja midis të që veprojnë si informuar për veprimtarinë zgjedhurve dhe ligjvënës) . e qeverisë. zgjedhësve me -Postet e qeverisjes -Qeverite që nuk realizojnë përgjegjësinë e dhënies nuk janë mbi bazën e programin eliminohen së llogarisë së të origjinës dhe të përmes votës. parëve të dyteve; trashëgimisë. -Votuesit kanë mundësi të Mbështetja popullore -Përmes votave, heqin nga postet drejtuese e qevensJes. qeveria merr persipër qeveritarët e të zbatojë interesat e papërgjegjshëm dhe të popullsisë. korruptuar (e drejta e -Garantohet e drejta riavokimit). e popullsisë për të ndryshuar qeverinë. I-fistoria piJr sistemet e qeverisjes 63 1 2 3 3.Pluralizmi partiak -Ekziston mundësia -E drejta për t'u organizuar (konkurrenca) që votuesit të në parti politike. -Ekzistenca e disa zgjedhin midis -E drejta për të kritikuar. partive. alternativave përmes -Ekzistenca dhe respektimi -Konkurrencë e parapëlqimeve. ; i opozitës paqësore. ndershme. -Ekzistenca e -Partitë zëvendësojnë alternativave dhe e njëra-tjetrën në konkurrencës së lirë, qevens)e. që mundëson njerëzit të shprehin , lirshëm interesat e tyre. 4.Pc'rso!ia e "sundimit te" -Qeverisja siguron -Kufizohet me garantimin e shumicës" mbështetjen përmes të drejtave individuale, të vullnetit të shumicës pakicave kombëtare. ose pjesës më të -Mbështetja e tolerancës. madhe. -Kontrolli përmes opozitës. 5. Grupet e interesit -Sigurojnë ndikimin -Kornprornisi në mes dhe mbrojtjen e kërkesave dhe interesat interesave të grupeve konfliktuale. të ndryshme. -Lejohen grupet e interesit të ushtrojnë presion. -Ndikojnë në formimin e opinionit publik. 6.Mungesa e masave -Liria në -Parnundësia e zbatimit të shtrenguese te" karakterit pjesëmarrjen në sanksioneve të skajshme masiv (ose të politikat. kundër shumicës. minimizuara)-. -Kundërshtimi në -E drejta e disidentëve mënyrë paqësore i dhe e mosbindjes-o qeverisjes. 7.Ndryshimet paqesore -Ndryshimet bëhen -Ekzistojnë procedura për -Merren parasysh pa trazira të trajtimin e konflikteve për interesat e të gjitha dhunshme. të mos lejuar që ato të masave. -Nuk ka çrregullime ashpërsohen. -Siguron konsultim të rendit. popullor. 64 _______________________ Prof. L!ambro Filo Historia për :: Ecuria drejt vendosjes së sistemit të qeverisjes së demokracisë liberale përbën një proces të gjatë historik. Në përcaktimin dhe argumentimin e tipareve të kësaj qeverisjeje (ndryshe nga qeverisja totalitare e formës komuniste dhe fashiste) kanë kontribuar shumë mendimtarë. Në vitin 1861, Abraham Linkolni dha përkufizimin e qeverisjes demokratike, që konsiderohet si përkufizimi më i mirë. Në fjalimin e tij në Godesberg, ai e deklaroi atë si "qeverisje epopullit, ngapopulli dheper popullin - government of thepeople, by the people and for the people". Në këtë përcaktim, "qeoerisje nga populll' ka kuptimin "nga përfaqësuesit e popullit" të zgjedhur dhe jo qeverisje në mënyrë të drejtpërdrejtë nga populli. Demokracia liberale është, në radhë të parë, demokraci përfaqësuese. Shprehja tjetër e Linkolnit "për popullin" është në kuptimin e qeverisë që vepron në përputhje me aspiratat e popullit. Për më tepër, një qeverisje demokratike mund të jetë ideale, kur veprimet e saj korrespondojnë në mënyrë të përsosur dhe të vazhdueshme me dëshirat e të gjithë shtetasve. Por, një kategorizim me një përgjegjësi të tillë mund të shihet edhe me mjaft rezerva. Studiuesit mendojnë, se një qeverisje e tillë në kuptimin e plotë të fjalës nuk ka ekzistuar. Për ta, ajo mund të shërbejë si ideal që aspirojnë regjimet demokratike. Robert Dal përdor emërtimin poliarkis (polyarchies) me qëllim që të bëjë dallimin me demokracinë ideale. Për të, regjimet demokratike karakterizohen jo nga përgjegjshmëria e përsosur, por nga një shkallë e lartë e saj: veprimet qeverisëse në mënyrë relative korrespondojnë me dëshirën e shumicës relative të shtetasve për një periudhë të gjatë kohe. Sipas Dalit, një demokraci e tillë mund të ekzistojë vetëm kur janë të pranishme së paku tetë garanci institucionale: 1. Liria për të formuar dhe për t'u bashkuar në organizata. 2. Liria e shprehjes. 3. E drejta e votës. 4. Mundësia e zgjedhjes për postet publike. 5. E drejta e udhëheqjes politike për të konkurruar për mbështetje dhe vota. 6. Burime (kanale) alternative të informacionit. 7. Zgjedhje të lira dhe të ndershme. 8. Institucione për të zhvilluar politikat qeveritare në varësi nga votat dhe shprehjet e tjera të dëshirave. Gjashtë të parat mëshirojnë të drejtat klasike të lirive, si lirinë e fjalës etj., dhe përfshijnë, gjithashtu, edhe vlerat e tjera të demokracisë: barazinë. Dy të fundit kanë të bëjne me vendosjen e qeverisjes së përgjegjshme dhe llogaridhënëse (L, f. 2). Vendosja dhe konsolidimi i sistemeve demokratike të qeverisjes, të mbështetura edhe nga kultura politike përkatëse, është një proces i vështirë, çka është vërtetuar me faktin, se për periudha të tëra historike, numri i vendeve demokratike ka qenë i pakët, në mos shumë i pakët (LI, f. 79). Arend Lifert (Arend Lijphart), në studimin e tij "Democracies" thekson se demokracia shek. x::rs: i: botës ëshrë të viteve _ e drejta per civile, si '; botë. _-ë demokracis vende) 'L

te..p..er .•e-.•-. ~

Historia për sistemet e qeverisjes _ demokracia është dukuri e rrallë. Asnjë qeverisje demokratike nuk ishtë e plotë në shek. XIX dhe në një periudhë të gjatë kohore në shek. XX, shumica e popullsisë së botës është qeverisuar nga regjime jodemokratike. Ai rreshton 51 vende, që në fillim të viteve 1980 konsideroheshin si vende me regjime demokratike, por jo se në të gjitha këto vende një regjim i tillë ishte i ndërtuar në mënyrë të përsosur. Vlerësimin e tij ai e mbështet në kriterin e zbatimit të të drejtave politike të tilla, si e drejta për të marrë pjesë në zgjedhjet e lira konkurruese dhe në garantimin e lirive civile, si liria e fjalës, e organizimit etj. Këto vende përbënin 37% të popullsisë së botës. Në këtë përcaktim është mbajtur parasysh vazhdimësia e qeverisjes së .:.==roKracisë liberale për një periudhë të gjatë kohore (kjo është sidomos për 21

e) (L, f. 38).

I Demokracitë në vazhdimësi J Vende të tjera demokratike J para dhe pas Luftes së Dytë Botërore (janar 1980) Australia Izraeli Bahornia Nauru Austria Italia Barbados Nigeria Belgjika Japonia Botsvana Guenea e Re Papati Kanadaja Luksemburgu Kolumbia Portugalia Danimarka Holanda Kosta Rika St. Luçia Finlanda Zelanda e Re Dominika Ish. Solomone Franca Norvegjia Rep. Domenikane Spanja Gjermania Perëndimore Suedia Ekuadori Sri Lanka Islanda Zvicra Fixhi Surinami Irlanda Britania Gambia Trinidad dhe Tabago SHBA Greqia Turqia India 'Tavolu Kiribali Volta e Sipërme Malta Venezuela Nisur edhe nga ky fakt, del në pah edhe njëherë rëndësia e studimit të përvojës historike, si për hedhjen e bazave të demokracisë liberale, ashtu edhe për funksionimin e saj përmes parimeve më të domosdoshme. Po aq e rëndësishme është edhe mbrojtja e këtyre parimeve, të 'cilat, siç do t'i trajtojmë edhe në kapitujt e tjerë, janë marrë nëpër këmbë nga regjimet totalitare dhe autoritare. 65 II. SFONDI HISTORIK PËR FILLIMET E QEVERISJES SË DEMOKRACISË-LIBERALE (Viti 1815 - pikë kthese) Në vitin 1815, Kongresi i Vjenës, i thirrur pas abdikimit nga pushteti të N. Bonapartit, ku morën pjesë përfaqësues nga pothuajse të gjitha shtetet evropiane, publikoi vendimet e tij. Ndërmjet katër vendimeve kryesore ishte ai i legjitimitetit (të tjerat kishin të bënin me kufizimet ndaj Francës, me kompensimet dhe arritjen e ekuilibrit midis Fuqive të Mëdha). Zbatimi i legjitimitetit kërkonte që të gjitha familjet (dinastitë) mbretërore, të cilat gjatë Revolucionit Francez dhe luftërave të N. Bonapartit ishin përmbysur ose larguar nga qeverisja, të riktheheshin në pushtet. Ishte fjala për Burbonët në Francë, në Portugali, Spanjë, dinastia e Savojës në Sardenia dhe Piemont, ajo e Oranzhit në Holandë. Harta e re politike e Evropës do të ishte si ajo e vitit 1789, me përjashtim të Perandorisë së Shenjtë Romane, e cila shpërbëhej. Kështu, legjitimiteti u mishërua në monarkinë e mbështetur në referencën shpirtërore të pushtetit (Karli X në Francë u shenjtërua me të drejtën hyjnore). Po ashtu, të gjitha kushtetutat që kishin pranuar sovranitetin e popullit, ndarjen e pushteteve në tri hallka, u konsideruan të paligjshme (XXXVI, f. 6). Ndryshime të tilla shënuan triumfin e konservatorizmit. Konservatorizmi kishte si synim kryesor ruajtjen dhe forcimin e gjithanshëm të shoqërisë së vjetër tradicionale, mbrojtjen e regjimit monarkik, madje me të drejtën hyjnore, përforcimin e hierarkisë aristokratike të bazuar në të drejtat e trashëgimisë, lartësimin e komunitetit të përbashkët në kurriz të lirisë individuale (XXXVII, f. 619). Legjitimiteti ishte sfidë dhe kundërvënie e hapur ndaj arritjeve të Revolucionit Francez (etapa e parë e tij), e të Revolucionit Amerikan. S.e.Fainer (S.F.Finer) në studimin e tij voluminoz për të gjitha periudhat historike i titulluar "The History of Government", vë në dukje gjashtë arritje të mëdha të Revolucionit Amerikan në artin e qeverisjes. Ai i quan ato inovacione (risi) (C V, f.1501-1514). I quan kështu jo vetëm se përfaqësonin "të renë" progresive, që i kundërvihej të vjetrës konservatore, por edhe se ishin "modele" që vlenin për një përdorim të përgjithshëm, pra edhe nga kombet e tjera që ndodheshin në procesin e formimit të shteteve të tyre moderne. Gjashtë risite e SHBA që u përfshinë në teorinë dhe praktikën e qeverisjes ishin: 1.0rgani i Konventës Konstitucionale (ose Asambleja Kushtetuese) që harton kushtetutën e vendit. Vetëm asamblejae zgje_dhurmundësonte realizimin e sovranitetit popullor në kuptimin e ushtrimit të autoritetit më të lartë vendimmarrës nga populli i cili zgjidhte përfaqësuesit e tij. Po ashtu, ishte populli që miratonte kushtetutën. 2. Kushtetuta e shkruar si premisë që të gjitha ligjet të mbështeteshin në ligjin themelor pra në kushtetutë. gjera të vndaluar 2.' ~dë!y tij, ~fom: mbi bazë:: ë push e- ,pritil&~ . 2:' Ort'tr.i - ~~ lirive të in Historia per sistemet e qeuerisjes 67 3. Bill of Rights që përcaktonte hapësirën e veprimtarisë së qeverisë dhe shtronte detyrimin e saj për mbrojtjen dhe garantimin e të drejtave dhe lirive të individit. 4. Ndarja e pushteteve ndërmjet tri hallkave (legjislative, ekzekutive, juridike) dhe kontrolli e balancimi në mes tyre, si shprehje e qeverisjes demokratike që i kundërvihej monopolizmit të qeverisjes nga monarku ose oligarkia dhe vinte kufi në ushtrimin arbitrar të pushtetit. 5. Rishikimi gjyqësor si një masë garantuese për miratimin dhe zbatimin e ligjeve në përputhje me ligjin themelor ose Kushtetutën. Në arritjet e etapës së parë të Revolucionit Francez Fainer veçon "Deklaratën e të Drejtave të Njeriut dhe Qytetarit" dhe nënvizon pesë çështje me rëndësi të veçantë për qeverisjen moderne. Një prej tyre është "qeverisja nëpërmjet ligjit". Kjo ishte shprehur në jo më pak se nëntë prej 17 artikujve të Deklaratës. Parimet e tjera shpallnin sovranitetin popullor dhe ligjet, si shprehje të vullnetit të përgjithshëm. Me rëndësi të veçantë ishte formulimi i nocionit të komb-shtetit, që nënkuptonte, se shteti me çfarëdo përbërje dhe pavarësisht se ku shtrihej, ishte "pronë" e shtetasve të tij dhe jo i një njeriu apo i dinastisë aristokratike. Po ashtu, konservatorizmi ishte kundërvënie ndaj i1uminizmit dhe kontributit, që kishte dhënë ai në zhvillimin progresiv të shoqërisë. Ishte Xhon Loku (Iohn Locke, 1632-1704),iluministi i parë që, duke përgjithësuar ndryshimet progresive në qeverisjen e Anglisë, pas "Revolucionit të Lavdishëm" të viti 1688, argumentoi idenë e ndarjes së qartë dhe të saktë të pushtetit në tri hallka (degëzime): ekzekutive, legjislative dhe juridike. Për Lokun, liria nuk kishte vlerë, nëse "tij njijtet njerëz ose të"'!jijtat organe, qofshin keto fisnikëri osepopul~ ushtronin tij tria pushtete!' dhe se "liria mund të"bazohet vetem në pranimin e kt!Jdesshëm të"ndaljes së institucionalizuar dhe balancimin epushteteve brenda shtetit" (XX, f. 83-85). Kështu, sipas Lokut, me ndarjen e pushteteve, organi legjislativ,p.sh., që përfaqëson interesat e gjera të vendit, do të mbikëqyrë ekzekutivin (i cili mund të jetë monark), për të ndaluar abuzimet me pushtetin. Ndërsa Loku kishte trajtuar pak tiparet e pushtetit dhe mënyrat e organizimit të tij, Monteskië (Charles Luis de Secondat, Baron de Montesquieu, 1689-1755), po mbi bazën e përvojës angleze, kishte kontribuar në veçanti në argumentimin e ndarjes së pushteteve. Sipas tij, ndarja "i siguronte regjimit pëifaqësues lirinë, minimizonte monopolin eprivilegjeve dhe korrupsionin dhe, mbi të"gjitha, ishte garanci ndq; atyre (individëve apo grupeve) që· orvateshin tij realizonin kontrollin total tii qeverise". Nga ana tjetër, ilurninistët kishin kontribuar mjaft në trajtimin e të drejtave dhe lirive të individit. Sipas Lokut, të gjithë njerëzit lindin të lirë dhe të barabartë. Natyra dhe jo qeveria i pajis ata me tri të drejta, pra me të drejta natyrore (sot të njohura si të drejta humane): jeta (në kuptimin e sigurisë), liria dhe zotërimi i pronës dhe po aq ajo 'natyra) i ka krijuar qeniet humane si qenie racionale. Në këtë kontekst, qëllimi i 68 _______________________ Prof L!oll1bro Filo qeverisë është t'i mbrojë këto të drejta. Vetë institucionet e qeverisjes duhet të përfytyrohen si instrumente për mbrojtjen e lirisë, jetës dhe pronës së shtetasve. Për Lokun, shteti nuk duhet të jetë shtet i dhunës, por i garantimit të të drejtave të individit dhe të rendit në përgjithësi. Në këtë mënyrë, Loku argumentonte edhe parimin e qeverisjes me pëlqimin e popullit. Ai shkruante, se "njelizit bien dakord të" merren vesh ne'mes tyre, qe' te"krjjojne' qeverine' e autorizuar, qe' te"bartoië dhe te' zbatoje' ligjeper vendosjen epaqes se' sigurt dhe te"drejtësisë brendapërbrenda komunitetit'. Njerëzit që japin pëlqimin për qeverisjen e bëinë këtë me bindjen, se formohet për të mbrojtur të drejtat e tyre, prandaj edhe janë të detyruar ta pranojnë atë, t'i binden për të zbatuar ligjet, për të paguar taksat. Sipas Lokut, qeveria siguron pëlqimin e popullit, kur mbron të drejtat natyrore të individëve. Prandaj, ai argumentonte se, kur organet legjislative apo ekzekutive ose të dy së bashku marrin nëpër këmbë, dhunoj në të drejtat natyrore të individit, atëherë është i ligjshëm dhe i pashmangshëm rebelimi popu.\.\.Ol: KUna:l':.l: -:\.l:'d.nwe. \.'1':. -:\.\\'d.. Me. 'd.!.'g;uffi.e.n\.e. \.~ \.\.\.h, LC)Ku ~1nC)nte. ti::. ndërgjegjësonte njerëzit për të larguar nga qeverisja abuzuesit e pushtetit, ata që orvateshin për pushtet absolut dhe dilte në krah të qeverisjes që mbronte dhe garantonte të drejtat dhe liritë themelore të individit (VIII, f. 109). Idetë iluministe të qeverisjes me pëlqimin e popullit, të qeverisjes përfaqësuese dhe mbi të drejtën për të rebeluar kundër sunduesve të padrejtë, frymëzuan luftërat për liri në Evropë dhe Amerikë. Ato ishin të materializuara në dokumente ligjore dhe institucione kushtetuese, që operonin me sukses në botën anglo-saksone dhe kishin filluar "të hidhnin rrënjë" në vendet e tjera. Kështu, idetë e Lokut që "kgjithe" njerezit jane' krijuar te' barabartë", që legjitimiteti i qeverisjes duhet të mbështetet "ne' peJqimin e te"qeverisurve" , që njerëzit kanë të drejtë të ngrihen dhe të përmbysin qeveritë, të cilat në mënyrë të përsëritur dhunoj në të drejtat natyrore, ishin reflektuar plotësisht në Deklaratën e Pavarësisë së SHBA, më 1776 (VIII, f. 109). Th. Xheferson (jeferson) kishte ndryshuar vetëm shprehjen e Lokut "zokrim tëpronës' me "kerkim te"lumturise". Po ashtu, idetë e Monteskios mbi ndarjen e pushteteve të ishin pasqyruar gjerësisht në Kushtetutën Amerikane të vitit 1787. Idetë e përmendura më sipër, si dhe ato të Volterit për liritë dhe të drejtat e individit, të Zh. Zh. Rusoit pë~ ligjin si vullnet i përgjithshëm, përshkonin anëmbanë Deklaratën e të Drejtave të Njeriut dhe të Qytetarit -1789, si dhe shumë dokumente të tjera të etapës së parë të Revolucionit Francez. Në rrethana të tilla, vendimet e Kongresit të Vjenës dhe triumfi ikonservatorizmit ngjallën reagime të forta nga forcat progresive, të cilat në vazhdim shtruan si çështje jetike ruajtjen dhe zhvillimin e përvojës progresive të qeverisjes së re. KLASA E MESME-MBËSHTETËSE SOCIALE PËR FORMAT E QEVERISJES SË RE Forcat progresive tashmë ishin ato, që po forcoheshin si klasa dhe grupe të reja sociale. Në to vend të rëndësishëm zinte klasa e mesme. ~_.,,,,Filo Historia për sistemet e qeuerisjes 69 -, ësuese ~-'-"'~- uftëra t _ -e ligjore csone dhe •• -·tëgiitM ~:= •c.•tetet "ne' - .everitë, - orësisht - ~eferson) - : mturisi", Sa kohë që pasuria industriale po bëhej më e rëndësishme, klasa e mesme duhet të kishte ndikim më të madh në të gjitha veprimtaritë e shtetit (XXVIII, f 388). Klasa e mesme e gjysmës së parë të shek. XIX përbëhej nga sipërmarrës, bankierë, tregtarë, që përbënin njëkohësisht edhe shtresën e lartë të klasës së mesme. Pjesa tjetër e saj përbëhej nga shtresa e ulët (në Francë mikroborgjezia) e përfaqësuar nga pronarë të vegjël. E afërt me të ishte shtresa e njerëzve të profesioneve të lira, intelektualët, që shquheshin nga arsimimi dhe kultura. Klasa e mesme po formonte psikologjinë e saj. Pjesë e kësaj psikologjie ishte liria individuale, që i kundërvihej arbitraritetit të çdo force tjetër, mendimi i lirë dhe epërsia e arsyes në zgjidhjen e problemeve, vlerësimi i njeriut në bazë të punës dhe të pronës së arritur në saje të realizimeve konkrete dhe jo në saje të origjinës së trashëgimisë, interesi vetjak dhe aimaterial, si nxitje për veprimtari komunitare. Virtytet e punës, të kursimi t, ambicia dhe maturia karakterizonin klasën e mesme si të tërë dhe po ashtu përfshirjen në këto virtyte të materializmit, egoizmit, individualizmit të theksuar, vetëkënaqësisë. Të talentuar dhe me ambicie, pjesëtarët e klasës së mesme, sipërmarrësit e lirë, bankierët, tregtarët, njerëzit e profesioneve të lira dhe nëpunësit kërkonin t'u jepej fund formave të vjetra të pushtetit politik dhe të prestigjit social (XXXVII, f. 334). Vitet pas 1815 ishin vite të një veprimtarie të madhe intelektuale me përpjekje për r'i shpjeguar ndryshimet që kishin ndodhur, si dhe me paraqitjen e një perspektive të re për të ardhmen (XXXIX, f. 827). Kombinimi i arrit jeve progresive, që buronin nga Revolucioni Amerikan dhe etapa e parë e Revolucionit Francez, me kërkesat e forcave të reja sociale, u bë bazë për profilizimin pas vitit 1815 të platformave ideore dhe të lëvizjeve të tipave të ndryshëm, që do të arrinin kulmin me revolucionet evropiane të vitit 1848. Ata ishin: liberalizmi, që, së pari, u fut në gjuhën angleze më 1819; radikalizmi, që u përdor më 1820; socializmi i hershëm më 1832; nacionalizmi modern dhe komunizmi, që filluan të përdoren më 1840; si dhe konservatorizmi i ri i vitit 1835 (X:AT\,TI,f. 431). Sidoqoftë, platformat e mësipërme nuk duhen konsideruar si një shfaqje krejtësisht e re. Njerëzit p.sh. e deshën "lirinë" përpara se të flisnin për liberalizmin. Madje, ata që e quanin veten liberalë, ishin shfaqur përpara vitit 1819. Vetë N. Bonaparti e përdorte shprehjen "liberal" sipas interesit të tij.Liberalizmi ishte përhapur në mënyrë të veçantë mes spanjollëve, që luftonin kundër pushtimit të N. Bonapartit. Termi u shtri në Francë pas restaurimit të Burbonëve, më 1814, për të përcaktuar kundërshtarët e monarkisë. Madje edhe uigët në Britani e quanin veten liberalë. Ajo çka përbën të re, është sistemimi më i plotë dhe më i qartë i ideve liberale dhe zhvillimi i tyre në kushtet e reja. Ndërkaq, liberalizmi klasik, ndryshonte nga njëri vend në tjetrin. III. PLATFORMAT IDEORE LIBERALIZMI I~ASIK PËR QEVERISJEI Si pikënisje për liberalizmin e kësaj kohe ishte zotimi për mbrojtjen e lirisë së individit. Liberalët e vinin theksin tek njerëzit e lirë, të çliruar nga kufizimet qeveritare. Sipas një liberali francez, "liria e individiive eshte' objekt i tëgjitha shoqërive humane. Kjo liri ka te' b~je'me zotërimin paqesor te'pavaresise' private, me te' drejtën per të plotesuar interesat personale pa pengesa, per aq kohe' sa ato nuk do te'per-zihen nil veprimtari legjitime, '!Jellqj te' barabartemeatoe te'te' tjerei;e" (XIII, f. 746). Theksimi i lirive dhe të drejtave të individit ishte i lidhur drejtpërdrejt me idetë liberale mbi qeverisjen dhe pushtetin. Në shumë drejtime, liberalët e shek. XIX ishin vazhdues të iluministëve. Pikëpamjet e tyre mbi a) qeverisjen përfaqësuese, b) ndarjen e pushteteve, c) kushtetutën e shkruar, ishin pothuajse pikëpamje të iluministëve, për të cilat folëm më sipër. Por, e reja që sillnin liberalët, kishte të bënte me përballimin e reaksionit konservator, që shpërtheu pas vitit 1815 dhe sidomos me mbrojtjen dhe zhvillimin në rrethana të reja të mendimeve iluministe për qeverisjen. Kontributi i tyre dallohet në disa drejtime. Ata përforcuan argumentimin e konstitucionalizmit me kërkesën për qeverisjen e kufizuar ose për "qeverisjen minimale". Qëkurse pushtetin, veç të tjerave, e shikonin si ushtrim të kontrollit mbi të tjerët, ata e quanin të domosdoshme ekzistencën e kufizimeve në ushtrimin e tij. Vetëm në këtë mënyrë, sipas tyre, . njerëzit mund të ishin të lirë. Kryesore për ta ishte mbrojtja e lirive civile ose të drejtave themelore të të gjithë njerëzve, të cilat i përmblidhnin në barazinë përpara ligjit, lirinë e fjalës, të shtypit, të mbledhjeve dhe lirinë nga arrestimet arbitrare. Lidhur ngushtë me kufizimin e ushtrimit të pushtetit ishte edhe ideja tjetër liberale, ajo e përcaktimit të sferës private. Liberalët e përcaktonin veprimtarinë private si një sferë të pavarur nga ajo e shtetit dhe e kishës. Synimi i tyre ishte çlirimi i shoqërisë civile (jeta personale, familja, biznesi) nga ndërhyrja politike dhe kontrolli fetar. Për ta, ashtu si edhe për iluministët, njerëzit janë dhe veprojnë me arsye dhe se ata duhet të ishin të lirë që të plotësonin aspiratat e tyre në çështjet politike, ekonomike dhe fetare. Të gjitha argumentet e tyre drejtoheshin kundër tiranisë, despotizmit, sistemit absolutist të qeverisjes dhe kundër intolerancës fetare. Duke evidentuar liritë civile, liberalët përcaktonin edhe pozicionin e individit ndaj pushtetit. Sipas mendimit liberal, individët duhet ta përdornin pushtetin e tyre, me qëllim që t'i siguronin secilit maksimumin e lirisë prej shtetit ose prej çdo autoriteti brenda vendit (XXXVII, f. 602). Në këtë mënyrë, ata argumentuan idenë e "shoqërisë . cioile" si '!lë'shoqëri e '!Jeriut te' ri, te' barabartë nen sundimin e ligjit, te' lidhur se'bashku jo nga '!Je'qellim i perbashket, por nga bashkimi i respektit per njëri-tjetrin nën qeverisjen e kujizua-l' (XL, f. 12). Historia për sistemet e qeverisjes 71 ••• Kështu, liberalët e hershëm këmbëngulnin për konstitucionalizmin që nuk ishte e njëllojtë me kushtetutat. Kushtetutat e shkruara ishin vetëm një pjesë e tij (XI, f. 97). Në vazhdim, konstitucionalizmin ata e shprehnin edhe nëpërmjet dy kërkesave të tjera: 1) Sigurimittë një sistemi të qëndrueshëm ligjor me zbatimin e një ligjipër të gjithë. 2) Kushtetutave të miratuara nga asamble përfaqësuese me pjesëmarrjen e sa më shumë segmenteve sociale. Në qoftë se nisemi nga ideja e qeverisjes kushtetuese, liberalët, në pamje të parë, nuk sillnin ndonjë gjë të re, përderisa për kushtetutat e shkruara kishin këmbëngulur iluministët dhe ato ishin miratuar në shumë vende. Argumenti i liberalëve kishte të bënte më shumë me efektivitetin real të tyre,me krijimin e shtetit ligjor, të shprehur në tërë veprimtaritë dhe të pacënuar nga çdo veprimtari antishtetërore. Në mënyrë të veçantë riafirmohej koncepti i "shtetit ligjor", sipas të cilit, çdo kufizim i autonomisë individuale mund të bëhet vetëm mbi bazën e ligjit.Po ashtu, riafirmohej koncepti i "shtetit të' së'dro/ks", që do të thonte, se aktet e organeve publike duhet t'i nënshtroheshin edhe kontrollit të gjyqtarit, derisa të sigurohej pajtueshmëria efektive me ligjin (LIl, f. 304). Por, efektivitetin e qeverisjes kushtetuese të qëndrueshme dhe reale ata do ta kërkonin në një pjesëmarrje sa më të gjerë në hartimin e kushtetutave, në mënyrë që hartuesit të pasqyronin interesa sa më të gjera dhe të karakterizoheshin nga mënyra racionale e zgjidhjes së interesave konfliktuale përmes kompromisit politik. Ata deshën të shmangnin dobësitë, të metat dhe të këqijat që lidheshin me kushtetutat e para. Mund të themi, se ekzistonte një përvojë e mirë. Kushtetuta e SHBA ishte hartuar nga Konventa e Përfaqësuesve-74 delegatë të caktuar nga legjislaturat e 11 nga 13 shtetet e SHBA. Përfundimisht, ajo ishte nënshkruar nga 39 delegatë. Në kohën e miratimit të kushtetutës, shumë shtetas nuk kishin të drejtën e votës dhe delegatët vinin nga shtresat e larta të shoqërisë. Por, nenet e kushtetutës nuk ishin për ushtrim pushteti në favor të një elite të vogël. Ajo e shpërndante pushtetin në një shkallë të madhe, vendoste kontrollin dhe balancimin dhe përfaqësonte një dokument fleksibël, i cilimund t'u përshtatej në vazhdimësi ndryshimeve të realitetit në shoqërinë amerikane përmes amendamenteve, vendimeve juridike. Një gjë të tillë e ka shprehur më mirë Xhon Marshall (Iohn Marshall), kryegjyqtari i Gjykatës Supreme (1819) me vlerësimin: "f'!Jë" kushtetuk e paracaktuar për t'i rezistuar shekujve qi:" do te vijnë dhe, për pasqjë; edheper t'iu përshtatur krizave k ndryshme të'çësh!Jevergerëzore" (XL VI, f. 6). Në të kundërtën, ishin zhvillimet pas Revolucionit në Francë, të cilat kishin dhunuar kushtetutat e para. Kushtetuta e miratuar më 3 shtator të vitit 1791 nga Asambleja Kombëtare Kushtetuese veproi vetëm për një kohë të kufizuar. Me gjithë përmbajtjen e saj iluministe ajo nuk ishte në gjendje që me artikujt e saj t'i imponohej 72 ________________________ Prof LIC/mbro Filo një organizimi social dinamik. Për më tepër, autorët e saj e përjashtuan veten nga pjesëmarrja në legjislaturën e parë, që vendoste kushtetuta, duke lënë rrugë të hapur për forca destruktive dhe njerëz që kishin pak simpati për parimet e kushtetutës. Ajo u bë një simbol i zbrazët. Shpërndarja e pushteteve degjeneroi në anarki duke i hapur rrugë kështu Regjimit të Terrorit. Paqëndrueshmëria e kushtetutave në Francë u bë pjesë e etosit politik. Në vazhdim, gjatë shek. XIX ajo ishte nën demokracinë parlamentare vetëm për 25 vjet. Madje, Republika III, që zgjati nga 1875 deri në Luftën e Dy tw Botërore, nuk u pranua kurrë plotësisht nga pjesa më e madhe e borgjezisë, e fshatarësisë, e klerit dhe aq më pak nga ushtria. Ajo degjeneroi në arenë intrigash. Që prej vitit 1791, francezët bënë më shumë se 12 përpjekje për t'i dhënë vendit kushtetutën parlamentare. Kushtetuta e Norvegjisë e vitit 1814 u miratua nga Eidsvold Convention me pjesëmarrjen e 112 delegatëve: 59 nga "skalionet" e larta të qeverisjes, 16 biznesmenë të pasur, 37 fermerë. Kushtetuta u bë një detyrim serioz, i pranuar nga njerëzit e arsimuar, me përvojë kualifikimi. Ajo i qëndroi kohës. Nëpërmjet pikëpamjeve dhe kërkesave për kushtetutën e shkruar dhe efektive dhe kushtetutën e miratuar nga asambletë e përfaqësuesve, liberalët e trajtonin qeverisjen e re si shprehje të interesave popullore, që mund të përbaUte çdo orvatje për rikthim në qeverisjen absolutiste. Liberalët do t'i përmbaheshin fort asaj, që ata e quanin thelbësore në politikat, pra në tolerancën, kompromisin dhe pajtimin. Një gjë e tillë reflektonte besimin e madh, që kishin ata në arsyen humane dhe që këtej në efikasitetin e debatit dhe të kompromisit. Në kuadrin e qeverisjes përfaqësuese, ata kërkonin publikimin e plotë të të gjithë veprimtarisë qeveritare, gjë që e lidhnin edhe me shtypin e lirë. Liberalët ishin përkrahës të mëdhenj të kërkesës për përhapjen e arsimimit dhe të kulturës, si një kusht i domosdoshëm për një qeverisje të mirë dhe të arsyeshme. Ata ishin kundërshtarë të luftërave, të shpenzimeve ushtarake dhe të mbajtjes së ushtrive të përhershme .. Ndërsa pikëpamjet liberale do të gjenin shtrirje të ndryshme dhe madje interpretim të ndryshëm në vende të ndryshme, e përbashkëta e tyre ishte mbrojtja e shtetit kushtetues, e qeverisjes së kufizuar, e pronës private dhe ekonomisë konkurruese të tregut, si mekanizma kryesorë për koordinimin e interesave të individëve. Liberalët e hershëm nuk ishin demokratë (VIII, f. 106). Për ta demokracia nënkuptonte qeverisjen e drejtpërdrejtë të shtetasve sipas modelit të Athinës së lashtë, ku liria e individit ishte e lidhur me atë të komunitetit të tërë, të qytetarëve të polisit. Gjithashtu, liberalët vinin në dukje se elementet e demokracisë në republikat e para (në qytetet e Italisë së Veriut) ishin zvogëluar me fuqizimin e familjeve të tregtarëve të pasur, që në mënyrë të shkallëzuar vendosën sundimin oligarkik. Liberalët e shikonin demokracinë si radikale, egalitare, madje me kredo forme v: paeduk - (XXA~ popull is Historia për sistemet e qeverisjes 73 revolucionare. Për ta, vetë Revolucioni Francez ishte një mëdyshje e madhe. Liberalët i mbështetnin reformat e etapës së parë (etapës së moderuar): likuidimin e privilegjeve të veçanta të aristokracisë, Deklaratën e të Drejtave të Njeriut dhe të Qytetarëve, krijimin e parlamentit, dhe karrierën në postet zyrtare për të talentuarit, pavarësisht nga origjina. Por, nga ana tjetër, ata ishin të frikësuar nga teprimet e regjimit Jakobin, nga ndërhyrja e tij në jetën ekonomike (të cilën e shikonin si dhunim të së drejtës mbi pronën private), nga apeli për pushtet tek "'!lerë'zit e ukl', gjë që e konsideronin si sundim të turmës dhe nënshtrim të individit ndaj shtetit. Gjithashtu, ata ishin të frikësuar nga çrregullimet sociale dhe, ashtu si konservatorët, nuk deshën të ndiznin "revolucioninnga masat'. Për ta, pjesëmarrja e njerëzve të zakonshëm në politikë ishte formë vulgare e despotizmit dhe fundi i lirisë së individit. Ata mendonin, se masat, të paedukuara, pa pronë dhe pa përvojë, nuk ishin të afta të mbronin lirinë dhe pronën (XXXVIII, f. 490). Përveç kësaj, ata mbanin parasysh edhe faktin, se masat e gjera të popullsisë mund të manipuloheshin lehtë nga sundimtarët për vendosjen e sundimeve autoritare dhe diktatoriale, siç kishte vepruar Napoleon Bonaparti. Nisur nga këto arsyetime, liberalët ishin për dhënien e votës vetëm atyrenjerëzve që ishin me pronë. Ata e trajtonin pronën si tregues të përgjegjësisë politike. Me fjalë të tjera, vota ishte "shpifrblim" për ata që e kishin provuar aftësinë dhe vlerën e tyre për shoqërinë përmes sigurimit të pavarësisë ekonomike. Sipas liberalëve, ata që ishin pa pasuri, ishin "tellallë}o/itikë" të pronarëve të tyre. Ishte Aleks Tokëvili (Aleks de Tuqevill), teoricien dhe historian francez, i cili kishte folur për "tiraninë e sbumicës". Për të, masat e gjera popullore ishin më të prirura ndaj "barazisë", se sa ndaj "lirisë". Ato qenë të gatshme të saksifikonin lirinë politike për hir të përmirësimit të kushteve të jetesës së tyre. Duke e parë shtetin si garantues të barazisë, ato (masat e gjera), sipas Tokëvilit, mund t'i jepnin atij (shtetit) edhe më shumë pushtet. Atëherë shteti do të monopolizonte jetën e qytetarëve, do të merrte nëpër këmbë institucionet administrative vendore dhe do të diktonte kontrollin e centralizuar dhe nënshtrimin e shumicës ndaj pakicës. Kështu, sipas tij, liria do të humbiste jo nga despotizrni i mbretërve, por nga tirani a e shumicës (XLI, f. 291). Për arsye se liberalët kishin frikë ngaqë demokracia mund të zhdukte lirinë personale të individit, ashtu siç mund të bënte çdo monark absolut, ata ishin për kufizimin e votës dhe vendosnin pronën dhe arsimimin si kusht për të mbajtur poste zyrtare. Nisur nga një arsyetim i tillë, liberalët propagandonin disa nga institucionet e vjetra: ata ishin për monarkinë kushtetuese si formë qeverisjeje. Në këtë mënyrë, liberalët ishin kundër së drejtës së përgjithshme elektorale (XLII, f. 58). Ndërsa të gjithë njerëzit i trajtonin si të barabartë përsa u përket të drejtave civile, ata nuk ishin për barazi në të drejtat politike. Si filozofi politike, liberalizmi ishte shprehës i interesave të klasës së mesme, veçanërisht të asaj pjese të klasës së mesme, që ishte e lidhur me industrinë dhe që dëshironte të ndante pushtetin me pronarët e tokës. Ndërkaq, duke u përpjekur të - _-'--' Fik Historia per sistemet e qeuerisjes 75 ën të vogla, nuk kishin të drejtën të përfaqësoheshin me numrin e mëparshëm, 30 të tjera kishin të drejtën të zgjidhnin një deputet nga dy që zgjidhnin më parë, ndërsa qyteteve të reja industriale u ishin dhënë 143 vende. Sidoqoftë, sipas Uiliam Leckit (William Edward Hartpole Lecky, (1839-1903) kjo ishte vetëm një arritje e fillimit. Pa dyshim, reforma ndryshoi raportin e pushtetit politik në Angli. Rritja e elektoratit ndikoi në forcimin e pozitës dhe të rolit të Dhomës së Komuneve (XLIV, f. 17). Mbreti nuk mund t'i kundërvihej më asaj si më parë në emër "tiipëifaqë'simit të'interesave të' vërteta të' suljekteve të' tij'. Pas reformës, sipërmarrësit në Britani u kthyen në liberalë (X"A'VI, f. 434). Radikalizmi u përqafua nga udhëheqësit punëtorë. Zgjedhja më 1828 e Endriu Xheksonit (Andrew Jackson, 1764-1845) si president i SHBA, hapi një epokë të re në politikat amerikane. Elektorati u zgjerua. Në vitin 1830, të drejtën e votës e kishin të gjithë burrat, por jo ata zezakë. Ndikimi i liberalëve të krahut radikal gjeti shprehje në organizimin e një sërë lëvizjesh që atakonin regjimet monarkike dhe autokrate, si: lëvizja e Dekabristëve në vitin 1825 në Rusi; lëvizja liberale në Poloni, më 1831; revolta liberale më 1820- 1823 në Spanjë. Me Revolucionin e vitit 1830 në Francë u dëbuan nga froni mbretëror Burbonët. Regjimi qeverisës i Lui Filipit u ngrit në kuadrin liberal. Ai u quajt "mbreti i francezëve" Go i Francës) dhe pushteti i tij ishte i kufizuar. Pas vitit 1830, reaksioni konservator bëri njëfarë tërheqjeje dhe për një kohë bëri disa lëshime (XXA'VI, f. 10). Në kontinent, radikalizmi përfaqësohej nga republikanët militantë. Ai u përhap në Francë, Itali, Gjermani. Republikanizmi mori një përmbajtje të re. Republikanët ishin për ndryshimin në formën e qeverisjes. Ata kundërshtonin monarkinë kushtetuese dhe kërkonin shpalljen e republikës. Ndërkaq, ata ishin mbështetës të fuqishëm të barazisë politike, të cilën e shprehnin me realizimin e tri kërkesave: 1) Votim i barabartë dhe ipërgjithshëm, pra shtrirja e së drejtës së votimit për të gjithë, si kusht për plotësimin e lirive politike. 2) Barazi shoqërore në kuptimin e barazisë në status dhe vlerësim, duke nënkuptuar që dallimet për arsye klasore dhe të pasurisë nuk përbëjnë dallime. 3) Barazi mundësish (XLV, f. 359). Republikanët radikalë u shquan për qëndrimet antiklerikale. Në dallim nga liberalët, ata ishin edhe për përdorimin e mjeteve ekstreme në arritjen e synimeve të tyre. Kështu, ata ishin për përdorimin e dhunës, vetëm se atë e shikonin si "një mjet të përkohshëm për të arritur një qëllim të caktuar" (XIY, f. 191). Në saje të Revolucionit të Shkurtit të vitit 1848, në Francë u shpall republika. U vendos votimi i përgjithshëm dhe u sigurua liria e shtypit dhe e organizimit. U hoq dënimi me vdekje. Mbi të gjitha u njoh sovraniteti popullor, i realizuar me zgjedhjen e Asamblesë Kushtetuese. Por Republika nuk pati jetë të gjatë. Ajo u zëvendësua nga Perandoria e Dytë. Një nga arsyet ishte paqëndrueshmëria e republikanëve. Ata ne rreth 813 e së drejtës L na të vjetra, 3. NACIONALIZMI MODERN Nacionalizmi është i lidhur me komb-shtetin. Si i tillë ai ka shoqëruar lindjen dhe zhvillimin e komb-shteteve. Komb-shteti si nocion përmban dy komponentë: 1) komponentin psikologjikokulturor; 2) komponentin politiko-juridik. Komponenti psikologjiko-kulturor shpreh bashkësinë (njësinë) e njerëzve që kanë një gjuhë të përbashkët, (pra flasin të njëjtën gjuhë në shumicën e tyre), tradita, zakone e mënyrë jetese të përbashkët; të kaluarën historike të përbashkët (pra kanë jetuar të njëjtat ngjarje historike), si dhe mendojnë se kanë edhe të njëjtën të ardhme zhvillimi. Këtyre tipareve mund t'i shtohet edhe ai i besimit fetar të shumicës të popullsisë në një fe: katolike, protestante, myslimane, ortodokse. Njëkohësisht, komponenti psikologjiko-kulturor presupozon që njerëzit me gjuhë, tradita dhe mënyrë jetese të përbashkët, të jetojnë në një territor të përbashkët. Mbi bazën e këtyre tipareve ndahen dhe veçohen popuUsitë. Këto tipare na bëjnë të themi francezë për francezët, gjermanë për gjermanët etj., të bëjmë dallimin ndërmjet tyre e po ashtu të bëjmë dallimin edhe nga pikëpamja e territorit, pra të Francës dhe të Gjermani ;;. Aspekti më i rëndësishëm i këtij komponenti është ndjesia që shprehet në besnikërinë ose devotshmërinë ndaj kombit, në kufijtë e të cilit të gjithë e ndjejnë se janë pjesë e një komuniteti të përbashkët. Komponenti politiko-juridik lidhet drejtpërdrejt me sovranitetin. Vetë sovraniteti në kuptimin modern të fjalës konceptohet siç e kemi trajtuar më sipër, edhe si sovranitet i popullit dhe kombëtar edhe, si sovranitet i brendshëm dhe i jashtëm. Të dyja anët e këtij komponenti të marra së bashku, shprehin qeverisjen që duhet të përputhet me atë të komb-shteteve. Duke u mbështetur në aspektin historik, mund të thuhet, se komponenti psikologjiko-kulturor ka ekzistuar përpara atij politiko-juridik ose nacionalizmit politik, dhe se nacionalizmi kulturor përfshihet në nacionalizmin politik. Kështu, nacionalizmi është një lëvizje, që shoqëron procesin e zhvillimit të komb-shteteve, që në tërësinë e tyre shprehin: -njohjen nga ana e individëve të qenies së tyre si pjesë e komunitetit, që ka institucione, tradita, gjuhë dhe zakone të përbashkëta; - praninë e një komuniteti të tillë, ku qëndrimet individuale, si besnikëria, angazhimi e detyrimi politik, janë të lidhura me kombin dhe jo me dinastitë, qytet-shtetet ose njësitë e tjera politike. 76 Prof Llambro Filo u përçanë. Një pjesë e tyre kaloi tek ekstrerni i majtë, gjë që nxiti konservatorët dhe monarkistët, që të rritnin veprimtarinë e tyre kundërshtuese. Zhvendosje të tilla çuan në konflikte të ashpra, të cilat vonuan vendosjen e sistemit të qeverisjes së demokracisë liberale. .....•. Iri:lin:rittë Historia piir sistemet e qeverisjes 77 Zanafillën e tij nacionalizmi e ka në formimin e shteteve të centralizuara monarkike absolutiste në Evropë. Në kuadrin e këtyre shteteve, popullsia u gjend më e njësuar dhe më e bashkuar edhe në marrëdhëniet me mbajtësin e autoritetit më të lartë të pushtetit, monarkun. Veprimtaria e komb-shtetit në këtë periudhë ishte mjaft e kufizuar sidomos në ushtrimin e sovranitetit popullor. Revolucioni francez hodhi bazat e komb-shtetit të ri e të nacionalizmit modern. Nocioni i kombit doli si një shprehje e ditës për përmbysjen e dinastisë monarkike në Francë. Francezët, duke zhvilluar vetëdijen e tyre politike, e lidhën qenien dhe fatin e tyre me Francën dhe qeverisjen e re të saj. Dokumentet e miratuara gjatë revolucionit shpallnin, se sovraniteti buron prej kombit, prej popullsisë, si një e tërë dhe se shteti nuk është pronë private e sunduesit, por mishërim i vullnetit të popullit. Kështu, nocioni i komb-shtetit u vu mbi mbretin, kishën, gildet, shtresat sociale, provincat vendore. Francezeve u kërkohej që ta shikonin vetveten jo si subjekte të mbretit, as si britonë, ose normanë, as si fisnikë e borgjezë, por si qytetarë të kombit të bashkuar. Të dyja idetë, se populli zotëron sovranitetin dhe është i bashkuar në një komb ishin thelbësore në përcaktimin e botëkuptimit nacionalist. Nacionalizmi u bë më shprehës me kalimin në fazën e ndryshimeve rrënjësore të revolucionit. Jakobinët krijuan ushtrinë kombëtare, kërkonin besnikëri pa kufi dhe sakrifica për kombin. Ata përdorën me sukses shtypin, shkollën, dhe propagandën, për të rrënjosur dashurinë për kombin (XIII, f. 339). Revolucioni francez konsiderohet edhe si triumf i nacionalizmit. Ai dhe fushatat ushtarake të Napoleonit ndikuan në përhapjen e nacionalizmit dhe në vendet e tjera. Kjo ishte e lidhur me përmbysjen e regjimeve të monarkëve, princave, me bashkimet territoriale dhe me zbatimin e reformave të reja. Si shembull mund të sjellim Italinë. Klasa e mesme (borgjezia) e qyteteve italiane i çmonte shumë idetë dhe rrymat e efektshme të iluminizmit francez dhe i përkrahu prirjet kundërklerikale të Revolucionit Francez. Regjimi francez, që në Itali zgjati nga viti 1796 deri më 1814,ndikoi në shpërbërjen e "zakonit" të besnikërisëndaj dukëve të shumtë, republikave, oligarkike, shteteve papale dhe dinastive të huaja, nga të cilat Italia ishte qeverisur dhe sunduar për shekuj të tërë. Napoleoni nuk arriti kurrë të unifikonte të gjithë Italinë, megjithatë, duke e përmbledhur vetëm në tre pjesë përbërëse, përmes ndikimit francez solli nocionin e Italisë politikisht të bashkuar brenda për brenda aspiratave të arsyeshme. Por, kjo ishte njëra anë. Ana tjetër, kishte të bënte me një periudhë tjetër. Periudha e sundimit të Napoleonit në vendet e tjera të kontinentit evropian ndikoi në lindjen e nacionalizmit i zhvilluar si një lëvizje të qëndresës kundër sundimit të N apoleonit dhe të internaciona1izmit të detyruar të perandorisë napoloniane. Ai ishte protestë kundër idesë së Napoleonit për kontinentin evropian të unifikuar me administratë dhe ligje të njëllojta, me sistemin e vetëm ekonomik, kontinental, me politikën e jashtme të vetme dhe me të gjitha ushtritë e bashkuara në Armadën e Madhe nën një komandë. 78 _______________________ Prof Llambro Fi!o Deri sa sistemi i internacionalizmit në përmbajtjen e tij ishte kryesisht francez, lëvizja nacionaliste ishte kundërfranceze. Po ashtu, përderisa Napoleoni ishte autokrat, lëvizja nacionaliste ishte edhe kundërautokratike. Ndërkaq nacionalizmi i kësaj periudhe ishte përzierje me konservatorizmin dhe liberalizmin. Disa nacionalistë kryesisht konservatorë, për t'i bërë ballë asimilimit ose zhdukjes në kuadrin e sistemit napoleonian, insistonin në ruajtjen e vlerave dhe cilësive të tyre të veçanta të shprehura në kulturën, zakonet, folklorin e zhvillimin historik, por në kuadrin e institucioneve tradicionale, që për nga natyra ishin monarkike, konservatore. Të tjerë, kryesisht liberalë këmbëngulin më shumë për vetëvendosje, për pjesëmarrjen më të madhe në qeverisje, për institucione më përfaqësuese dhe me më shumë liri për individët, duke iu kundërvënë ndërhyrjes burokratike të shtetit. Qëndrime të tilla mund të konkretizohen me nacionalizmin spanjoll. Disa nacionalistë spanjollë ishin liberalë. Ata duke u ngritur kundër regjimit francez të pushtimit, shpallën kushtetutën spanjolle të vitit 1812 të hartuar mbi bazën e kushtetutës franceze të vitit 1791. Por, përgjithësisht, nacionalizmi spanjoll mori trajta të fuqishme konservatore, të cilat kishin si qëllim restaurimin e klerit dhe të Burbonëve. Kështu, kur qeveria franceze vetëm një dekadë më vonë, më 1822, dërgoi ushtrinë franceze në Spanjë për të mbrojtur kishën dhe burbonët nga lëvizja e liberalëve, ajo nuk hasi ndonjë qëndresë serioze. Kjo tregoi, se në Spanjë mbizotëronte nacionalizmi konservator. Në zhvillimin e nacionalizmit rol të rëndësishëm luajti lëvizja romantike. Ajo zgjoi ndjenjat nacionaliste. Me zhvillimin e mëtejshëm të gjuhës, me arritjet krijuese në letërsi dhe në veçanti me studimin e folklorit të popujve të tyre, mendimtarët e krijuesit romantikë futën ndjenjën e krenarisë kombëtare në mes bashkatdhetarëve të tyre. Ata, p.sh. në Gjermani zhvilluan idenë e Volksgeistit - shpirtit të popullit.Ajo u bë nxitje për formimin shpirtëror dhe kulturor. Vetë joshja në Volksgeist nxiti intelektualët të studiojnë dhe të propagandojnë me tone të veçanta të kaluarën, traditat e vjetra, të ngrenë në qiell gjuhën e kulturën historike. Prej nacionalizmit kulturor duhej vetëm një hap i shkurtër për të kaluar në nacionalizmin politik, që bënte thirrje për çlirim kombëtar, për bashkim territorial dhe shtetin e vetëm kombëtar. Romantikët ishin "apostujt" e parë të nacionalizmit gjerman. Nacionalizmi modern mori një shtytje të madhe pas vitit 1815 dhe arriti kulmet e tij midis viteve 1848-1871. Një zhvillim i tillë, u përcaktua edhe nga gjendja reale e popullsive të shumë vendeve evropiane, që ishin të copëzuara e të ndara politikisht në mes shteteve e principatave të vogla (p.sh. Italia, Gjermania) ose ishin subjekt i sundimit të vendeve të tjera në kuadrin e perandorive, si Perandoria-Austrohungareze, Perandoria Otomane. Historia per sistemet e qeuerisjes 79 Nacionalizmi u quajt modern, sepse për një periudhë të gjatë të shekullit u zhvillua paralelisht me liberalizmin e republikanizrnin, sa mund të thuhet që u krijua një aleancë e fuqishme në mes tyre. Shumë liberalë kundërshtues të monarkive dhe mbrojtës të qeverisjes përfaqësuese, kushtetuese e mbi të gjitha të lirive të individit kishin bindjen, se liria mund të realizohet vetëm në kombe që qeverisnin vetveten. Secilipopull, sipas tyre, duhet të kishte vendin dhe shtetin e tij; asnjë shtet nuk duhej të përpiqej të sundonte të tjerët. Një liberal britanik shkruante: "Është kusht i përgjithshëm i domosdoshëm i institucioneve të lira, që kufijtë e qeverisjes përputhen me ato të nacionaliteteve". Nacionalistët, që njëkohësisht ishin përkrahës të liberalizmit dhe republikanizmit, janë njohur si nacionalistë modemë. Ata luajtën një rol të madh në procesin e formimit të komb-shteteve të reja moderne. Ndërkohë nacionalizmi që në fillim u shqua për frymën revolucionare. Shkaku ishte që idetë e nacionalistëve nuk mund të realizoheshin plotësisht pa përmbysjen e regjimeve qeverisëse ekzistuese (kryesisht monarkike). Vetë ata persekutoheshin nga autoritetet. Prandaj formuan shoqëri sekrete mbarëkombëtare të gatshme për të ndërmarrë aksione luftarake. Ndër më të njohurat prej tyre, ishte ajo e karbonarëve, që u organizua në Itali në kohën e Napoleonit. Për një nga filozofët më të mëdhenj të nacionalizmit Zhuzepe Mazini (1805-1872), themelues i shoqërisë "Italia e Re", "nacionalizmi dhe revolucioni janë kauzë e shenjtë në të cilën gjenin shprehje cilësitë më njerëzore" (v f. 438). Nacionalistët modemë mbajtën peshë të rëndësishme në revolucionet e vitit 1848, që u zhvilluan në Gjermani, Itali, në Perandorinë Austriake. Kërkesat e tyre kishin të bënin me formimin e shteteve të pavarura kombëtare nëpërmjet dhënies fund të copëzimit dhe fragmentarizmit politik feudalo-mesjetar (si në rastin e Gjermanisë dhe Italisë), si dhe të çlirimit nga sundimi i shteteve të tjera dhe formimi i shteteve të reja (rasti i kombeve që ishin në kuadrin e Perandorisë Austro-Hungareze). Revolucionet e vitit 1848 nuk u kurorëzuan me sukses. Ato pësuan humbje. Kjo bëri që nacionalistët të rrisin dhe më tej përpjekjet e tyre deri në triumfin e nacionalizmit në mesin e dhjetëvjeçarit të gjashtë dhe fillimi i dhjetëvjeçarit të shtatë të shek. XIX. Në këto vite u realizua bashkimi i Italisë, i Gjermanisë. U ruajt bashkimi i shteteve amerikane në kuadrin e SHBA. Këto vende, shtete të pavarura e kombëtare, siguruan kushte të përshtatshme për zhvillimin e shpejtë ekonomik e social. Kështu, nga viti 1870 sistemi i komb-shteteve u bë mbizotërues. Konsolidimi i kombeve të mëdha u bë model për popujt e tjerë të vegjël. Ndërkaq në vetë përmbajtjen e nacionalizmit kishte dukuri që në një mënyrë ose tjetër binin ndesh me liberalizmin. Kështu, ndryshe nga Iiberalizrni, i cili vinte theksin në individët e lirë të lidhur me 80 ________________________ Prof. Llol1lbro Filo sipërmarrjen e lirë dhe që vepronin nën drejtimin e qeverive të quajtura "qeveri të kufizuara" (nga që qeveritë nuk duhet të ndërhynin në sferën private të veprimtarisë të individëve), nacionalistët farkëtuan një lloj shfaqjeje komunitare, që e pajiste individin me ndjenjën e komunitetit e të anëtarësimit në komunitet. Nacionalizmi u bë forcë shpirtërore, që kërkonte besnikëri në çështje të përbashkëta, si ndaj traditave historike, ashtu edhe ndaj gjuhës. Por, mbi të gjitha, nacionalistët vinin theksin në individin e lidhur me komb-shtetin, në vlerësimin e tij të lidhur me besnikërinë ndaj komb-shtetit deri në devotshmëri ndaj tij. Kjo e fundit nënkuptonte edhe flijimin për interesat e atdheut. Por një konceptim i tillë zvogëlonte hapësirën e individit të lirë dhe presupozonte nënshtrimin e tij ndaj interesave të komb-shtetit. Nga ana tjetër, nacionalizmi me përkushtimin e tij të theksuar ndaj komb-shteteve përkatëse krijonte, mendime rreth dallimeve midis komb-shteteve. Pikërisht dallime të tilla mbartnin në vetvete moton "ne", "ata", që më tej nënkuptonte komb-shtet "të fuqishëm" e "të dobët", "superiorë" e "të nënshtruar", "të zhvilluar" e të "prapambetur" ose të "qytetëruar" dhe "të paqytetëruar". Konceptime të tilla ishin bazë në krijimin edhe të mosmarrëveshjeve, madje të konflikteve midis komb-shteteve. Nacionalistët në konceptimin e mësipërm merrnin parasysh edhe përbërjen e ndryshme të popullsisë, sidomos kur në kuadrin e komb-shtetit krahas shumicës së popullsisë me përkatësi të njëjtë psikologjiko-kulturore, ekzistonte edhe një pakicë që fliste gjuhë tjetër dhe që kishte zakone, mënyrë jetese e besim fetar jo të njëllojtë me ato të shumicës. Në kuadrin e dallimeve të tilla shfaqeshin prirje dhe kërkesa për nënshtrimin e pakicës e shoqëruar kjo edhe me diskriminimin dhe persekutimin e saj mbi baza nga më të ndryshmet. Sidoqoftë, shfaqje të tilla qëndruan për një kohë të gjatë "të mbuluara". Pjesa më e madhe e gjysmës së dytë të shek. XIX u karakterizua nga zhvillime paqësore. Ato qenë të lidhura me hedhjen e bazave të shtetit të demokracisë liberale. Ndryshimet ndodhën në fund të shek. XIX, fillimii shek. XX, që shënuan kalimin nga nacionalizmi modern në nacionalizmin e skajshëm. ARRITJET E PLATFORMAVE IDEORE (1815-1871) Platformat ideore të liberalizmit, radikalizmit, republikanizrnit, nacionalizmit modern të shoqëruara me lëvizjet përkatëse të tyre luajtën një rol tepër të madh në strukturimin e qeverisjes së demokracisë liberale. Ndihmesa e tyre ishte e veçantë për ndryshimet që ndodhën në qeverisjen e shumë vendeve të Evropës. U arrit që të bëhet kalimi nga absolutizmi në qeverisjen kushtetuese dhe parlamentare. Në fillim vetë mbretërit u detyruan të pranonin Kushtetutën, gjë që çoi në kalimin në të ashtuquajturin "absolutizëm i vetë-kufizuar". Kjo formë qeverisjeje u vendos në mjaft nga shtetet gjermane, përpara bashkimit të Gjermanisë, në Holandë etj. t Historia per sistemet e qeuerisjes 81 Sidoqoftë në kuadrin e kësaj forme mbretërit ishin të plotfuqishëm. Ashtu siç e kishin pranuar kushtetutën, po ashtu vetë ata mund ta hidhnin poshtë atë. Kështu mbreti Uliam i Holandës kur shpalli kushtetutën deklaroi: "Unë mund të qeveris pa ministra. Jam vetëm unë që qeveris dhe vetëm unë jam i përgjegjshëm". Kjo tregonte, se sa i rëndësishëm ishte miratimi i kushtetutës nga Konventa ose Asambleja Kushtetuese për të cilën kishin insistuar krijuesit e qeverisjes moderne në SHBA. Në mesin e shek. XIX mbizotëruese u bë forma qeverisëse e monarkisë kushtetuese. Profesori zvicerian me zë i së drejtës juridike Kohan Bluntshli (Kohann Bluntschli) e përgjithësoi atë në tri studime, që patën jehone edhe në vende të tjera. Ai e përcaktoi monarkinë kushtetuese, si një formë qeverisjeje, në të cilën autoriteti suprem i përkiste monarkut të trashëgueshëm që qeveriste me legjislativin e zgjedhur nga popullsia. Ministrat ishin të përgjegjshëm vetëm përpara tij dhe jo përpara parlamentit. Sidoqoftë, në këtë formë qeverisjeje roli i monarkut ishte i përcaktuar nga aftësitë e tij për të qeverisur. Një monark i paaftë ose i dhënë pas argëtimeve binte shpejt nën ndikimin e ministrave. Për Bluntshlin, parimi dallues në përcaktimin emonarkisë kushtetuese ishte mënyra dhe vendi apo organi, ku realizohej përgjegjësia dhe llogaridhënia e ministrave. Mbi bazën e kësaj u përcaktua edhe natyra e qeverisë së monarkisë parlamentare. Ndërsa në kuadrin e monarkisë kushtetuese ministrat emërohen dhe shkarkohen nga monarku dhe janë të përgjegjshëm vetëm përpara tij, në monarkinë parlamentare ata përgjigjeshin përpara parlamentit, i cili gëzonte edhe të drejtën t'i shkarkojë. Monarkia parlamentare ishte një hap i madh përpara që shpejtoi kalimin në Republikën Parlamentare. Kjo formë qeverisjeje shënoi zëvendësimin e monarkut me të drejtë trashëgimie me presidentin e zgjedhur mbi bazën e të drejtës elektorale. Kështu ndodhi me vendosjen e Republikës Tretë në Francë. Paraqitja kronologjike mbi zhvillimin e formave qeverisëse të përmendura më sipër do të veçonte tri faza: 1.Faza deri në vitin 1848.Në këtë fazë rnbizoteruese ishin monarkitë kushtetuese. Ato ishin vendosur në të gjitha vendet Skandinave, në Britani, Francë, Belgjikë, Holandë, Piemont, Zvicër dhe disa shtete të vogla gjermane. Në njëfarë mase konstitucionalizmi kishte zënë vend edhe në qeverisjen e Spanjës dhe të Portugalisë. Pra, gjithë gjysma perëndimore e Europës, prej Skandinavisë e deri në Spanjë dhe nga Atlantiku në Piemont kishin qeverisje kushtetuese. Faza e dytë fillon pas vitit 1848, viti i revolucioneve, që u pasua me vitet që shënuan triumfin e reaksionit konservator. Gjatë kësaj faze çdo ndryshim konstitucional në formën e qeverisjes ishte bërë në drejtim të vendosjes së autoritarizmit, siç ndodhi në Francë, Prusi, në shtetet gjermane, në Austro- Hungari dhe në shtetet në jug të Piemontit. Në fazën e tretë, që përfshin vitet. 1860 dhe 1870, u bënë ndryshime të rëndësishme, që i kundërviheshin reaksionit konservator. Në këto vite Piemonti me 82 _______________________ Prof Llambro FiJo qeverisjen e tij parlamentare realizoi bashkimin e Italisë. Në vitet 1867-1870, Prusia i bashkoi të gjitha shtetet e vogla në Perandorinë Gjermane nën formën qeverisëse të monarkisë kushtetuese. Në vazhdim Hungaria u shpall monarki parlamentare. Gjatë këtyre viteve u konsoliduan ndryshimet progresive që kishin ndodhur edhe në vende të tjera. Kështu, Belgjika drejtohej nga monarki a parlamentare e ngjashme me atë britanike. Në Holandë qysh në vitin 1848, monarkia kushtetuese ishte shndërruar në monarki parlamentare. Po kështu kishte ndodhur në Danimarkë gjatë viteve 1848-1849. Në vitin 1862 u vendos monarkia parlamentare në Greqi. E gjithë kjo fazë shndërrimesh u mbyll me miratimin, në vitin 1875, të Ligjit Organik në parlamentin francez që shpalli Francën Republikë të Tretë Parlamentare. Mund të thuhet se më 1870 të gjitha shtetet e Evropës, në këtë apo atë mënyrë, ishin përfshirë në formën konstitucionale të qeverisjes. Përjashtim bënte Rusia, ku cari vazhdonte të qeveriste në mënyrë absolute dhe më të drejtë hyjnore. Sidoqoftë me gjithë arritjet, vendet evropiane ishin larg qeverisjes së demokracisë liberale. Në vitin 1875 vetëm në Francë dhe në Konfederatën e Zvicrës ishin miratuar ligjepër të drejtën e përgjithshme elektorale për burrat. Në Perandorinë Gjermane është shpallur e drejta e përgjithshme elektorale për burrat në vitin 1879, por Rajshtagu i zgjedhur gëzonte kompetenca të kufizuara dhe nuk mu~ konsiderohej sovran në kuptimin e vërtetë të fjalës. Në të gjitha vendet e tjera, e drejta elektorale përcaktohej nga zotërimi i pronës ose nga sasia e taksave të paguara. Po ashtu praktikoheshin edhe zgjedhjet jo të drejtpërdrejta me disa shkallë votimi. -.- ._--- IV INDUSTRIALIZIMI Ndërsa platformat ideore të gjysmës së parë të shek. XIX patën ndikim të drejtpërdrejtë në arritjen e qeverisjes konstitucionale, industrializimi, ndikoi për arritje të reja. Këto ishin të lidhura me vetë përmbajtjen e industrializimit dhe sidomos me rrjedhojat ekonomike dhe sociale që solli ai. Kështu, industrializimi nuk ishte pararendësi i konstitucionalizmit, i cili mbeti tërësisht arritje e platformave ideore dhe i lëvizjeve që i shoqëronin ato, por iformës qeverisëse të demokracisë liberale. Fajner rrjeshton disa rrjedhoja të industrializmit. Së pari, ai ndikoi në aspektin e shtrirjes teritoriale të qeverisjes. Qeverisja fitoi hapësira të reja që më përpara nuk mund t'i përfshinte në shtrirjen administrative të saj. Kjo u mundësua në sajë të përdorimit të mjeteve të reja të komunikacionit. Informacioni shpërndahej me shpejtësi të paparë deri atëherë. Së dyti, i dha mundësi qeverive për të ndërmarrë veprime të reja, nga që i zgjeroi së tepermi burimet e pasurisë. Fajner përdor shkurtimin PEP "p" përmbledh "plenty" - sasi e madhe, bollëk, si shprehje e zgjerimit të madh që mori pasuria kombëtare me zbulimin e burimeve të reja materiale dhe energjetike, si dhe shtimi i shpejtë i popullsisë. U arrit të kalohet në mbiprodhim i shoqëruar me krijimin e tepricës, që do përdorej jo vetëm për qëllime civile, por edhe për qëllime ushtarake. "E" është shprehje për forcën energjetike lëvizëse, e cilame shpikjet e reja teknologjike ndikoi drejtpërdrejt në rritjen e rendimentit të prodhimit. Në saje të revolucionit industrial, njeriu e kishte rritur produktivitetin në rreth 100 herë. Treguesit e konsumit të qymyrit ishin shprehje e forcës së madhe shndërruese të revolucionit industrial. Kështu në vitin 1800, Britania kishte shfrytëzuar 11 milionë ton qymyr, më 1845 dy herë më shumë dhe në vitin 1879 rreth 100 milionë ton. Shifra e fundit ishte e barasvlershme me 800 milionë kalori energji të mjaftueshme për të ushqyer gjatë një viti popullsinë prej 850 milionë banorësh, ndërsa popullsia e Britanisë ishte vetëm 31 milionë banorë. "p" e fundit shpreh depërtimin. Qeveria fitoi mundësi të veprojë nëpërmjet "agjentëve" të vet, pa ndërmjetës dhe të depërtojë edhe në sferat më private të jetesës, në shtëpitë, vendet e punës dhe në jetën e përditshme. Në mënyrë të veçantë qeveritë morën përsipër përgjegjësi të reja politike, të lidhura me "shpërndarjen autoritative të vlerave për popullsinë" mbi bazën e menaxhimit të burimeve të reja dhe të shumta materiale e njerëzore. Rrjedhojat e/ industrializimit ishin të tilla që shtronin nevojën e marrjes së masave, të cilat i kalonin kufijtë e manaxhimit të njësive të veçanta prodhuese. Masa të tilla kishin të bënin në radhë të parë me rregullimin e marrëdhënieve ndërmjet kapitalit dhe pu~,..qe ishin marrëdhëniet thelbësore të sistemit të ri ekonomik. Industrializimi ndikoi në rritjen e numrit të nëpunësve. Në vitin 1821 në Britani 84 -------,;:-L------------------- Prof. Uambro Filo Historia -- punonin 27 mijë nëpunës, në Prusi 23 mijë dhe në SHBA 8 mijë. Në vitin 1881 numri i nëpunësve ishte rritur në Britani në 80 mijë, në Gjermani në 425 mijë, në SHBA në 107 mijë dhe në Francë në 379 mijë. Kjo rritje ishte shoqëruar me nevojën e përsosjes të mekanizmit të qeverisjes e sidomos me rritjen e profesionalizmit të burokracisë. / Industrializimi pati ndikimin e tij në organizimin e ushtrisë dhe në karakterin e luftërave. Ushtria franceze, në vitin 1709 zotëronte dy deri tre armë artilerie për një mijë ushtarë, ndërsa më 1916 ajo kishte dy mijë të tilla për çdo 10 km të vijës së frontit. Ky ishte rezultat i përdorimit të të ardhurave kombëtare për qëllime ushtarake dhe i rritjes së rendimentit të prodhimit industrial të armëve. Madje pati rritje., të shpenzuar për qëllime ushtarake. Në vitin 1870 Gjermania shpenzoi 10:8 milionë marka, në vitin 1880, 28,8 milionë dhe 110,8 milion në vitin 1914. Po ashtu midis viteve 1870 dhe 1914 shpenzimet ushtarake në Perandorinë Austro-Hungareze u rritën nga 8.200 milionë marka në 34.400 milionë. Në vitin 1914, përqindja e shpenzimeve ushtarake në produktin e përgjithshëm kombëtar ishte 6,1% në Gjermani, 6,1 % në Austro-Hungari dhe 3,4% në Britani. Rrjedhojat e industrializimit ishin shumë më të mëdha në aspektin social.Kryesorja ishte "dalja në skenë" e proletariatit industrial dhe përqendrimi i tij në qytete. Të ardhurat që siguronin punëtorët ishin vetëm nga vendet e punës. Ata nuk zotëronin kapitale, tokë dhe nuk merreshin me tregti. Në rrethanat, kur pagat ishin të ulëta, industrializimi rriti diferencimin social. Ndryshimet klasore u shoqëruan me ndryshime të tjera, sidomos në botëkuptimin, sjelljet dhe qëndrimet përfshirë edhe ato që ishin të lidhura me sistemin politik. Diferencimi social u shoqërua me shfaqjen edhe të interesave konkurruese e kontradiktore të cilat u bënë tepër të mprehta. Industrializimi solli krijimin e shoqërisë masive. Kakarakteristikë thelbësore e saj është përbërja më komplekse me shumë klasa e shtresa si: elita, klasa e mesme e shtresës së lartë, klasa e mesme e shtresës së mesme, klasa e mesme e shtresës së ulët, njerëzit e profesioneve të lira të ndara sipas specialiteteve, të cilat u shtuan me thellimin e industrializimit: - punëtorët të ndarë sipas kualifikimit, fshatarët dhe të varfërit. Edhe më e madhe ishte ndarja në organizimin e prodhimit dhe të shërbimeve. Pjesëtarë të familjeve punëtore që më parë punonin së bashku, tani ishin të veçuar sipas shumëllojshmërisë së punëve. Industrializimi nxori më në pah individin dhe individualizmin. Për këtë ndikoi shpërbërja e mënyrës së jetesës tradicionale dhe rurale. Ai prishi marrëdhëniet e mëparshme kom unitare të mbështetura në familje, farefisni, si dhe në ekonomitë e vogla të mbyllura e organizimet komunale dhe fetare. Industrializimi e kaloi individin në një vendosje të re, urbane, jo familjare dhe në mjedisin e 'ri të punës së fabrikave të pajisura me makineri, çka ndryshonte tërësisht nga mjedisi rural i punës. Shprehje e individualizmit ishte shfaqja më e qartë e interesit vetjak. Industrializimi edhe pse e rriti prodhimin material, u shoqërua me shumë plagë ociale ~ rilla ekzist i bëri zo zillimer e duke e oas të ndrrsar '-e_- Baaesar is së cilës in aksione ti Iad_~ -, " erna -a

leper::::!: e::

1ë\e:le~

r- nd-~;:;"!:~le~' ~ -r _ fe _" z: kanalizim

ë:o::ë:: _

l Historia per sistemet e qeverisjes 85 sociale të shprehura në varfërinë, moralin e ulët, përhapjen e krimeve. Shfaqje të tilla ekzistonin edhe më parë, por vetëm urbanizimi dhe shtimi i popullsisë së qyteteve i bëri ato më të dukshme. Ato qenë edhe produkt i vetë industrializimit, i cili në fillimet e tij u mbështet shumë në shfrytëzimin në maksimum të fuqisë punëtore duke e paguar atë me paga të ulëta. Për këtë, punëtorët u ngritën në revolta nga më të ndryshmet. Vetë qytetet nuk ishin të përgatitur për të përballuar dyndjen në to të popullsisë. Banesat ishin të pakta dhe mungonin kushtet më të domosdoshme higjieno-sanitare. Në këtë konteks me industrializimin u shfaq dukuria e mobilizimit social, që do të luaj një rol tepër të rëndësishëm në evoluimin e sistemit politik. Sipas Frans Kastles (Fransis Castles) mobilizimi social është dukuria, nëpërmjet së cilës individët që më parë nuk merrnin pjesë në politikat, përfshihen në aksione të drejtpërdrejta politike, si rrugë për shërimin e plagëve sociale, c-: Industrializimi krijoi burimet e domosdoshme për mobilizimin social. Ato ishin: përhapja e arsimimit dhe shtrirja e urbanizimit. Arsimimi i ndërgjegjësoi njerëzit për pasqyrimin e kushteve reale të jetesës, i aftësoi që t'i shprehnin lirshëm pikëpamjet

---

....,...~...-mencllinersl 'aRe terormorun riotekupumm per teardrimen. lHbam2airu; nga

.:.:::...t.i.je, krijoi terenin e favorshëm për organizimin dhe zhvillimin e aksioneve politike -~rmjet protestave masive (LVII, f.269). Nga ana tjetër, grumbullimi i punëtorëve -:;,ende të përbashkëta të punës, ishtë bazë për ndjesinë e interesave të përbashkëta,

 

::rdërgjegjessë përbashkët klasore dhe për ndërmarrjen e aksioneve politike

~e·illve.Ve~di i punës, sipas Fidneit ishte një interpretim i ri i vendit të bekimit dhe _ ..d..ikimeve ashtu si bëheshin dikur në kishë ose katedrale. Në vendin e punës _ ~ë orët ndjeheshin si në komunitetin e mëparshëm. Atje, ata dëgjonin lajme të -- - shfaqnin dhe trajtonin mendime dhe formulonin mesazhe për ndërmarrjen e oaeve politike. - <eshfaqjen e mobilizimit social u bë e domosdoshme përcaktimi i rrugëve të bna]j':.zimit të tij që do të thonte në se aksioni politik i masës së punëtorëve ose do -s: k::.aalizohej nëpërmjet institucioneve ekzistuese të qeverisjes ose do t'i lihej . rshmërisë dhe veprimeve jashtëinstitucionaleKjo varej në një shkallë të madhe - _ërgatitja e vetë institucioneve qeverisëse ekzistuese për të thithur pjesëmarrjen

ë forcave të tjera sociale.Zgjidhja e çështjeve të tillai takoi tërësisht demokracisë

V EVOLUIMI I LIBERALËVE DREJT DEMOKRACISË (DEMOKRACIA LIBERALE). RRETHANAT QË NDIKUAN NË EVOLUCIONIN E LIBERALËVE Ndikimi i platformave ideore të gjysmës së parë të shek. XIX ishte shumë i madh në forcimin e klasës së mesme. Vitet pas 1830 cilësohen si "epoka e artë e borgjezisë evropiano-perëndimore" (XXVI, f. 464): Fransua Gizua (Françoi Guizoi) ne Francë dhe Tomas Bajbington Meceilei (Thomas Bubington Macaulax) në Britani, të dy pjesëmarrës mjaft aktivë në parlamentet e vendeve të tyre, të dy historianë të shquar, krenarë për civilizimin modern dhe zhvillimin e industrisë e të klasës së mesme nga e cila vinin, shprehnin bindjen, se "demokracia politike do të ishte në krye të zhvillimeve progresive". Në këtë kohë Evropa Perëndimore vazhdonte të akumulonte kapital të ri dhe të bënte investime të reja. Por të gjitha platformat që trajtuam më sipër, nuk trajtonin interesat e punëtorëve si një klasë në zhvillim. Ndërkaq, dy rrethana bënin që disa nga arritjet politike të ishin të paqëndrueshme: 1. Kudo po rritej klasa punëtore. Ajo nuk kishte të drejtën e votës. E përjashtuar nga qeverisja kjo klasë ishte e gatshme për veprime jashtë institucioneve parlamentare, pra për arritjen e qëllimeve dhe interesave të saj nëpërmjet demonstrimeve, revoltave e veprimeve të dhunshme. Kështu, në Britani po zhvillohej një lëvizje e tërë masive e njohur me emrin Lëvizja Cartiste. Karta e Çartistëve, e shpallur më 1838 përmbante gjashtë kërkesa: 1. e drejta elektorale për të gjithë të rriturit; 2. zgjedhje të përvitshme për në Dhomën e Komuneve; 3. votimi i fshehtë; 4. distrikte (zona) elektorale të barabarta; 5. anulimi i censit të pronësisë per pjesëmarrjen në Dhomën e Komuneve; 6. pagë për deputetët e zgjedhur në parlament. Shumë pjesëtarë të Lëvizjes Çartiste kishin konfirmuar besimin e tyrenë parlamentin ekzistues, por ata kërkonin demokratizimin e plotë të dhomës së komuneve. Sipas tyre, "Dhoma eKomunave eshtë Dhoma ePopullit dhe se atje duhet te'shpallen opinionet tona, atje duhet te'mbrohen te'drejtat tona, atje ne duhet tejemi tëpëfaqësuar; ndryshe nejemi SERF S)) (LIII,f,34). Ndërkohë, edhe pse kishte përmirësime në kushtet e jetesës, punëtorët e shfaqnin hapur pakënaqësinë ndaj zbatimit të parimeve të liberalizimitekonomik (të laizes-faire), si dhe ndaj kushteve të tregut të punës. Në Francë punëtorët herë pas here shprehnin vendosmërinë e tyre për t'u ngritur në barrikada, pra në revolta të armatosura, nga të cilat, siç thonin ata, nuk do të humbisnin asgjë,veç prangave të tyre të skllavërisë. Përballë rritjes së numrit të punëtorëve dhe kërkesave të tyre, shumë nga përkrahësit e platformave të mëparshme shihnin dy rrugë "per shpetim". Njëra rrugë kishte të bënte me ndërmarrjen e masave për përmirësimin e kushteve të tregut të punës, formimin e sindikatave punëtore për kontrollin e ofertës së punës, nënshkrimin e marrëveshjeve kolektive me punëdhënësit, (sindikatat ishin ilegale në Francë dhe po ashtu deri më 1825 edhe në Britani) dhe tërheqja e punëtorëve në qeverisje përmes Historia per sistemet e qeverisjes 87 votës së tyre. Rruga tjetër kishte të bënte me "lejimin e sbleatërrimit" të ekonomisë së tregut, të sistemit të sipërmarrjes së lirë dhe të qeverisjes sipas konceptimit të platformave të mëparshme (X1.'VI, f.466). 2. Shumë fitore politike të arritura gjatë periudhës 1820-1870 ishin të paqëndrueshme. Tepër domethënëse ishin rezultatet e revolucioneve të vitit 1848. Kërkesat e forcave pjesëmarrëse në to ishin të përbashkëta: qeverisje kushtetuese, pavarësi kombëtare. Por Republika eDytë në Francë, p.sh., u zëvendësua nga Perandoria. Me revolucionet e viteve 1830, 1848, 1871, Franca bëri një sërë kthesash tronditëse. Revolucionet jo gjithmonë i kanë zgjidhur problemet, për më tëpër kanë krijuar më shumë probleme. Një pjesë e republikanëve dhe radikalëve po ananin nga marksizmi. Ndërkaq, edhe pse pas vitit 1850 filloi një periudhë kohore e rritjes së çmimeve dhe e pagave dhe pati zhvillim ekonomik, gjë që mund ta dobësonte militantizmin punëtor, nga e kaluara ruhej një urrejtje e thellë klasore dhe një xhelozi e madhe nacionale. Kishte edhe shumë aspekte ekonomike dhe sociale, që nuk ishin zhvilluar sipas parashikimeve të liberalëve të cilët i përmbaheshin politikës së laizes-faire (lese fer) që do të thonte se qeveritë nuk duhet të ndërhynin në veprimtarinë e biznesit privat dhe në jetën ekonomike dhe sociale. Liberalët mendonin se sipërmarrja e lirë do të zhvillohej thjesht mbi bazën e mekanizmave të tregut, të kërkesës dhe ofertës si dhe nëpërmjet konkurrencës së lirë. Për ta, një zhvillim i tillë do çonte në rritjen e prodhimit e të mirëqënies së përgjithshme. Ata nuk parashikuan krizat ekonomike, papunësinë, krijimin e monopoleve, rënien e bursës të cilat nuk mund të kapërceheshin lehtë vetëm me iniciativën e sipërmarrjes së lirë. Moszgjidhja e problemeve që ishin në thelb të platformave të kohës, si dhe shfaqja e dukurive të reja, rrjedhojë e industrializimit, nxitën liberalët që të evoluonin drejt demokracinë ç'ka nënkupton, bashkimin e liberalizmit me demokracinë. Historikisht, termi "demokraci" është më i vjetër në përdorimin e tij. Ai është formuluar rreth dymijëekatërqind vjet më parë, por demokracia, e cila u përqafua nga liberalët, nuk i ngjasonte konceptit të zhvilluar në shek.V para Krishtit. Ashtu sinë pozicionimin e ri ndaj çështjeve ekonomike dhe sociale,edhe për problemin e sistemit të qeverisjes, mendimtarët liberalë, si Xhejms Mill, Xheremi Benthani e sidomos Xhon Stjuart Mill ishin në pararojë të shndërrimeve për të ardhmen. MARKSIZMI NJË SHTYSË TJETËR PËR EVOLUIMIN E MËTEJSHËM TË LIBERALËVE Përpos faktorëve që përmendëm më sipër, në evoluimin e liberalëve, ndikoi edhe marksizmi. l<"_'lxt M~1;k.'S;, (,1,53,1.53,- 1, S3,S3,3,')w,~li'W..k ••;}.Ec E'i'g'C-l."•,;.•\\12,20.,-1 .•I2,c;Sj, D:ch:c Tij'u1-Cctl .:nangësitë që paraqitnin platformat ekzistuese lidhur me marrjen parasysh dhe trajtimin e interesave të punëtorëve (proletarëve siç i quajtën ata), përpunuan "ideologjinë e proletariatit" që më vonë mori emrin marksizëm. Fillimisht pikëpamjet e tyre ata i paraqitën më 1848, në botimin me autorësi të 88 _______________________ Prof. Llambro Fi/o përbashkët të veprës "J:!anifesti i Partise' KomunistrC, që u bë edhe dokumenti bazë i organizatës së ashtuquajtur "Lidhja Komuniste". Por, deri në njohjen e plotë të marksizmit si "forcë historike", u deshën disa vjet: fundi i viteve 1860 fillimi i viteve 1870. Në 1867 K.Marksi botoi vëllimin e parë të veprës disa vëllimshme "Kapitali". Marksizmi ishte kundërvënie e hapur ndaj platformës së liberalëve (LXII,f.102): -Në vend të politikave liberale të "Iaisserfaire", të mbështetura në pronën private dhe në zhvillimin e sipërmarrjes së lirë, marksizmi ishte për zhdukjen e pronës private dhe zëvendësimin e sajme pronën shtetërore. Pronës private i atashoheshin cilësi të padëshirueshme: "e padrejte; ushqen fitimin dhe nxit konfliktin nii shoqëri", Ajo, sipas marksizmit, ishte bazë për shtypjen dhe shfrytëzimin e njeriut nga njeriu" -Në vend të pikëpamjes liberale për individin e lirë, me vetë-interesin vetjak dhe në konkurrencë me të tjerët marksizmi propagandonte "kolektivizimin", si kundërvënie e individualizimit borgjez. -Në vend të dallimit të qartë që kërkonin liberalët midis sferës së veprimtarisë private e sferës së veprimtarisë publike, marksistët e vendosnin individin' brendapërbrenda shoqërisë, si pjesë e pandarë e saj. -Në vend të interesit material, që liberalët e propagandonin si nxitje për individët në punën e tyre dhe që ata të vlerësoheshin në bazë të punës e arritjeve vetjake, marksistët vinin në plan të parë iniciativën morale, ndihmesën për shoqërinë dhe përgjegjësinë kolektive. -Në vend të shoqërisë së natyrshme hierarkike të propaganduar nga konservatorët, apo të kërkesës së liberalëve për ngushtimin e dallimeve klasore e të arritjes së barazisë morale, marksistët ishin për barazinë ekonomike dhe zhdukjen e klasave (pabarazia, për ta, do të zhdukej me zhdukjen e pronës private). -Në vend të pikëpamjes liberale për "shtetin e kufizuar apo minimal' dhe të garantimit të të drejtave të individit, marksistët e përcaktonin shtetin si instrument klasor në duart e një klase, për të shtypur klasën tjetër. Marksi dhe Engelsi i sistemuan pikëpamjet e tyre përmes tezave themelore të tilla, si : tiJ -t-aktori ekono~, i përmbledhur në "meiryren eprodhimit' dhe "baZen ekonomike", si faktor përcaktues i ideve, pikëpamjeve, mendimeve dhe institucioneve përkatëse të përmbledhura në nocionin "superstrukturë" (kjo ishte në përmbajtje të tezës së tyre materialiste sipas së cilës "forca ekonomike per-cakton tërësisht kursin e Zhvillimit te" historisë J"!jerijzore). -Ndaria e sho ërisë në klasa antagoniste, të papajtueshme dhe në luftë në mes re. Për ta, lufta e klasave ishte forca lëvizëse e shoqërisë, ndërsa forma më e lartë e saj ishte revolucioni me dhunë. Në shkrimet e tyre revolucioni me dhunë cilësohej si "Iokomotivi;" ose "mamia" e shoqërisë së re. Kështu, me marksizmin fjala "revolucion" mori kuptim të ri. Tradicionalisht, revolucioni nënkuptonte vetëm ndryshime në përbërjen e qeverisë dhe nuk ishte Historia për sistemet e qeuerisies 89 domosdoshmerisht i realizuar përmes dhunës. Njerëzit mund të thonin "revolucion", kur një qeveri zëvendësonte një qeveri tjetër. Sipas shprehjes së Xhon Edamsit (president i dytë i SHBA), amerikanët e quanin revolucionin e tyre"revolucion në mendjet dhe zemrat e tyre". Termi filloi të ndryshojë pas vitit 1789. Megjithatë Marksi i dha atij "kuptim të' ri" duke e paraqitur atë si "110/ të'ri", Për Marksin revolucioni i realizuar përmes dhunës ishte me mundësi të pakufizuara për ndryshime thelbësore të karakterit social, politik dhe ekonomik. Po ashtu, revolucioni për të, ishte një "dukuri e re" që përmbante diçka universale, sepse i kalonte kufijtë nacionale. Thirrja e Karl Marksit dhe Frederik Engelsit ishte: "Proietarë të'tiigjitha vendeve bashkohunl' (XIX,f.693) . Nga ana tjetër, mënyra realizimit të "sboqërise së're" e propaganduar prej tyre ishte tërësisht e dhunshme: me kryerjen e revolucionit me dhunë. Marksizmi "vërtetonte" luftën e klasave si një proces i pandërprerë deri në ndërtimin e "shoqërisë pa klasa". Kjo nënkuptonte përmbysjen e shtetit ekzistues, i cilësuar si borgjez, zëvendësimin e tij me "diktaturën revolucionare" dhe kryerjen e shndërrimeve të pandërprera deri në ndërtimin e komunizmit. Kështu, siç e tregoi përvoja e mëvonshme, revolucioni ishte më keq se lufta. Kur një luftë ka mbaruar, ka mbaruar dhe dhuna. Kush shpëton gjallë pa u vrarë, kalon në një jetë normale. Kurse revolucioni përmes luftës së klasave është i vazhdueshëm: edhe pas dhjetë, njëzetë vjetësh, njerëzit arrestohen, gjykohen, dënohen e internohen në emër të revolucionit, duke krijuar pambarimisht armiq të rinj. Marksizmi lavdëronte dhunën. Jo se në histori nuk ka pasur dhunë dhe luftëra, madje shpesh ato janë justifikuar si të pashmangshme dhe në disa rrethana si një e keqe e domosdoshme. Por asnjëherë deri në shek.XIX nuk janë lavdëruar (LN,f,87,96). Argumenti i revolucionit me dhunë ishte shpikj a më ogurzezë e Marksit. Së fundi, K.Marksi dhe F.Engelsi parashikuan përgati tjen në mënyrë të pashmangshme të kushteve objektive, materiale që do të çonin në përmbysjen e regjimit kapitalisto-borgjez. Sipas tyre, ato ishin: - koncentrimi i mëtejshëm, në saje të "mbivlerë!' (thelbi i shfrytëzimit të punëtorëve), i kapitalit në duart e një grushti kapitalistësh;-varfërimi i mëtejshëm absolut i proletariatit;- zhvillimi i krizave të njëpasnjëshme ekonomike etj. Ndërkaq, ideologjia marksiste po ushtronte ndikim jo të vogël. Uilliam Lecki në veprën tij botuar më 1896, shkruan, se teoritë marksiste "gjatë'një'zetëijetëvetëfundit kishin arritur një' ndikim dhe shtrirje të' madhe në' aksionet politike dhe spekulimet politike". (LV,f.190). Me këtë të fundit ai kishte parasysh "aspiratd' të ngjashme me fazat e hershme primitive të shoqërisë". Nën ndikimin e marksizrnit, sigurisht në shkallë të ndryshme, filloi krijimi dhe organizimi i partive politike. Përkrahësit e marksizmit përbënin një komponent të rëndësishëm në ngjarjet e Komunës së Parisit të vitit 1871. Megjithëse Komuna e Parisit nuk jetoi gjatë, kujtimet e saj ishin mjaft të hidhura. Ajo identifikohej me anarkinë dhe shihej si një nga rreziqet e mëdha për një shoqëri të organizuar. Komuna nënkuptonte edhe nënshtrimin e plotë të individit ndaj shtetit. Por, trysnia reale që ushtrohej nga punëtorët dhe organizatat e tyre ishte edhe më e dukshme. Këtë trysni e vlerësonin liberalët. Sipas mjaft autorëve, "as liberalët dhe as konservatorët në Britani nuk do të ndërmerrnin reforma demokratike dhe sociale, derisa të detyroheshin t'i bënin ato nën trysninë e dy organizatave të reja të klasës punëtore: tredunioneve dhe Partisë Laburiste"(XIII,f.836). 90 _______________________ Prof. L!ambro FiJo VI. TIPI I DEMOKRACISË-LIBERALE PËR QEVERISJEN Liberalët që evoluan dhe u bashkuan me demokracinë e argumentuan edjie qeverisjen e re. David Held ka përmbledhur në një tabelë argumentimet e Xhon Stjuart Millit (1806-1873), që i paraqet edhe si model i demokracisë së zhvilluar. Të afërt me pikëpamjet e Millit ishin edhe ato të shumë mendimtarëve të tjerë të demokracisë liberale (XX,f.116). PARIMET E JUSTIFIKIMIT Pjesëmarrja në jetën politike është e domosdoshme jo vetëm për mbrojtjen e interesave individuale, .--------- por edhe për e-k"z' istencën e një qytet~ari e të informuar, të angazhuar' dhe të zhvilluar. Ndërmarrja politike është thelbësore për zgjerimin, lartësimin dhe harmonizimin e aftësive individuale. TIPARET THELBËSORE -Sovraniteti popullor me të drejtën e përgjithshme të elektorale përkrah sistemit "proporcional" të shpërndarjes së votës. -Qeverisje përfaqësuese (lidership i zgjedhur, zgjedhje të rregullta, votim i fshehtë etj.), -Kontrolli konstitucional për garantimin e kufizimeve në ushtrimin e pushteteve, të ndarjeve në pushtetet si dhe i të drejtave individuale sidomos ato që lidhen me lirinë e mendimit, të besimit, shfaqjen e mendimeve përmes debateve dhe të shtypit. T Historia pijr sistemet e qeverisjes Vendi Viti Arritjet Franca 1870 E drejta e përgjithshme elektorale për burrat Gjermania 1870 E drejta e përgjithshme elektorale për burrat Hungaria 1870 E drejta e përgjithshme elektorale për burrat Zvicra 1874 E drejta e përgjithshme elektorale për burrat Italia 1882 14% e popullsisë me të drejtë elektorale 1912 E drejta e përgjithshme elektorale për burrat Belgjika 1894 E drejta e përgjithshme elektorale për burrat Norvegjia 1898 34% e burrave Spanja 1900 E drejta e përgjithshme elektorale për burrat Suedia 1909 E drejta e përgjithshme elektorale për burrat Britania 1918 E drejta e përgjithshme elektorale për burrat 3. Realizimit të përgjegjësisë së qeverisjes dhe të llogari-dhënies të administratës qeveritare përmes organizimit të zgjedhjeve të rregullta, të ndershme, formë kjo edhe e kontrollit mbi qeverinë, Kështu, me demokracinë liberale u arrit në sistemin politik në të cilin masa e gjerë e popullsisë ushtron pushtetin me të drejtën për t'i zgjedhur dhe për t'i ndryshuar qeveritarët. Sipas disa studiuesve, si Esmei e të tjerë, "në' sistemin me të'vërtetëpëifaqësues, ;;:gjedijetepërsëritura, sbpesbberejanë i vetmi kontroll i ligjshëm dhe efikas qëpopulli mund të'ushtn!Jë'mbi ata, të'cilëve ua ka d01"ë'zuarpushtetin për një' kohë' të' caktuar' (LIVf,42), Ndërkaq, përgjegjshmëria është lidhur me meritokracine. Po sipas Millit, kontrolli dhe efektiviteti i qeverisjes rritet nëse njerëzit nuk përpiqen të bëjnë çdo gjë, nga që biznesi qeveritar kërkon nëpunës të kualifikuar" (XX.f,109), 4. Zbatimit të pluralizmit dhe ngritjes së sistemit të konkurrencës politike të lirë e të hapur në mes interesave të ndryshme dhe zgjidhjes së tyre përmes mjeteve të kooperimit e të tolerancës, Eliminimi i një force politike nga qeverisja është 93 94 _______________________ Prof Llambro Filo procedurë paqësore e realizuar me anë të zgjedhjeve elektorale. Për demokracinë liberale konkurrenca fillon me zgjedhjet konkurruese, votimi i fshehtë e sigurimi i barazisë përmes lirisë së shprehjes, të mbledhjeve të tubimeve e të trajtimit të barabartë të forcave politike. Sa më e madhe të jetë shuma e votave të barabarta, aq më e madhe do të jetë edhe pesha në vlerë. Kjo, sepse zgjedhjet në fund të fundit janë shprehja individuale e vullneteve që bëjnë njësimin e opinioneve. Në këtë mënyrë arrihet ajo që quhet "qeueri e opinioneve". E gjithë kjo realizohet me vullnetin e shumicës. Mbrojtësit e demokracisë liberale theksojnë rëndësinë e zgjedhjeve të lira; në të kundërt, ato kthehen në mashtrim, në "nje" dorëheqje periodike nga pusbteti", Xh.S.Milli shkruan" liria e mendimit, e diskutimit dhe aesionijanë kusht i domosdoshëm per {hvillzmin e pavarësisë se'mendimit dhe te"gjykimit, nderkaq Mto janejete"sore per formimin e ar.ryes njerezore ose te"arsyetimit. Kultivimi i ar.ryes stimulon dhe kultz'von lirine" (XX,f.115). 5. Realizimit përfundimtar të qeverisjes përfaqësuese përmes institucionit të parlamentit dhe njëkohësisht i pranimit të rolit tepër vital të parlamentit, për arsye të tilla, si: sigurimi i mundësive për shprehjen e ideve dhe interesave konkurruese (forum i debatimit); i testimit të drejtuesve politikë përmes përmbajtjes së diskutimeve dhe aftësisë së tyre për mobilizimin e opinioneve në bazë të alternativave; i krijimit të hapësirës për negociatat, për harmonizimin e interesave kontradiktore në përgjigje të presioneve të elektoratit dhe të interesave kombëtare. Parlamenti është mekanizmi themelor për sigurimin e konkurrencës së lirë. Aspekti demokratik shfaqet sidomos në përpjekjet për arritjen e konsensusit. 6. Institucionalizmit të partive politike, si hallkë lidhëse midis elektoratit masiv dhe qeverisjes përfaqësuese, të realizuar përmes tërheqjes së opinioneve publike, hartimit të alternativave dhe paraqitjes së kandidatëve për deputetë. Me fjalë të tjera, ndërsa votat e zgjedhësve janë ato që japin pëlqimin për qeverisjen, partitë politike (përmes alternativave apo programeve dhe kandidatëve të tyre) japin idenë dhe mjetin se për çfarë ata (votuesit) janë duke vendosur çfarë ose shpresojnë të arrijnë nga rezultatet e zgjedhjeve. Me partitë politike, demokratët liberalë vinin në baza të qëndrueshme konkurrencën e filluar që me zgjedhjet. Rëndësinë e madhe të konkurrencës pluraliste shumë studiues e trajtojnë si bazë dhe mbështetje të vetë partisë. Kështu, për Sigmund Neumanin "partia është faktor politik aktiv i organizimit të shoqërisë, e cila konkurron për mbështetje popullore me grupet e tjera që u përmbahen pikëpamjeve të ndryshme". Për më tepër, sipas tij, "atje ku nuk ka konkurrencë, nuk mund të ketë parti politike të vërteta". Afërsisht një përcak._tim të tillë propozon edhe Josef Sklisinger (joseph Schlesinger). Për të, partia politike është "organizein politik qe' anga{hohet ne menyre' aktive dhe ifektive ni:"konkurrencen per postet qe' Z!!Jidhen".Me pranimin e konkurrencës, pranohej edhe nevoja e ekzistencës së disa partive politike. Kështu, me pluralizmin e partive politike dhe konkurrencën, demokratët liberalë ofronin "tregun politik" që është po aq i rëndësishëm, sa edhe "tregu ekonomzk". Ndryshimi shihet në atë se në tregun politik, partiakët janë "sipërmarresit", ndërsa votuesit janë "konsumatord'. Së fundi, mund të Historia per sistemet përmendim Fred për zgjedhjet në l 7. Kuali . Demokracia . komunikimi mi ligjore e të ven demokracisë lib në sindikata dhe përpara, orgaruz të punëtorëve p"- të punës, duke m si të paligjshme. vendet e Evropë ato të sipërmar.- Dalëngadalë . qeveritë kërko vende të veçan drejtpërdrejt ~egjislati,e, ku aq më e adir janë

nënyrë

--micës.

Historia për sistemet e qeuerisjes 95 përmendim Fred Rigsin, i "cili i shikonte partitë si "organizata që caktojnë kandidatë për zgjedhjet në legjislativ". 7. Kualifikimi i grupeve sociale të interesit Demokracia liberale i kualifikoi grupet sociale të interesit si kanale të rëndësishme komunikimi midis kërkesave të bëra nga pjesëmarrësit e këtyre grupeve dhe akteve ligjore e të vendimeve të institucioneve të qeverisjes. Një nga masat e para të demokracisë liberale ishte legalizimi i grupeve sociale të punëtorëve të organizuar në sindikata dhe treidunione, siç quheshin këto të fundit në vendet anglo-folëse. Më përpara, organizata të tilla, edhe pse kishin si synim kryesor plotësimin e kërkesave të punëtorëve për rritjen e pagës, pakësimin e orëve të punës, përmirësimin e kushteve të punës, duke mos dashur kështu përmbysjen e regjimit qeverisës, ishin konsideruar si të paligjshme. Gjatë viteve 1880, sindikatat punëtore ishin legalizuar në të gjitha vendet e Evropës Perëndimore. Paralelisht me organizatat punëtore u krijuan edhe ato të sipërmarrësve të industrisë, të tregtarëve dhe njerëzve të profesioneve të lira. Dalëngadalë grupet sociale të interesit e rritën ndikimin e tyre në qeverisje. Vetë qeveritë kërkonin që të konsultoheshin me to për marrjen e vendimeve. Në vende të veçanta, si në ato të Skandinavisë, grupet sociale të interesit merrnin pjesë drejtpërdrejt në qeverisje, si pjesëtarë në bordet dhe këshillat qeveritare ose legjislative, ku diskutohej për marrjen e vendimeve. 8.Marrjes së përgjegjësive ekonomike e sociale nga qeveritë, gjë që shënonte largimin nga teoria e "laisserfaire". Përmes përgjegjësive të tilla do të zbatohej hedhja e bazave të shtetit të mirëqenies sociale me synim e harmonizim social. Demokratët, liberalë ishin për zbutjen apo për ngushtimin e dallimeve klasore dhe jo për zhdukjen e tyre. Për ta, pronarët nuk mund të heqin dorë me dëshirë nga privilegjet që gëzojnë, por ((ar.rytjadheforca e ligjit i detyron ta b~jne·ty(g}e· te"tille· me mjete paqesore". 9. Marrjes së përgjegjësive për zhvillimin e arsimit e të formimit të "qytetarëve të mençur"JCh.S.Milli kishte shqetësim "rrezikun e nje· shkalle te"ulet te"inteligjencies në trupin perfaqesues dhe në opinionin popullor qe· e kontrollon ate" (LIv,f.1 71). Një përmbajtje e tillë e demokracisë liberale përbënte edhe testin kryesor të dallimit midis tipave të sistemeve politike: sistemi, ku vendimmarrësit japin llogari dhe pushteti është i përgjegjshëm, është demokratik. Në të kundërt, ai është autokratik. (XLIII f.9). Demokracia liberale është demokraci përfaqësuese. Ajo ndryshon nga "demokracia e drejtpërdrejtë". Madhësia e komb-shtetit modern dhe përqindja e popullsisë me të drejtën e votës është e tillë, që nuk mund të krahasohet me Greqinë e lashtë, ku ushtrohej demokracia e drejtpërdrejtë. Po ashtu, këshillimi me publikun për çdo çështje dhe zhvillimi i debateve në shkallë të gjerë do ta kërcënonte dhe do ta paralizonte procesin e marrjes së vendimeve të arsyeshme. Nga ana tjetër, zgjerimi i ndarjes së punës me njerëz që kryejnë mijëra punë të ndryshme dhe të specializuara, është tipar i shoqërisë moderne. Për të siguruar jetesën ata duhet të harxhojnë një 96 _________________________________________________ Prif.LhmbroFuo pjesë të mirë të kohës duke punuar; atyre u mungojnë skllevërit, të cilët punonin për shumë qytetarë të Athinës së lashtë të angazhuar drejtpërdrejt në politikat. Njerëzit në shoqërinë moderne nuk mund të njësohen me politikanët dhe burokratët profesionistë që qeverisin dhe administroj në kompleksin e biznesit të qeverisjes, megjithëse përpiqen të ndikojnë në vendimet qeveritare dhe të "djegin" së paku disa nga qeveritarët, kur nuk punojnë si duhet. Në përgjithësi, njerëzve të thjeshtë u mungojnë njohuritë e veçanta dhe pjekuria për të drejtuar në mënyrë profesionale në interes të tyre. Prandaj qeverisja përfaqësuese mishëron epërsitë e "ndarjes sepunes" në politikat. Ajo veçon politikanë specialistë që ia kushtojnë të gjithë kohën dhe aftësitë e tyre politikave (VIII,f.120). Kështu, njëri aspekt i evoluimit të liberalëve drejt demokracisë kishte të bënte me shtyllën politike të demokracisë, që ishte vendosja e demokracisë elektorale dhe po aq e demokracisë përfaqësuese. Por Xhovani Sartori (XXI.f.158) shkruan se: "demokracisiido t'i duhen elementet liberalë; pra i duhet edhe liberali i vëmendshëln ndajproblemeve të" barrëspolitike, të forrsës së'shtetit dhe të' nismës individuale. Demokracia pa liberalizëm lind e vdekur'. Ishte ana liberale që duke iu bashkëngjitur demokracisë vuri në thelb të sistemit të qeverisjes së demokracisë liberale besimin, se individët janë më të rëndësishëm, se institucionet politike ekzistojnë për t'i shërbyer atyre dhe se qeveria ekziston vetëm në saje të pëlqimit të tyre. (XLIII.f.9). Po ashtu, qeverisja do t'i përmbahet konceptit liberal të shtetit si një nevojë për të shprehur një nga funksionet e tij si mbrojtës dhe garantues i të drejtave dhe lirive të individit, të atyre të drejtave që lidhen me sferën e "jetës civile", pra që individët janë të mbrojtur nga shteti dhe shteti nuk duhet të ndërhyjë në jetën private (ideja e qeverisjes se kufizuar). Për më tepër, që populli të ketë pushtetin (pra të realizojë edhe demokracinë), kusht i patjetërsueshëm është që ai të pengojë çdolloj pushteti të pakufizuar (XXI.f.43). Pikëpamjet e demokratëve liberalë shërbyen për zbatimin e reformave konkrete. Kështu, Xh.S.Milli i publikoi veprat e tij në kohën kur në Britani kishte filluar një diskutim i madh rreth reformave, që duhet të bënte qeveria.Argumentet e tijndihmuan që të kapërcehen "kërcënimet" që vinin prej atyre që kundërshtonin dhe u rezistonin ndryshimeve. Nga ana tjetër, ato ishin nxitje në përmbushjen e kërkesave të klasave dhe grupeve të reja sociale që, siç nënvizonteXb.Milli, në rast të moszgjidhjes së tyre, përbënin rrezik për kalimin në eksese të dhimbshme" (XX,f.113). ---.p•-.-- VI. MODELI BRITANIK NË ZHVILLIMIN E DEMOKRACISË LIBERALE REFORMAT ELEKTORALE NË BRITANI Në ndërmarrjen e reformave të reja elektorale ndikuan dy faktorë: 1. rritja e numrit të punëtorëve të industrisë; 2. konceptimet e reja për sistemin e qeverisjes moderne që argumentonin legjitimitetin e qëndrueshëm të saj përmes pëlqimit të një elektorati masiv, pra edhe të punëtorëve si pjesë e rëndësishme e popullit. Konceptimet e reja shtonin kërkesa për marrjen e përgjegjësive të reja nga qeverisja, sidomos për njerëzit pa pronësi, si rrugë për të siguruar rendin dhe qëndrueshmërinë politike. Një synim i tillë shprehet më së miri nga Uiliam Gledstoun (William Gladston (1809-2898). Ai deklaronte: megjithëse e drejta elektorale nuk është e drejtë natyrore, ajo është një privilegj që punëtorët, kur e sigurojnë, bëhen të përgjegjshëm në arritjen e vetëdrejtimit, vetëkontrollit, e të respektit për rendin, ruajtjen e qetësisë përballë vuajtjeve si dhe rritin besimin në ligjet e respektin për pushtetarët. Në pranverë të vitit 1866, Gledstouni propozoi projektligjin, i cili bënte të mundur (përmes lehtësimit në censet) përfitimin e të drejtës së votës nga 300 mijë punëtorë artizanë të qyteteve. Projekti hasi në qëndresë të madhe, pasi mendohej se përfituesit e votës, duke qenë të paarsimuar, do të krijonin rrezikun të ktheheshin nga përfaqësues të zonave elektorale në të deleguar të tyre. Ndonëse Gledstouni nuk arriti të mposhtë opozitën, Benjamin Disraeli (1814-1881), udhëheqësi i konservatorëve, e bëri të mundur miratimin e Ligjit të Ri Elektoral (ose Reforma II Elektorale). Duke manovruar me një mjeshtëri të shkëlqyer në parlament, ai arriti të mposhtë frikën e konservatorëve për të cilët "dhënia e votës masave të gjera të paarsimuara dhe pa pronësi do të shkatërronte kombin". Ai i bindi ata, se reforma do të forconte lidhjet midis shtetit dhe popullit. Pikëpamjet e tij Disraeli i mbështeste në ndërmarrjen e masave sociale për punëtorët dhe në arritjet e politikës se jashtme të Perandorisë Britanike, të cilat, sipas tij, do të favorizonin punëtorët dhe ata do të votonin edhe për konservatorët, pra pa cenuar qeverisjen dhe rendin ekzistues. Kështu, Disraeli formuloi edhe konceptin e lidhjes së pandarë midis demokratizimit të jetës politike dhe ndërmarjes së reformave sociale, si rrugë për forcimin e sistemit parlamentar dhe për stabilizimin e rendit. Me ligjin për Reformën Elektorale, që u miratua në vitin 1867, elektorati i regjistruar u rrit nga 1,359,000 në 2,455,000. Reforma shënoi fillimin e ndryshimeve politike, me rëndësi përcaktuese në zhvillimin e ardhshëm të Britanisë. Mëdyshja ose liberalizmi të plotësonte kërkesën e punëtorëve, ose klasa punëtore nuk do të ishte liberale, ishte zgjidhur në të mirën e zhvillimit progresiv. Punëtorët që siguruan votën i kanalizuan kërkesat tyre për paga, për orët e punës, kushtet e punësimit dhe për marrëveshjet kolektive brenda rendit ekzistues (LVI f.636). Kur Gledstouni u bë kryeministër, u miratua Reforma për Votimin e Fshehtë (1872). Prej një kohe të gjatë zbatohej votimi i hapur, që konsiderohej si "tregues i 98 _______________________ hof Llambro Pzlo kurqjes burrërore" . Por reformatorët ishin të shqetësuar se votimi i hapur nxiste ryshfetin. Votimi i fshehtë u mirëprit nga punëtorët, të cilët kështu shfaqnin lirshëm opinionin e tyre, pa frikën e ndëshkimit nga sipërmarrësit, të cilëve mund të mos u pëlqente mendimi i punëtorëve për këtë apo atë kandidat. Në vitin 1884 u miratua një reformë elektorale e re (Reforma N Elektorale). Nëpërmjet saj e fitonin të drejtën e votës edhe punëtorët ruralë. Elektorati u rrit nga 3.150.000 në 5.700.000. Në disa kantone numri i votuesve pothuajse u trefishua. U arrit që shumica e burrave të ishin me të drejtën e votës. Të përjashtuar nga votimet ishin burrat pa shtëpi të përhershme, burrat e pamartuar që jetonin me prindërit dhe shërbëtorët që jetonin në shtëpitë e pronarëve. Votimi ishte i organizuar në bazë të distrikteve elektorale me zgjedhjen e një kandidati. Në këtë mënyrë, iu dha fund procedurës së vjetër të mënyrës së përfaqësimit që kishte vazhduar për shekuj. Me organizimin e ri përfaqësohej komuniteti, jo më individi. Si rezultat i të gjitha reformave elektorale u zgjerua elektorati. Reforma e Parë Elektorale e rriti të drejtën e votës për 7% të popullsisë, burra mbi 20 vjeç; Reforma e Dytë-16%; Reforma e Tretë -28% (LV1I,f.22). Ecuria në procesin e zgjerimit të demokracisë elektorale në Britani është paraqitur në tabelën e mëposhtme (L.V1II.f,48). VITI GRUPET KRYESORE KARAKTERISTIKA TË TJERA ME TË DREJTËN E VOTËS 1832 Klasa e mesme industriale -Shpërndarja e vendeve për në parlament nga "zonat e kalbura" në qytetet. -Domosdoshmëria e regjistrimit të votuesve. -Rritja e së drejtës së votës me 217.000. 1867 -Rritja e së drejtës elektorale me 1872 Punëtorët urbanë 1.000.000 1883 -Votimi i fshehtë -Konsiderohen faje kriminale, ryshfeti dhe korrupsioni në praktikat elektorale. 1884 Punëtorët e bujqësisë -Rritja e së drejtës së votës me 1885 (rurale) 2.000.000 -njësi konstitucionale të përmasave të barabarta 1918 Gratë mbi 30 vjeç -Rritja e së drejtës së votës me 1928 Gratë mbi 21 vjeç 12.500.000 1948 -Rritja e së drejtës së votës me 7000.000. - "një njeri- një votë" zë Historia për sistemet e qeuerisjes HISTORIA E KRIJIMIT TË PARTIVE POLITIKE ffJ NËN SHEMBULLIN E BRITANISË Mjaft studiues e gjejnë zanafillën e partive politike në hallkën legjislative të qeverisjes. Sipas tyre, partitë politike u shfaqën me rënien e sundimit autokratik, si instrumente për t'iu kundërvënë këtij sundimi dhe për të realizuar qeverisjen përfaqësuese, legjislative dhe u institucionalizuan me zgjerimin e elektoratit, si hallka për ta lidhur atë me legjislativin. Tabela e mëposhtme paraqet procesin e TRANZICIONIT NGA AUTOKRACIA NË PARTITË POLITIKE (XII.f,254) -Mbreti (ose çdo autokrat) formon Bordin e Këshilltarëve me ata, që janë më të besuarit e tij, për ta ndihmuar atë. -Bordi bëhet gjithmonë e më i plotfuqishëm kur mbreti është i paaftë ose joaktiv,por roli iBordit rritet veçanërisht në rrethanat e zgjidhjes së problemeve, të cilat bëhen të vështira nga që burimet materiale e njerëzore janë përgjithësisht të kufizuara (panv'ajiueshmi:'ria). -Për probleme themelore, si për vendosjen e taksave të reja, për zmadhimin e ushtrisë, Bordi arrin në marrëveshje me të tjerë jo gjithmonë me pëlqimin e mbretit. Vendimet për çështje të tilla e rritin rolin e Bordit dhe ai bëhet më pak i varur nga mbreti. Ndërkaq, vendimet e marra e afrojnë Bordin me legjislaturën. -Në procesin e marrjes së vendimeve për probleme të rëndësishme, në gjirin e Bordit lindin fraksione të ndryshme që dallohen nga mënyra e trajtimit të problemeve. -Anëtarët e fraksioneve, secilipër llogarinë vet, orvaten të sigurojnë përkrahje e mbështetje të brendshme nga të tjerë. -Me shpresën për të siguruar sa më shumë mbështetës për miratimin e vendimeve të rëndësishme, mbreti dhe këshilltarët merren vesh që të organizojnë zgjedhjet në legjislaturë. -Zgjedhjet dalin në plan të parë dhe synohet të zgjerohet e drejta e votës te sa më shumë njerëz. -Grupe të veçanta brenda organizimit që merret me ligjet, krijojnë organizata për t'i ndihmuar ata, t'i bindin zgjedhësit dhe për t'u rizgjedhur, bëjnë premtime se do t'u shërbejnë më mirë atyre. -Sfidues ose kundërshtarë që udhëhiqen nga të njëjtat synime krijojnë organizma të tjeri:'të kundërt për t'i bindur zgjedhësit se interesat e tyre do të plotësohen, nëse ata mbështetin kandidatët e propozuar. 99 100 ________________________ Prof Llambro Filo -Organizatat e brendshme vazhdojnë të ekzistojnë veçmas kandidatëve të legjislaturës që i mbështetën në fillim. -Udhëheqësit e këtyre organizatave vendosin për kandidatët që do t'i mbështetin. Me fjalë të tjera, kjo përbën organizimin e partisë politike, që orvatet të vendosë përfaqësuesit e saj në qeveri, që cakton në emër të saj kandidatët për zgjedhjet dhe që pretendon se po të fitojë, do të ushtrojë pushtetin për interesa publike. Nisur nga kjo procedurë e formimit të partive politike, Meiruc Daveryer (Maurice Duveryc) e shikon zhvillimin e partive të reja në fokusin e legjislaturës. Ai shkruan, se partitë e reja formohen brenda ose jashtë legjislaturës me qëllim që të marrin kontrollin e legjislaturas. Në Britani, pikë kthese në procesin e konsolodimit të partive politike përbëjnë reformat elektorale që zgjeruan elektoratin. Të dyja partitë, Uigët e Torët (që në vazhdim do të quhen përkatësisht Partia Liberale dhe Partia Konservatore), kishin tashmë anëtarët dhe përkrahësit e tyre në parlament. Mbreti nuk e kishte të lehtë më të dikton te apo të manovronte me parlamentin si më përpara, kur ai kishte një hapësirë më të madhe manovrimi për shkak se parlamenti ishte i përbërë nga një numër fraksionesh të vogla pa dallime të mëdha alternativash dhe me shumë anëtarë, të cilët punësimin e tyre e prisnin nga kurora mbretërore. Nga ana tjetër, fillimi i zbatimit të kërkesave uniforme për votimet dhe institucionalizimi i sistemit të regjistrimit të votuesve, jo vetëm ndikoi në forcimin e partive parlamentare, por edhe në fillimin e organizimit partiak në shkallë kombëtare. Pas Ligjit të Reformës Elektorale të vitit 1867, pavarësia politike e anëtarëve të veçantë të parlamentit filloi të kushtëzohet nga organizimi partiak. Deri në vitin 1860 partitë politike shiheshin më tepër si parti parlamentare, se sa si organizata kombëtare. Njëkohësisht me reformën Elektorale të vitit 1867 partitë i përqendruan përpjekjet për të siguruar regjistrimin e votuesve, sidomos në ato zona vendore, ku kandidatët e tyre nuk e kishin të lehtë të fitonin (LIII.f,16). Megjithëse Klubi Liberal i Reformave (Reform Club) dhe Klubi Carlton i konservatorëve (Carlton Club) ishin krijuar në vitet 1830, vetëm në vitet 1870, kur të dyja partitë ngritën qendrat e tyre të drejtimit në Londër, ata filluan të drejtojnë fushatën e përgjithshme elektorale. Ligji Elektoral i vitit 1884, kompletoi tërë procesin e tranzicionit, si në organizimin, ashtu edhe në apelin partiak. Ai e rriti rolin e partive. jashtë parlamentit, duke vënë në baza më të shëndosha veprimtarinë parlamentare. Filloi të flitej për bashkekzistencën midis organit legjislativ dhe partive politike. Roli i ri i partive ishte shoqëruar me shndërrimin që po ndodhte në vetë organizimin e tyre. Kështu, me zgjerimin e së drejtës së votës, bazë për organizimin partiak ishte -.F përbëjnë -:- që në ~_ . kishin _ htë më Historia per sistemet e qeoerisies 101 besnikëria ndaj alternativës politike dhe jo lidhjet personale. Partitë kishin nevojë të organizonin dhe të tërhiqnin elektorat të ri shumë më të madh në numër. Mbi këtë bazë, krahas konsolidimit të mëtejshëm të anëtarësimit në Parlament, partitë filluan të zgjerojnë anëtarësimin tej atij grushti zyrtarësh të zgjedhur dhe punonjësve partiakë. Pra, nga viti 1885, më zgjerimin e së drejtës elektorale, partitë politike u bënë më të organizuara e më të disiplinuara (LVII.f.22). Në proces u konsoliduan funksionet e partive politike, që mund të përmblidhen në: 1. Sigurimin e udhëheqjes: brenda partive veçohen ata, që janë më të aftë të tërheqin vëmendjen dhe të pëlqehen, për të qenë në krye të partisë. Z.Pajtimin e intresave: partitë politike shërbejnë si ndërmjetëse për shprehjen kërkesave. Për to rruga më efektive për marrjen e pushtetit është sigurimi i një baze të gjerë mbështetëse, gjë që arrihet përmes procedurave që njohin pikëpamje apo interesa të ndryshme, të cilat trajtohen përmes debateve me synim arritjen e kompromiseve. 3. Formulimin e politikave; është hapi i dytë pas hapit të parë që ka të bëjë me pajtimin e interesave. Politikat përmbajnë kërkesa të adresuara dhe mjetet e mënyrat për realizimin e tyre. 4. Fushatat elektorale- partitë caktojnë kandidatët dhe i ndihmojnë ata gjatë zgjedhjeve. 5. Qeverisje: partia që siguron votat e shumicës siguron të drejtën për të qeverisur dhe ajo krijon qeverinë. Partitë politike dallohen nga grupet sociale të interesit, si të biznesmenëve, punëtorëve, fermerëve. Kështu, ndryshe nga grupet e interesit, partitë nuk kufizohen në përpjekjet për të bindur qeveritë për këtë apo atë veprim; ato orvaten të marrin vetë qeverisjen dhe të vendosin përfaqësuesit e tyre në qeverisje. Partitë caktojnë kandidatë për zgjedhje në emër të tyre. Ato pretendojnë se nëse fitojnë në zgjedhje do të ushtrojnë pushtetin në emër të publikut të përgjithshëm. Pluralizmi partiak ishte një arritje tjetër e demokracisë liberale. Sistemi i qeverisjes së demokracisë liberale pranonte ekzistencën e disa partive. Kjo konsiderohej si domosdoshmëri në rrethanat objektive të shoqërisë që përbëhet nga individë me status social jo të njëllojtë dhe me grupe interesi të ndryshme. Nga ana tjetër, pluralizmi shihej i lidhur me lirinë politike për të zgjedhur alternativën më të përshtatshme për të qeverisur e shprehur në zgjedhjet elektorale, rezultatet e të cilave evidentojne raportin midis vetë partive. Gjithashtu, pluralizmi politik ishte shprehje e mjetit kryesor të influencës e të konkurrimi t në sistemin e demokracisë liberale: konkurrencë përmes tolerancës. KONCEPTIMI I RI I SOVRANITETIT TË POPULLIT Sistemi i qeverisjes të demokracisë liberale i dha një konceptim të ri sovranitetit të popullit. Siç e kemi trajtuar më sipër, fillimisht (pas heqjes së autoritetit monarkik) ishte parlamenti që vendoste për qeverisjen. Nga viti 1689, asnjë monark në Britani nuk 102 __ --------------------- Pro/. Llambro Filo mundi të sfidonte epërsinë parlamentare. Ndërsa nga viti 1792 u sanksionuan parimet e përgjegjësisë individuale dhe kolektive të ekzekutivit (ministrave) përpara parlamentit. Sovraniteti i parlamentit shprehej përmes epërsisë ligjëvënëse dhe kontrolluese të tij. Ai kishte kompetencë të ndryshonte qeverinë. Sovraniteti i popullit ishte relativ. Mungesa e së drejtës së përgjithshmë të votës e kufizonte përfaqësimin e popullit. Demokracia liberale me dy shtyllat e saj politike: e drejta e përgjithshme elektorale dhe institucionalizimi i partive politike jo vetëm zgjeroi konceptin e sovranitetit të popullit, por i dha atij një kuptim të ri. Pikënisje për këtë ishin zgjedhjet konkurruese, rezultati i të cilave ishte gjithmonë me "shumice' elektorale" dhe "pakice' elektorale". Ky rezultat në gjirin e parlamentit shprehej përmes pozitei dhe "opoZitei". Kështu, për mendimtarët e demokracisë liberale, vullneti i plotë i popullit, pra edhe sovraniteti i tij, ishte "tërësia e shumicës dhe pakicës". Që këtej, për ta ishte e padiskutueshme njohja e pozitës dhe po aq e opozitës dhe që opozita të konsiderohej pjesë e sovranitetit të popullit. Në "demokracitë, shkruan Ferrero, opozita është organ i sovranitetit të popullit, po aq jetësor sa është qeveria. Të shtypësh opozitën, do të thotë të shtypësh sovranitetin e popullit" (IX,f.17). Rëndësia e një përcaktimi të tillë për qeverisjen e demokracisë liberale është e shumanshme: 1. Funksionimi i parlamentit përcaktohej mbi bazën e qeverisjes së shumicës dhe me respektimin e pakicës. Kështu shprehej tërësisht vullneti i popullit. Kjo është e domosdoshme përderisa edhe pakica ka dhënë mendimin e vet nëpërmjet një alternative, që përkohësisht nuk është kurorëzuar me fitore, por që duhet konsideruar si pjesë e strategjisë së konkurrencës, të tolerancës e të konsensusit. 2. Njihet opozita si mjet që realizon ndarjen dhe shpërndarjen e pushteteve. Mbi të gjitha, ajo siguron mbrojtjen e të gjithë individëve. Kështu, p.sh., anëtarët e opozitës nuk mund të ndalojnë shumicën parlamentare që mbështet qeverinë nga miratimi i buxhetit të shtetit dhe i ligjeve të tjera, por ata mund të kritikojnë partinë në pushtet dhe të publikojnë alternativat e veta ndaj politikave qeverisëse. Sipas Ivor Xheningsit (Wlvor Jennings), konstitucionalist britanik, "opozita pothuajse me siguri do të pësojë humbje në Dhomën e Komuneve, sepse është pakicë. Thirrjet e saj janë për elektoratin. Në zgjedhjet e ardhshme, ajo do t'i kërkojë popullit që të ndëshkojë qeverinë dhe, si pasojë, t'i japë shumicën opozitës. Opozita është njëherazi alternativa ndaj qeverisë dhe një fokus për pakënaqësinë e popullit. Funksioni i saj është pothuajse aq i rëndësishëm, sa ai i qeverisë. Në qoftë se nuk ka opozitë, nuk ka demokraci: "Opozita e Lartmadhërisë" nuk është rijë frazë e kotë. Lartmadhëria ka nevojë për një opozitë ashtu si edhe për një qeveri" (IX,f.19). Madje, po ky autor shkon edhe më tej kur pohon: "Në qoftë se funksioni kryesor i parlamentit është të debatojë, opozita është pjesa e tij më e rëndësishme. Anëtarët e saj janë, si të thuash, kritikë nga profesioni". Këto ndërmarrje e sigurojnë partinë opozitare me shansin real që në zgjedhjet e reja të bëhet maxhoritar (parti e shumicës) dhe të zëvendësoj """\autor - është të ë thuash, shansin endësoj Historia pi:'r sistemet e qeverisjes 103 partinë qeverisëse. Kjo konsiderohet edhe ushtrimi i kontrollit popullor, i mbrojtjes dhe garantimit të të drejtave të individit. 3. Qeverisja e shumicës me respektimin e pakicës përbën një element të C· rëndësishëm në besimin e ndërsjellë. Madje merr trajtën e një angazhimi të domosdoshëm, sepse në strategjinë e konkurrencës shumica nuk është e përhershme. Kështu, në këtë kuptim, sigurohet mbrojtja kushtetuese për individët në përgjithësi e të të drejtave politike edhe të grupeve të pakicës dhe shmanget ajo që quhet "tirania e shumicës". Ndërkaq, sa kërkohet respektimi i pakicës, po aq kërkohet pranimi i qeverisjes së shumicës nga pakica. v Demokracia liberale e shikon strategjinë e konkurrencës partiake si mundësi e forcimit të qeverisjes përfaqësuese, si dhe e realizimit të përgjegjësisë dhe kontrollit. Konceptimi i ri i sovranitetit të popullit nxirrte edhe përgjegjësitë e veçanta të opozitës. Në proceset e zhvillimeve të mëtejshme, Britania u bë model i funksionimit të opozitës. Sistemi i qeverisjes britanike e përcakton opozitën përmes pesë karakteristikave dhe pesë funksioneve (LVII.f.61). Karakteristikat: I.Opozita është e organizuar; ajo përfaqëson një "sfidë" të bashkuar ndaj qeverisë në të gjitha çështjet që ajo zgjidh. Ajo ka udhëheqjen e vet, kanalet vepruese, sistemin e mbrojtjes. 2.0pozita është e përhershme. 3.0pozita është përfaqësuese; ajo është udhëheqëse e përfaqësuesve të grupeve të veçanta sociale, me të cilat ajo është e lidhur. 4.0pozita është alternativë, pra, nëse qeveria rrëzohet, ajo e zëvendëson atë. Kjo mundësi e detyron atë të jetë e moderuar dhe e matur në atë, se çfarë ajo kundërshton apo dënon dhe në atë, se çfarë premton. S.Opozita është pjesëmarrëse, ajo ndihmon qeverinë të hartojë dhe t'i japë formë programit të saj dhe merr pjesë në miratimin e vendimeve e të ligjeve në çdo sesion të parlamentit. FUNKSIONET: I.Të marrë pjesë në diskutime në Dhomën e Komuneve; 2.Të kundërshtojë politikat e palejueshme përmes diskutimeve dhe votimit. 3.Të përdorë të gjitha metodat e pranueshme dhe të lejueshme për të detyruar qeverinë të modifikojë politikën e vet. 4.Të krijojë reagimin publik kundër qeverisë dhe simpatinë politike për vetveten, si dhe parakushtet për të fituar në zgjedhjet e ardhshme. S.Të propozojë programin alternativ: ky është funksioni më i rendësishëm. 104 Prof. Llambro Filo Kuptimi i ri i sovranitetit ishte dëshmi e qartë e mbizotërimit të tolerancës. Sipas Robert Dal, toleranca është pjesë e bashkërendimit të dy tipareve themelore të demokracisë kushtetuese: 1) të së drejtës efektive për të kritikuar publikisht dhe për të zëvendësuar mbajtësit e posteve me mjete jo të dhunshme; 2) të së drejtës efektive për pjesëmarrje politike paqësore, veçanërisht të së drejtës për zgjedhjet e lira. Toleranca është mjet që karakterizon konkurrencën për pushtetin politik brenda shoqërisë demokratike. Ajo është kusht që zhvillon balancimin midis grupeve politike dhe që nuk lejon ndonjë grup të arrijë të drejtat politike përmes tiranizimit, eliminimit fizik apo eliminimit të vazhdueshëm politik të rivalëve të tij (VIII.f.111). Zgjerimi i së drejtës së votës dhe rritja e numrit të zgjedhësve, dëshira e këtyre për të ushtruar ndikim të drejtpërdrejtë në qeverisjen e vendit, shtruan edhe çështjen e rishikimit të mënyrës së përfaqësimit në organin legjislativ. Deri në fund të shek.XIX, në shumicën e vendeve të Evropës Perëndimore zbatohej sistemi maxhoritar; në çdo zonë elektorale zgjidhej kandidati që kishte fituar shumicën absolute të votave (50% +1) ose shumicën relative (më shumë vota se kandidatët e tjerë). Ky i fundit praktikohej në Britani. Sistemi maxhoritar ishte kryesisht një-emëror, d.m.th., çdo parti paraqiste një kandidat për një zonë elektorale. Zgjedhja mund të ishte me një tur ose me dy. VIII. SHËRBIMI I NËPUNËSIT CIVIL Një arritje tjetër e demokracisë liberale është ajo e konceptimit më të qartë në ndarjen e saktë midis personelit të aparatit të qeverisjes nga njëra anë dhe personelit të aparatit të shtetit nga ana tjetër. Liberalët ishin mbrojtës të "meritokracisë"(aftësisë profesionale). Demokratët liberalë evoluan më tej. Për ta, personeli i institucioneve të shtetit, si ai në shërbimet civile, në gjykata, forcat e armatosura duhej të emërohej në mënyrë burokratike. Sipas tyre, ai duhej të ishte me paanshmëri politike, i përpiktë dhe i aftësuar për t'i rezistuar "entuziazmit partiak të qeverive të ditës". Në këtë mënyrë demokracia liberale i përgjigjej industrializimit dhe modernizimit të ekonomisë nëpërmjet përsosjes së aparatit administrativ. Për këtë ajo kishte disa arsye. Zhvillimi i ekonomisë kapitaliste u bë më komplekse sidomos me krijimin e sipërmarrjeve të mëdha, gjë që kërkonte edhe drejtim e administrim sa më të efektshëm. Vetë qeveritë me zhvillimet e mëtejshme morën përgjegjësi të drejtpërdrejtë në fushën ekonomike dhe sociale, gjë që kërkonte edhe administratorë të zotë. Mbi të gjitha, urbanizimi dhe demokratizimi i mëtejshëm çoi në prishjen e mekanizmave administrative të mbështetura në burokratë të emëruar mbi bazën e origjinës, të pasurisë e të privilegjeve të trashëguara. Industrializimi me sipërmarrjen e lirë nxiti konkurrencën edhe në drejtim të administrimit. Ai vlerësoi si asnjëherë tjetër aftësitë profesionale. Zhvillimet komplekse mund të drejtoheshin vetëm me nëpunës të përgatitur dhe me aftësi të larta profesionale dhe administrative. Roli i nëpunësit civil dhe pozita e tij e veçantë nuk mund të kuptohet jashtë funksionit të sistemit të qeverisjes. Sidomos kjo është e dukshme kur zbatohen politikat që lidhen me "shpërndarjen autoritative të vlerave për shoqërinë", me menaxhimin e burimeve sociale, ekonomike e natyrore, dhe me arritjen e efektshmërisë së qeverisjes dhe sigurimin e stabilitetit. Ndërsa përcaktimi i vlerave që do të "shpërndahen" është vepër e politikanëve, mënyra se si do shpërndahen ato është e mundur vetëm në saje të veprimtarisë së nëpunësve civilë. E drejtë ekskluzive e nëpunësit civil është menaxhimi i burimeve të shumëllojshme. Siç kemi përmendur më sipër, është më se e nevojshme llogarit j a e të gjitha burimeve. Vetëm kështu mund të ndihmohej në sigurimin e lidhjes lineare midis inputeve dhe autputeve, të parandalohet "difiçiti demokratik". Janë nëpunësit që bëjnë llogaritje të sakta në bazë të përgatitjes së tyre profesionale, që është e natyrës teknike dhe aspak politike. Prandaj, nëpunësit civilë, që kanë njohuri shkencore, janë të vetmit ekspertë dhe këshilltarë për politikanët në menaxhimin e burimeve. Pozicioni i tyre si këshilltar mbështetet tërësisht në njohuritë e veçanta sipas fushave për të cilat janë diplomuar dhe që i përsosin ato nëpërmjet kualifikimit të vazhdueshëm. Duke pasur parasysh edhe rolin emadh që kanë dijet shkencore në qeverisje nëpunësit civilë shpesh konsiderohen si "hallka e katërt e qeverisjes" (CII, f. 351). 106 _______________________ Prof Uambro Filo Edhe më i madh është roli i nëpunësit civil për stabilitetin e qeverisjes dhe sigurimin e vazhdimësisë brenda për brenda sistemit politik. Siç dihet, qeveritë partiake zëvendësojnë njëra-tjetrën. Janë nëpunësit që vazhdojnë të administrojnë në bazë të profesionit të tyre teknike-shkencor, që nuk lejojnë të krijohet boshllëk dhe mbi të gjitha të mos dëmtohen burimet nga varet shpërndarja e vlerave. Por rruga për arritjen deri në këtë konceptim të nëpunësit civil,ka qënë një proces jo fort i thjeshtë. Duhej të vinte shek.XIX, që Britania ta quante vendosjen e institucionit të shërbimit . civilmbi baza jopolitike. Punësimi në administratë gjatë shek. XVIII ishtë mbështetur tërësisht mbi patronazhin që nënkuptonte forcën e ndikimit të grupeve të caktuara dhe sidomos mbi bazën e besnikërisë mbretërore. Fillimisht, Gledstoni, kur ishte ministër i Financave përmes një raporti të publikuar më 1853 kërkoi vendosjen e konkurseve të lira "si rrugë ideale për nëpunësit e shërbimeve qeveritare". Në vitin 1870 shërbimi civil u nda në "poste zyrtare të vendimmarrësve" ose i "rang/eve intelektuale" dhe i "nëpunësve të rang/eve mekanike". Emërimi në bazë të shërbimit civil bëhej në përputhje me meritat ose aftësitë profesionale, duke shmangur presionet politike. Kjo nuk. do të thonte demokratizim i plotë i shërbimeve qeveritare. Në praktikë aplikuesit e "rangjeve intelektuale" ishin ata që kishin mbaruar universitetet e Oxfordit dhe të Kembrixhit. Por, kryesorja ishte' se u rrit kërkesa për profesionalizëm dhe për ndershmëri. Madje profesionalizmi ishte një rrugë efikase për të luftuar korrupsionin. Midis viteve 1841 dhe 1866, Dhoma e Komuneve ia kishte hequr mandatin më shumë se 100 deputetëve për korrupsion elektoral. Në vitet 1870, Sistemi i Shërbimit Civil u shtri në të gjitha departamentet qeveritare (LIII,f.79,110). Edhe më e gjatë ishte rruga në SHBA (LIX.f.120-121). Periudha e viteve 1801-1829 njihet edhe si periudhë e kalimit nga demokracia xhafersoniane tek demokracia xheksoniane. Gjatë këtyre viteve u arrit një përparim i dukshëm në rrugën e demokracisë amerikane për dy arsye kryesore: zhvillimi i shpejtë në rajonet (shtetet) perëndimore dhe rritja e klasës punëtore dhe e qyteteve në Lindje. Në tokat e reja të Perëndimit, banorët gjykoheshin nga ajo, se "çfarë ishin ata" dhe "çfarë mund të bënin" dhe jo nga lidhjet familjareose nga pasuria e trashëguar. Sipas historianit Frederik Xhenson Toner, "njerëzit u vendosën në zonat kufitare para dhe jo pasi atje të fillonte veprimtarinë e saj qeveria. Kjo kërkonte besim në vetvete dhe që njerëzit të bazoheshin në forcat e veta. Kjo nxiti ndjenjën e barazisë: ajo çfarë mund të bënin njerëzit ishte më me rëndësi se ajo, se çfarë përfaqësonin ata ose prindërit e tyre" (XLVII,f.26). Perëndimorët këmbëngulnin për të qenë të barabartë në politika dhe në qeverisje. Sipas tyre, të drejtën e votës dhe emërimet në poste nuk duhet ta kishin vetëm ata që kishin pronë. Ata mendonin, se çdo njeri ishte i mirë për të mbajtur poste qeveritare dhe ato t'i merrte me zgjedhje. Endriu Xheksoni ishte presidenti i parë perëndimor. Me t'u bërë president, ai u përpoq të - Historia për sistemet e qeverisjes 107 zbatojë atë çka mendonin perëndimorët. Ai dhe pasuesit e tij kishin bindjen që jo vetëm administrata e lartë qeveritare, por të gjitha postet në zyrat shtetërore i takonin popullit. Xheksoni ishte kundër idesë së mbajtjes për një kohë të gjatë në postet e tyre të të njëjtëve njerëz. Në mesazhin e parë drejtuar kombit ai pohonte, se është dita e popullit, e presidentit të popullit dhe populli duhet të drejtojë vetë. Të gjithë njërëzit mund ta kualifikojnë vetveten për të realizuar detyrat dhe asnjë njeri nuk ka më shumë të drejtë për të qëndruar në një post, se sa një tjetër. Demokracia xheksoniane shpejt filloi të simbolizoj ë "qeverisjen popullore dhe aspiratat e njerëzve të zakonshëm" (LXXX VIII.f.227). Xheksoni pushoi nga puna një numër njerëzish që kishin mbajtur poste dhe kishin punuar me vite të tëra për qeverinë e SHBA, dhe në vend të tyre vuri njerëz partiakë, të partisë së tij, të cilët e kishin ndihmuar dhe kishin kontribuar për zgjedhjen e tij si president. Për një kohë të shkurtër u zëvendësuan mbi 2000 veta. Kjo praktikë e dhënies së posteve zyrtare besnikëve të partisë është quajtur "Spoils systern"; sistemi i shpërndarjes së posteve administrative fituesve të zgjedhësve si vlerësim për shërbimet partiake duke ndryshuar punonjësit me çdo ndryshim të presidentit. Sipas Leckit ky ishte fillimi i sistemit, i ciliu përhap si lebroza në gjithë jetën politike. Ai nuk ekzistonte në fillimet e republikës. Xhorxh Uashingtoni gjatë tetë vjetëve të administrimit të tij ndryshoi vetëm 9 zyrtarë dhe të gjithë për arsye të justifikuara. Po kaq ndryshime bëri edhe Xhons Edamsi. Xhafersoni bëri 39 dhe presidentët e mëvonshëm, në një hapësirë kohore 20-vjeçare, ndryshuan vetëm 16 zyrtarë. Në këtë drejtim Xhon Edamsi ishte shumë skrupuloz dhe pothuajse nuk bëri ndryshime. Por, ai ishte i fundit në procedurat e zbatuara deri atëherë për emërimin dhe mbikëqyrjen e njërëzve mbi bazë të meritave (LX./f.67). Në fillim amerikanët i miratuan ndryshimet. Ata ishin frikësuar nga zhvillimi i një "klase" mbajtëse postesh dhe mendonin, se nje; klasë e tillë mund të bëhej antidemokratike. Por, me kalimin e kohës, u pa, se një sistem i tillë nuk ishte aspak i mirë. Shumë e shumë amerikanë filluan ta shihnin postin zyrtar thjesht si shpërblim për shërbimet politike. Postet nuk u jepeshin atyre që plotësonin kërkesat profesionale, por atyre që kishin ndihmuar zgjedhjen e presidentit dhe partinë e tij. Një praktikë e tillë mbartte prirjen për ta bërë besnikërinë ndaj partisë më të rëndësishme, sesa profesionalizmin, kualifikimin dhe gatishmërinë për të plotësuar detyrat në përgjithësi. Në këtë mënyrë, ishte e lehtë ndërmarrja e stimujve mbi bazë ryshfeti, korrupsioni, ndërkohë që njerëzit e aftë shpërfilleshin. Së paku Xheksoni hoqi dhe vuri njerëz që kishin votuar për të. Presidentët e tjerë vazhduan shembullin e tij dhe hera-herës krijonin poste të reja për miqtë ose miqtë e miqve. Deri në dy vjet para 1887, presidentët kishin ndryshuar 2000 nga 2359 poste, në kompetencë të presidentit, 40.000 nëpunës shkallës së ulët nga 52.699 (Lv. f.67). Po sipas Leckit, ky sistem shkatërroi mekanizmin e politikave, lirinë e zgjedhjeve popullore. Kjo shkaktoi atë që shumë njerëz t'i përkushtohen politikës tërë kohës, ta shihnin atë si burim të ardhurash dhe që mundësonte korrupsionin 108 ________________________ Prof. Llambro Filo (LV.f.73).Po ashtu, interes i vetëm i politikave u bë posti dhe pushteti. U zbuluan shumë skandale korrupsioni. Për presidentët u bënë më të rëndësishme proceset politike, se sa çështjet ekonomike, sociale, madje edhe ato diplomatike. Për ta, mund të përdorej shprehja që "politika amerikane është politikë", siç ka thënë në vitet 1920 Kelvin Kulidxhi (Calvin Coolidge) që "biznesi amerikan është biznes", një thënie kjo që e shkëpuste atë nga politikat (LX,f,581). Ndërkaq sa kohë që problemet e qeverisë po bëheshin gjithnjë e më shumë komplekse, amerikanët filluan ta shikonin "Spoils system", si një sistem që sillte trauma, vuajtje dhe mjerim jo vetëm për ata që largoheshin nga postet, por për zhvillimin e gjithë kombit. Prandaj, filluan të shfaqen kërkesa që mbajtësit e posteve zyrtare të ishin të mbrojtur nga humbja e postit për arsye partiake. Kërkesat u bënë nxitje për reformën e shërbimeve civile. Por, për këtë u deshën rreth 50 vjet. Për amerikanët termi shërbim civil përfshin të gjithë nëpunësit e qeverisë, të cilët nuk janë në ushtri dhe në forcat ushtarake detare. Në një kuptim më të ngushtë, ai është zbatuar tek ata, të cilët janë testuar dhe nuk mund të pushohen nga puna për aq kohë, sa ata e bëjnë punën e tyre në mënyrë efektive. Në, vitin 1883 Kongresi miratoi Ligjin Pandleton për ngritjen e Komisionit të Shërbimit Civil, të cilit i vuri detyrë të hartojë dhe të mbikëqyrë rregullat për emërimet dhe mbajtjen e posteve. Qëllimi i tij ishte që të kufizonte patronazhin- praktikën e plotësimit të posteve zyrtare qeveritare me aleatë politikë ose miqtë e presidentëve. Shërbimi Civil (sot Zyra e Menaxhimit të Personelit) i bënte emërimet mbi bazën e meritave dhe nuk merrt , masa ndëshkuese për arsye politike (në vazhdim presidenti i ri mund të emëronte më pak se 1% të nëpunësve të hallkës ekzekutive,-burokracia nacionale numëronte rreth 3 milionë nëpunës civilë) (LXXXIX.f.446). Më vonë gjithnjë e më shumë nëpunës u vunë nën mbikëqyrjen e një komisioni të tillë. Në të vërtetë, ligji kërkonte emërimin e njerëzve, që kishin arritur nivele të larta në testimet e tyre dhe sapo emëroheshin, nëse e bënin punën mirë, ata mund të mbanin postin deri në moshën e pensionit. Në vazhdim, postet, nomeklaturë e presidentëve, u kufizuan së tepërmi. - IX. KELVIN KULIDXHI Më 2 gusht të vitit 1928, në prag të fushatës së re presidenciale, presidenti i atëhershëm i SHBA Kelvin Kulidxh (1872-1933), pasi i kishte thirrur gazetarët në një nga konferencat e pakta të shtypit, iu lut të qëndrojnë në një anë dhe i dha nga një copë letër, ku ishte shtypur: "kam vendosur te"mos marrpjese' nejushate"n e :&edl?Jevepresidenciale te"vitit 1928" .Kjo shënonte edhe rekordin në komunikimet e tij të pakta e të shkurtra. Në vitin 1920 Kulidxh u zgjodh zëvendëspresident. Pas një karriere të gjatë politike, fillimisht i zgjedhur në Këshillin e Qytetit, pastaj në legjislaturën e Masaçusetsit e në vazhdim, kryetar bashkie, përfaqësues shtetëror, senator shteti, president i senatit të shtetit, zëvendës guvernator, e më pas guvernator iMasaçusetsit. Por, ai u bë i njohur në vend, më 1919. Në këtë vit policia e Bostonit organizoi grevën për njohjen e sindikatës dhe për rritjen e pagës. Si përfundim qyteti u përfshi në një kaos të vërtetë. Kulidxhi, duke deklaruar, se "askush nuk ka te'drl!Jte'te'bëje'greve'kunder sigurisë' se'!'!Jerezve kudo dhe kurdo qofte" e shtypi atë, duke vënë në veprim Gardën Shtetërore. Ai u zgjodh president me parullën "Ligjshmeri dhe rregullsz".Gjatë presidencës së tij Kulidxhi u shqua për fjalët e pakta, ndërsa ishte në aktivitet të plotë. Duke mos i dhënë përgjigje gjithë atyre që vinin në Shtëpinë e Bardhë për lehtësira, ai kishte zgjedhur rrugën më të mirë për t'i larguar ata. Vetë Kulixhi thonte "90% e vizitoreve këi'kqjnë' ate"qif s'duhet. Po e k:Yçegojën, do te' dalin jashte brenda tre-kater minutave". Ndërkohë, periudha e presidencës së tij, 1923-1929, ka qenë periudha e lulëzimi t ekonomik të SHBA, e mrekullisë ekonomike e njohur edhe si prosperiteti i Kulidxhif' (Coolidge prosperiry) (XLVIII.f.173-176). Një përshkrim të hollësishëm i ka bërë atij Pol Xhonsoni. Ai shkruan: Kulidxhi ka qenë një nga presidentët më konsekuentë që ka pasur Amerika moderne. Ai ishte mjaft i aftë. S'kishte figurë publike që të mishëronte si ai parimet themelore të amerikanizmit, punë e papërtuar, kursim, liri ndërgjegje, formë e lirë qeverisjeje, respekt për kulturën serioze. Ishte i mprehtë, me fytyrë të ashpër... Gjatë periudhës së dashurisë përktheu "Ferrin" e Dantes në anglisht, por menjëherë pas ceremonisë së martesës i dhuroi së shoqes një çantë me 52 palë çorape që duheshin arnuar ... E drejtonte vetë Shtëpinë e Bardhë edhe për hollësirat më të vogla, duke kontrolluar me imtësi e kaluar nëpër dorë të gjitha faturat. Asnjë president nuk ka qenë më mirëiinformuar sa ai dhe aq rrallë i kapur në befasi nga zhvillimi i ngjarjeve apo veprimet e kabinetit të tij. Sipas një deklarimi të Edisonit, Shpikësi t të njohur në botë, "Shtetet e Bashkuara jane' mefat qif kanë' '!Ji '!leri te'tille; si Kelvin Kulidxh" (XLIX.f.227- 29). Kulidxhi ishte përkrahësi i fundit i "laisserfaire" (XXXII). Deklarimi që Kulidxhi i bëri gazetarëve për mosparaqitjen e kandidaturës për t'u rizgjedhur president është vlerësuar nga shkenca politike si një shfaqje e "imunitetit natyror ndaj sëmundjes së tmerrshme të karizmës" dhe që me fjalë të tjera ai "tmerrohej nga prirjet drejt pushtetit" (XII.f.302). 110 _______________________ Prof Llambro Fifo Shumë nga ata që arrijnë në postet e larta të pushtetit, e kanë të vështirë të largohen prej tij.N.Bonaparti refuzoi të pranonte largimin nga pushteti dhe u rikthye për ta marrë atë, derisa u mund me të vërtetë. Të tjerë, kur e lënë detyrën, orvaten të përcaktojnë pasuesit e tyre dhe të vazhdojnë të ushtrojnë kontroll politik. Shumë drejtues shteti, në realizimin e politikave, janë mbështetur gjerësisht tek ekspertët. I famshëm u bë "Trusti i truri!' i krijuar nga Ruzvelti, ku bënin pjesë ekspertë të të gjitha fushave, nga më të njohurit në SHBA. Rusvelti i përcaktonte si të rrezikshëm Go thjesht të paaftë) njerëzit e paaftë e injorantë, që arrijnë të ngrihen me pozitë në pushtet, në biznes, në bursë etj. Duke llogaritur edhe periudhën 35-vjeçare, pas Luftës së Dytë Botërore, Roxher Hilsmen (Roger Hilsman) në kapitullin "Presidentët' të studimit të tij. "To Govern America" shtron pyetjen: cilët kanë qenë presidentët e SHBA dhe çfarë i duhet një personi që të bëhet president? Ai shkruan: Nga 38 presidentët e SHBA "asnjëri nuk ka qenë grua ose zezak. Asnjëri nuk ka qenë mjek, artist, shkrimtar, muzikant, shkencëtar, oficer policie, karpentier ose artizan.· ....Fakti më domethënës rreth karrierës së presidentëve është, se 34 nga 38 prej tyre, e kishin kaluar pjesën më të madhe të jetës si politikanë profesionistë. Përjashtim i vetëm ishin tre gjeneralët- Tejlor (Taylor) Grent (Greant) dhe Ajzenhauer (Eisenhawer), si dhe inxhinieri Huver (Hoover), tre "heronj kombe/are" Xhorxh Uashingtoni, Tomas Xhefersoni, Endru Xhekson. "Xh~ms Gerftld (JoanesGarfteld) dhe Undro Uilson (Woodrow Wilson) ishinprofesorë. ..24 nga38pr~ tyreishil1juriste" (LXXXI,f.62). Xh.Sartori, nga ana e tij, i kushton rëndësi profesionalizmit, të qenit kompetent edhe në qeverisje. Ai shkruan: "Është përvojë e njohur që dalja jashtë sektorit ku je specializuar, sjell një rënie të ndjeshme të rendimentit. Një kimist që diskuton për filozofinë, një sociolog që diskuton për muzikën, një mjek për matematikë n nuk thonë më pak budallëqe nga ç'mund të thotë një njeri i zakonshëm. Të ftosh një "koke' te' madhe", matematikan të madh, fizikan të madh, poet të madh, të diskutojë për gjithçk~ e veçanërisht për politikën, do të thotë të sajosh një dëshmi të rreme; supozimi se "koka e madhe" është e tillë dhe për gjëra që nuk i njeh, është irremë dhe ) pabazuar" (XXI.f.57-58). Veberi ka dhënë pikëpamjen më klasike të burokracisë së aftë. Sipas tij, burokracia e "merr" fuqinë e saj nga profesionalizmi. Në të kundërt, drejtuesit politikë nuk janë në pozicionin që të thithin plotësisht dijet teknike të burokracisë së përgatitur. Madje edhe monarkët absolutë ishin të pafuqishëm ndaj njohurive superiore të ekspertëve burokratë. Kështu edhe caret rusë, sipas Veberit, rrallë mund të vepronin kundër dëshirave të burokracisë së tyre. Ndërkaq, Veberi paralajmëronte edhe rrezikun e burokratizimit në kuptimin e humbjes së përgjegjshmërisë e të llogaridhënies (L:xxArvIn.f.227). Interpretimet e mësipërme janë pjesë e kulturës politike të elitës politike .. R.Dal kur trajton "kushtet e favorshme" dhe "kushtet e disfavorshme" për qeverisjen e demokracisë liberale, përfshin edhe politikanët, qeveritarët ose veprimtarët politikë Historia per sistemet e qeuerisies me pikëpamjet e veprimet e tyre në procesin e qeverisjes. Për të, bindjet dhe veprimet e politikanëve kanë disa efekte të pavarura në shanset e favorshme apo të disfavorshme për qeverisjen e demokracisë liberale. Politikanët janë më shumë se sa përfaqësue~, drejtpërdrejtë të vlerave të shoqërisë si një e tërë. Kultura e elitës duhet të jetë shprehje e profesionit të diplomuar me shkallë më të lartë arsimimi dhe profesionalizmi. Ndërkaq, nuk duhet të ketë kontrast të madh midis kulturës të elitës politike dhe kulturës politike të popullsisë si e tërë. Veprimtaria e elitës politike mund të realizohet me sukses, kur ajo qeveris me njerëz të arsimuar dhe të ditur. Veprimtaria e elitës politike duhet parë në varësi të kërkesave të tilla, si: 1) sa ajo ka besim në të drejtën legjitime për të qeverisur; 2) sa eshte e ndërgjegjësuar në vlerësimin e interesave kombëtare mbi ato vetjake çka lidhet edhe me shfrytëzimin e vetë postit në qeverisje; 3) sa pranon rregullat e lojës politike. Bindja në të drejtën për të qeverisur e mbështetur në pëlqimin e elektoratit masiv, është e një rëndësie të veçantë për ndërmarrjen e veprimeve të efektshme e sidomos për zbatimin e vullnetit të qeverisë në realizimin e politikave të saj. Vënia e interesave kombëtare mbi ato personale e garanton postin e qeverisjes nga çdo lloj korrupsioni. Pranimi i rregullave të lojës politike e bën elitën të marrë pjesë në konkurrencën elektorale duke qenë e gatshme të pranojë si fitoren, ashtu edhe humbjen në zgjedhjet elektorale. Per shumë autorë kultura politike e elitës e zbatuar edhe përmes kërkesave që përmendëm më sipër, është bazë për qëndrueshmërinë politike dhe zhvillimin progres iv. Kjo është shprehur në studimin "Comparative Goverument and Politics", nëpërmjet tabelës së mëposhtme (C III, f.62). Bindja e elitës në të drejtën për të qeverisur Kultura Veprimet e elitës STABILITETI politike I-- mbi bazën e e interesave kombëtare POLITIK elitës Pranimi nga elita e rregullave të lojës 111 , X.FORMAT E QEVERISJES SË DEMOKRACISË LIBERALE Në fund të shek.XIX, studiuesit arritën të përcaktonin format e qeverisjes së demokracisë liberale. Nisur nga emërtimi i tyre, del e qartë, se në përcaktimin e bërë është mbajtur parasysh struktura e organizimit qeveritar dhe organizimi territorial i administrimit qeveritar. Emërtimet janë: qeverisja parlamentare; qeverisja presidenciale; shteti federal dhe shteti unitar. FORMA PARLAMENTARE E QEVERISJES SË DEMOKRACISË LIBERALE Forma që gjeti shtrirje më të gjerë është ajo e qeverisjes parlamentare. Me gjithë veçoritë dalluese sipas vendeve, kjo formë ka disa karakteristika thelbësore të përbashkëta (VIII.f.135-136), si: -Parlamenti është shprehje e qeverisjes përfaqësuese, sepse përbëhet nga njerëz që i zgjedh populli që përbën trupin elektoral. -Parlamenti mbart në vetvete pushtetin ligjvënës; aimiraton ligjet. Qëndrueshmëria e parlamentit varet nga pëlqimi i shumicës parlamentare. -Ekzistojnë lidhje mjaft_t~ ngu,shta në mes hallkë s ligjvënëse dhe asaj ekzekutive, sa mund të thuhet për një farë "shkrirje" të njërës me tjetrën. Kështu: a) ekzekutivi (qeveria) formohet nga partia që ka siguruar shumicën e vendeve në parlament. Mjaft anëtarë të kabinetit qeveritar caktohen nga anëtarët e parlamentit; b) qeveria e merr mandatin e qeverisjes nga vota e parlamentit (votëbesimi); c) qeveria përgjigjet përpara parlamentit; ajo e përcakton vetë programin e saj politik, por nuk mund të qëndrojë në pushtet pa besimin e parlamentit. -Kabineti qeveritar sapo formohet bëhet qendër e procesit të qeverisjes. Ai merr përgjegjësi për formulimin e ligjeve, hartimin e projektligjeve. Projektligjet qeveritare kanë përparësi ndaj atyre të propozuara nga anëtarët individualë të parlamentit. -Megjithëse nismën për të bërë projektligjet e ka kabineti qeveritar, kjo nuk e ul rolin e parlamentit. Të gjitha ligjet duhet të miratohen nga parlamenti. Anëtarët e parlamentit kanë rol të rëndësishëm në përcaktimin e përmbajtjes përfundimtare të legjislacionit. Asnjë projektligj nuk mund të bëhet pa pëlqimin e parlamentit. Për më tepër, një projektligj i propozuar nga qeveria mund të hidhet poshtë nga parlamenti. >li i kryetarit të shtetit (mbreti apo presidenti) është i kufizuar. Ai është më .tepër simbol i unitetit kombëtar, qëndron mbi partitë me pozicionin e të paanshmit dhe të ndërmjetësit. Funksioni i kryetarit të shtetit është i rëndësishëm në çastin e formimit të qeverisë. Pikërisht ai thërret kryetarin e partisë që ka shumicën e vendeve në parlament dhe e ngarkon atë të formojë qeverinë dhe miraton përbërjen e saj. Kur një parti ka shumicën e vendeve në parlament, kjo duket një procedurë e thjeshtë -- :=::- -- Historia per sistemet e qeverisjes dhe pa ndonjë rol të madh të kryetarit të shtetit. Por, funksioni i kryetarit te shtetit bëhet më i rendësishëm kur asnjë prej partive parlamentare nuk ka shumicën. Atëherë kryetari i shtetit realizon një procedurë më komplekse; në fillim thërret kryetarin e partisë që ka më shumë vende në parlament. Kur nuk arrihet formimi i qeverisë në këtë mënyrë, ai thërret kryetarët e partive të tjera. Në këtë rast roli i kryetarit të shtetit është më i madh. Po ashtu edhe ndikimi i tij në zhvillimet e mëtejshme është i madh: sa më shumë vështirësi të ketë për miratimin e qeverisë, aq më shumë pushtet mund të ushtrohet nga kryetari i shtetit. -Në qeverisjen parlamentare rol të rëndësishëm kanë partitë politike. Kryetari i partisë që ka shumicën e vendeve zakonisht bëhet kryetar i qeverisë. Pjesë përbërëse e rëndësishme e parlamentit janë partitë opozitare. Partitë përshkruajnë tërë veprimtarinë e parlamentit; kjo ndodh, sepse parlamenti vepron si organ kolegjial. Gjithashtu, pranë tij funksionojnë komisionet parlamentare me përfaqësues të partive të opozitës. Pjesë e veprimtarisë parlamentare të partive politike janë: caktimi i kandidatëve për deputetë; formimi i grupeve parlamentare; kërkesa që deputetët të realizojnë programet e partisë. Për këtë arsye partitë politike në shtetet me sistem parlamentar janë tepër të njësuara, me disiplinë partiake, me synimin që të jenë në gjendje të bashkërendojnë pushtetin legjislativ me atë ekzekutiv. -Mjaft:i madh është roli i elektoratit.Kur parlamenti rrëzon qeverinë,mund të "rrëzohet" edhe vetë parlamenti. Atëhere është elektorati që vendos përmes zgjedhjeve të reja. -Parlamenti nuk mund të urdhërojë parlamentin pasardhës. Parlamenti i mëvonshëm ka pushtet për të shfuqizuar, për të rregulluar ose për të lënë në fuqi tërësisht ose pjesërisht çdo dispozitë të parlamentit të mëPa~ FORMA PRESIDENCIALE E QEVERISJES Zanafilla e kësaj forme qeverisjeje është në SHBA. Karakteristikat më thelbësore janë: 1) ndarja e pushteteve; 2) kontrolli dhe balancimi (baraspesha) (VIII.f.133). Amerikanët e parë, që ishin evropianë të cilët kapërcyen oqeanin Atlantik, ishin të frymëzuar fort me idealet e lirisë politike (kundërshtarë të sundimit monarkik), të lirisë fetare (ushtrimin e besimit pa kufizime) e të lirisë ekonomike (kundërshtarë të kontrollit shtetëror merkantilist mbi ekonominë). Kështu, ata bënë kujdes ndaj rrezikut që, sipas tyre, paraqiste përqendrimi i shumë pushteteve në pak duar. Prandaj, me ndarjen e pushtetin në tri hallka, ata i dhanë secilës hallkë një pushtet të veçantë. Ndarja fillon me zgjedhj~t. Anëtarët e hallkës ligjvënëse (Kongresit) zgjidhen veçmas nga presidenti, që ushtron pushtetin ekzekutiv dhe nuk varen nga njëri-tjetri në afatin e qëndrimit në pushtet (me përjashtim kur presidenti shkarkohet me gjyq). Presidenti zgjidhet me afat katërvjeçar (me të drejtë rizgjedhjeje), ndërsa afatet e anëtarëve të kongresit ndryshojnë. Marrëdhëniet midis hallkave legjislative dhe ekzekutive janë të mbaruara me përplasje e konflikt, çka kërkon marrëveshje e kompromise në zbatimin e politikave. 113 " 114 ________________________ Prof L!ambro Fi!o Marrëdhënie të tilla janë gjykuar si "çmim" i domosdoshëm që duhet "paguar" me qëllim që qeverisja t'i kundërvihet tiranisë, që mund të lind me përqendrimin e pushteteve. Ndodh që partia nga e cila zgjidhet presidenti mund të mos ketë shumicën në dhomat e Kongresit, prandaj presidentit i duhen aftësi të veçanta për t'u "marre vesh" me Kongresin. Ky është një dallim i madh me sistemin parlamentar, ku partia e kryeministrit ka shumicën në parlament. Presidenti nuk ka iniciativë ligjore. Këtë ai e realizon në rrugë të tërthortë përmes anëtarëve të legjislaturës, të cilët i bind të paraqesin projektligje. Por, projekte të tilla, nuk kanë përparësi në krahasim me projektet e propozuara nga të njëjtët ose nga të tjerë anëtarë të veçantë të Kongresit (megjithëkëtë merret vesh, se cilat janë projektet që lidhen me presidentin). Në qeverisjen presidenciale, presidenti, që është kryetar qeverie, është njëkohësisht edhe kryetar i shtetit. Kontrolli e balancimi kërkojnë që kompetencat të cilat i parashikon kushtetuta për njërën degë apo hallkë të pushtetit, të baraspeshohen nga kompetencat e dy degëve të tjera të pushtetit. Secila degë kontrollon tjetrën me qëllim që asnjëra prej tyre të mos bëhet tepër e fuqishme ose të mos keqpërdorë kompetencat (XLII.f.35-36). Kontrolli dhe balancimi shprehen në disa drejtime. Kështu, Kongresi nxjerr ligje, por presidenti ka të drejtën e vetos.Vetoja e presidentit hidhet poshtë me 2/3 e votave të dy dhomave të Kongresit. Një procedurë e tillë përmban një lloj balancimi dhe njëkohësisht edhe ushtrim të kontrollit. Veto e presidentit e kufizon përkohësisht nismën ligjvënëse të Kongresit.Me këtë, synohet që Kongresi të marrë në konsideratë vërejtjet e presidentit, të rishikojë edhe njëherë ligjin,që përfundimisht me miratimin e tij të jetë sa më i përsosur. E gjithë kjo realizohet sipas parimit që "kompromisi në politikë nuk është alternativë, por i domosdoshëm" (XLII.f.34). Presidenti duhet të diskutojë dhe të bëjë kompromise. Ky është ndryshimi tjetër kryesor midis sistemit presidencial amerikan dhe sistemit parlamentar, ku kryetari i qeverisë përfaqëson partinë e shumicës. Ndërsa presidenti propozon buxhetin vjetor, Kongresi përcakton shumën e parave që do të shpenzohen, qëllimin e shpenzimeve dhe se kush do t'i paguaj taksat si burim të ardhurash. Presidenti emëron gjyqtarët e Gjykatës së Lartë, por Senati ka kompetencën për t'i miratuar ose për r'i hequr ata. Presidenti është komandant i përgjithshëm i forcave të armatosura, por të drejtën për shpalljen e një lufte dhe për nënshkrimin e paqes e ka Kongresi. Gjykata e Lartë interpreton ligjet, mund r'i pezullojë ato, por nuk ka të drejtën të nxjerrë ligje. Kështu, megjithëse ekzekutivi është formalisht i përqendruar tek presidenti, veprimet e presidentit janë të kufizuara nga organi ligjvënës dhe nga përbërja e tij, sidomos në rastet kur shumica e Kongresit nuk përkon me përkatësinë partiake të presiden tit. I ndryshëm është edhe roli i partive. Partitë caktojnë kandidatët si për president, ashtu edhe për anëtarët e Kongresit. Por, në proces ato janë më të lira në veprime. zmbro Filo Historia për sistemet e qeuensjes 115 Presidenti ka më pak kontroll efektiv mbi partinë në Kongres e për më tepër, duke pasur parasysh atë që parashtruam më sipër, bëhet e nevojshme që presidenti të vendosë lidhje me partinë tjetër.

ë vërejtjet

të jetë sa

nuk është

c:.'le të bëj ë amerikan SHTET FEDERAL - SHTET UNITAR Ndërmjet shtetit federal dhe atij unitar ekzistojnë dallime. Në shtetin unitar qeverisja qendrore ka autoritet të plotë ligjor mbi të gjitha organet e tjera administrative, provincat, kantonet, distriktet, lokalitetet. Ajo mund të delegojë disa nga autoritetet e saj në nivel vendor, pra në një nivel më të ulët të qeverisjes, si p.sh. kontrollin e taksave vendore, funksionimin e policisë, por edhe mund të ndryshojë dhe të zëvendësojë autoritetin e tyre në çdo kohë. Jo të gjitha qeveritë unitare janë të barascentralizuara. Tipar karakteristik i shtetit federal është ndarja e kompetencave të qeverisjes midis qeverisë qendrore dhe qeverisë së shteteve. Strukturat federale përfaqësojnë shpërndarjen e autoritetit qeveritar nga pikëpamja territoriale. Origjina e strukturës federale nuk është e njëjtë. Megjithatë, në të gjitha sistemet federale demokratike ajo përshkruhet nga tri tipare: l-Kushtetuta e shkruar në rang federal. 2-Legjislatura kombëtare dydhomëshe. 3-Pjesëmarrja e qeverive të shteteve rajonale ose të votuesve në procesin e amendamendeve të kushtetutës federale. Kushtetuta është parë si domosdoshmëri për të sanksionuar.ridarjen territoriale të pushteteve; çfarë i takon nivelit federal dhe çfarë atij të shteteve. Me sistemin dydhomësh, njera dhomë është e përcaktuar kryesisht për përfaqësuesit e shteteve ose të rajoneve, por jo mbi bazën e popullsisë. Kështu p.sh., në Senatin amerikan, njëra dhomë e Kongresit, përfaqëson të gjitha shtetet me nga dy senatorë, pavarësisht nga numri i popullsisë. Amendamentet për kushtetutën janë procedura që gjithmonë sigurojnë autoritet të veçantë për rajonet ose shtetet: në SHBA, p.sh., amendamentet mund të miratohen vetëm me vota në favor nga legjislaturat apo konventat speciale të 3/4 të shteteve. zerthortë

._ rojekte

-ëjtët ose

cilat janë =- që është XI. ROLI I DEMOKRACISË LIBERALE NË FORCIMIN E SISTEMIT TË QEVERISJES: SOCIALDEMOKRACIA Ndërsa marksizmi pati "pjesën" dhe rolin e tij, (sidomos gjatë viteve 1850-1880) për evoluimin e liberalëve drejt demokracisë, pas vitit 1880 ishte demokracia liberale me përmbajtjen dhe rolin e saj bëri që marksizmi të humbasë dukshëm potencialin e tij revolucionar, që punëtorët në përgjithësi të jenë me pak militantë revolucionarë dhe që "fytyrën" ta kthejnë drejt shtetit ekzistues. Kjo ishte fitore e demokracisë liberale. Jashtë sferës së marksizmit u shfaq socialdemokracia. Zhvillimet social-ekonomike në dhjetëvjeçarët e fundit të shek. XIX nuk ishin në përputhje me mendimet marksiste. Në përgjithësi zhvillimet historike ishin rezultat jo vetëm i faktorëve ekonomikë; njerëzit dhe grupet sociale të përfshirë në këto zhvillime vepronin edhe nën ndikimin e faktorëve të tjerë, si të nacionalizmit e të patriotizmit, të atyre të natyrës psikologjike, fetare, politike, faktorë pothuajse kryesisht të nënvleftësuar nga marksizmi. Ashtu, siç i kundërvihej sipërmarrjes së lirë përmes kolektivizimit ekonomik, ashtu ai i kundërvihej edhe botës shpirtërore të individit përmes "kolektivizimit shpirtëror" (më vonë komunistët pretendonin se i njihnin interesat e vërteta të njerëzve më mirë, se sa ata vetë njihnin veten e tyre). Nuk u vërtetua përcaktimi marksist "për varfërimin e mëtejshëm të proletariatit", Ishte e vërtetë, se disa nga të pasurit u bënë më të pasur, por shumica e të varfërve nuk u bë më e varfër. Në fund të shek.XIX niveli i jetesës së punëtorëve u rrit. Midis viteve 1870-1900 paga reale e punëtorëve në vendet e industrializuara u rrit 50% dhe koha e punës u shkurtua në masën 55-60%. Në Britani, ku Marksi dhe Engelsi predikonin varfërinë absolute, paga reale e punëtorëve, midis viteve 1850- 1890 u rrit 84%. Në vitin 1906 punëtorët mund të blinin dy herë më shumë mallra, se sa në vitin 1859. Rritja e nivelit të jetesës ishte në përputhje me rritjen e produktivitetit të punës përmes mekanizimit, zhvillimit të ekonomisë botërore, akumulimit të pasurisë kapitale dhe rënies graduale në çmimet e ushqimeve e të produkteve të tjera që blinin punëtorët (XXVI.f.595). Po ashtu, ndryshe nga pretendimet e Marksit dhe Engelsit, "qeveritë borgjeze" filluan të tregojnë, se ato nuk ishin vetëm mbrojtëse të sipërmarrjes së lirë kapitaliste, por se vepronin edhe për plotësimin e interesave të punëtorëve. Ato ndërmorën masa sociale që në vetvete përbënin elemente të:shtetit të mirëqenies sociale,apo të kujdesit shtetëror për punëtorët. Ndryshime ndodhën edhe në pozitën politike të punëtorëve. Ata fituan të drejtën e votës dhe të pjesëmarrjes në veprimtarinë politike në komb-shtetin. Këto ndryshime në pozitën ekonomike dhe politike te punëtorëve nuk mund të mos çonin në ndryshime në psikologjinë e në vetëdijen e tyre klasore e sociale. Punëtorët që ishin në punë, ku edhe e kalonin pjesën më të madhe të kohës dhe mezi arsirnoheshin, ishin më të interesuar për çështjet e ditës, sesa për të ardhmen që Historia pi:'r sistemet e qeuerisjes 117 predikonin marksistët. Kështu, ata ishin të interesuar që të fitonin ndonjë stërlinë, markë, frang apo dollar më shumë në javë, të ishin të siguruar në punë, të kishin më shumë kohë për pushime, të ishin me përfitime të sigurimeve sociale. Dhe të gjitha këto kërkesa, ata po i provonin se mund t'i fitonin në kuadrin e rendit ekzistues të qeverisjes. Kështu, ata ishin më pak të dëshiruar që të rrëmbenin armët, të ngrinin barrikada për përmbysjen e kapitalizmit, siç kërkonin marksistët. Punëtorët ishin më të përqendruar në zgjedhjet elektorale, sesa në revolucionin. Nga ana tjetër, ata nuk qenë të imunizuar nga politikat e shtetit, as nga edukimi, sidomos të atijme ndjenjën e patriotizmit që realizohej veçanërisht gjatë shërbimit ush tarak. Kështu, në përgjithësi, punëtorët po anonin drejt sindikalizmit (tredunionet, sindikatat). Sindikatat, ndryshe nga marksistët që ishin për "zhdukjen e shtetit borgjez", donin të merreshin vesh me biznesmenët përmes nënshkrimit të marrëveshjeve kolektive për përmirësimin e kushteve të punës dhe si armë efektive në duart e tyre shihnin grevën ekonomike. Prirjet e tyre të moderuara u rritën në forcimin e unioneve punëtore. Nuk po vërtetohej as predikimi marksist për internacionalizmin proletar. Punëtorët mund të besonin në karakterin internacional të interesave të tyre, por në praktikë vepronin përmes parlamenteve, të shteteve kombëtare për t'i siguruar ato. As për strukturën klasore nuk u vërtetuan mendimet marksiste. Me zhvillimin e industrisë dhe me urbanizimin e mëtejshëm, shoqëria u bë më e larmishme dhe më pak e unifikuar. Por, kjo nuk do të thonte ndarje më e prerë midis klasave të kundërta, siç predikonte marksizmi. Me thellimin e specializimit të ekonomisë u rritën mundësitë e prodhimit në mënyrë më efektive dhe u krijuan grupe te reja sociale. Me përsosjen e punës, me rritjen e kualifikimit dhe po ashtu edhe të të ardhurave, një grup social ose nënklasë u errësua nga një grup tjetër, Kështu, midis elitës shumë të pasur, nga njëra anë, dhe masës së punonjësve, nga ana tjetër, ekzistonin shumë nënklasa, secila e përbërë nga individë, që luftonin për të mbrojtur ose për të rritur statusin e tyre social. Në këtë konkurrecë dhe të hiearkisë sociale, as klasa e mesme dhe as klasa punëtore nuk mund të vepronin si forcë unike. Nën ndikimin e të gjitha faktorëve, që përmendëm më sipër, mjaft socialistë filluan të shfaqnin rezerva në vërtetësinë e teorisë marksiste. Mbi të gjitha, ata u vunë përpara një mëdyshjeje të tillë: ose të rritnin veprimtarinë e tyre në kuadrin e rendit ekzistues dhe përmes sistemit të qeverisjes së demokracisë liberale të punonin për thellimin e reformave që ishin në favor të punëtorëve, ose të vazhdonin të përkrahnin revolucionin me dhunë për përmbysjen e rendit ekzistues, qëndrim ky që binte në kundërshtim me sindikalizrnin punëtor, me vetë punëtorët që nuk ishin të gatshëm të hidheshin në beteja revolucionare. Ana e dytë e mëdyshjes, i shkëpuste socialistët nga masa e punëtorëve (XXXVIII, f.394-395). Në rrethana të tilla u shfaqën mendimtar ë që u përpoqën ta revizionojnë marksizmin dhe të shprehen për atë që do të quhet socializëm i moderuar. 118 _______________________ Prof Llambro Filo Këtë mision, në Britani, e morën përsipër Fabianët që kishin formuar një shoqatë të emëruar kështu nga emri i strategut romak Fabios Kautala, i cili ishte mjeshtër i taktikave ushtarake me veprime graduale. Për fabianët, socializmi ishte "kopje" ekonomike dhe sociale e demokracisë politike liberale, pra ai duhej të plotësonte demokracinë liberale dhe jo ta likujdonte atë. Sipas tyre, reformat graduale paqësore në kuadrin e sistemit të qeverisjes së demokracisë liberale "do të krijonin në një kohë të përshtatshme shoqërinë socialiste". Ata kërkonin zgjerimin e qeverisjes vendore, vendosjen e pronës publike, mbi objekte të tilla të rëndësishme, si furnizimi me ujë, ndriçimi etj. Fabianët, ashtu si udhëheqësit e tredunioneve britanike, ishin të kënaqur me aritjet graduale. Ata u bashkuan me unione për të formuar Partinë Laburiste, pra partinë e punëtorëve, që do të vepronte në kuadrin e sistemit të qeverisjes së demokracisë liberale (L III, f. 267).' N ë Gjermani Eduard Bershtejni (Eduard Bernstein) (1850-1932) anëtar i Rajshtagut, botoi më 1898 veprën "Socializmi Evolucionar". Përmes saj ai provonte sesa të rrema ishin predikimet e Marksit "mbi të vërtetat e pagabueshme të socializmit shkencor", tezat e tij, si ato "mbi varfërinë e mëtejshme të proletariatit dhe koncentrimin e pasurisë në duart e pakicës". Ndryshe nga Marksi, Bernshtajni argumentonte" se, konflikti klasor nuk mund të jetë absolutisht i pashmangshëm". Ai shtronte detyrën që socialistët të reformojnë doktrinën dhe taktikat e tyre. Për të, punëtorët duhet të vazhdonin të organizoheshin në parti politike masive, madje të bashkëpunonin me forca të tjera progresive të kombit për realizimin e reformave. Bernshtajni pajtohej me sistemin ekzistues. Ai deklaronte, se punëtorët që kanë të drejtën e votës, si edhe partinë e tyre, mund të sigurojnë interesat në rrugë demokratike përmes legjislacionit parlamentar. Evolucioni dhe jo revolucioni, përfundonte Bernshtajni, do të të siguronte qëllimet e dëshiruara të socializmit" (XX:Arv L. f.4 51). Po ashtu, ishte Maks Veberi që u shqua në kritikën që ibëri marksizmit. Ai pranonte se luftërat e klasave kanë ndodhur në periudha të ndryshme historike dhe që marrëdhëniet midis kapitalit dhe punës së papaguar janë tepër të rëndësishme në shpjegimin e shumë tipareve të rëndësishme të kapitalizmit industrial. Veberi argumentonte, se klasa është tipar "objektiv" i marrëdhënieve ekonomike të krijuara mbi bazën e pronës dhe që shfaqja e kapitalizmit modern përfshin formimin e masës së punëtorëve të paguar, pa pronë, të cilët për të siguruar jetesën shisnin punën e tyre, të zotëruesit e kapitalit. Megjithkëtë, Veberi nuk e pranonte teorinë e mbivlerës dhe i konceptonte klasat jashtë marrëdhënieve shfrytëzues e (XX, f.159). Ndërkaq, Veberi u shqua në parashikimet për rezultatet e vërteta që do të sillte zbatimi i marksizmit. Sipas Veberit me likujdimin marksist të kapitalizmit i gjithë mekanizmi i ndërmarrjeve të shtetëzuara do të bëhej burokratik. Po ashtu edhe likujdimi i tregut të lirë do të likujdonte të gjitha kundërpeshat ndaj shtetit. Për këtë, ai shkruante: "Nëse eliminohet kapitalizmi privat, burokracia shtetërore do të sundojë vetëm. T Historia per sistemet e qeverisjes 119 Burokracia private dhe publike që në kapitalizëm punon afërsisht dhe potencialisht kundrejt njëra-tjetrës dhe prandaj kontrollon në disa shkallë njëra-tjetrën, do të shkrihet në një hierarki të vetme. Kjo do të jetë e ngjashme me situatën në Egjiptin e lashtë". Sipas studiuesit Dejvid Hild, "elementet e kritikës së Veberit ishin pa diskutim, profetikë" (XX, f. 168). Themelore për socialistët e moderuar ishte pajtimi i tyre me sistemin e demokracive liberale të qeverisjes. Kjo ishte edhe pranim i këtij sistemi. Në studimin e tij "Socializmi", Bernard Krik shkruan: "revizionistët gjermanë dhe fabianët argumentonin versionin e socializmit të ekonomisë mikse dhe që shteti kapitalist mund të punojë për mirëqenien e përgjithshme". Ndërkaq, socialdemokratët nuk kishin një teori të dallueshme të veten pr organizimin e institucioneve publike që i nevojiteshin socializmit. Shumë nga kërkesat e tyre ishin në kuadrin e republikës konvenciale ose të demokracisë liberale. Përjashtim bënte kërkesa që "njerëzit e klasës punëtore të merrnin pjesë në një shkallë të madhe në atë çfarë ishte përcaktuar si institucione borgjeze dhe të përdornin më shumë sistemin elektoral e atë informativ të parlamentit" (L XI, f. 78, 80). Ndërkaq, jo gjithmonë sipas mësimeve të K.Marksit dhe F.Engelsit u bë formimi iPartisë Socialiste dhe Partive social demokrate. Sidomos ato dalloheshin në veprimtarinë e tyre praktike, të cilën nuk e zhvillonin në përputhje me mësimet e rnarksizmit. Megjithëse partitë socialiste në veprimtarinë praktike kishin hequr dorë nga revolucioni me dhunë, jo të gjithë punëtorët shkonin mbrapa tyre. Sindikalizmi ishte më me ndikim në mes punëtorëve. Në Gjermani, vendi me lëvizje socialiste më të zhvilluar, në vitin 1895, votuan për Partinë Social-demokrate 2 milionë nga 35 milionë që numëronte popullsia punëtore. Madje në rajonet më të industrializuara të vendit - Silizi, Vestfali, Rini për socialistët votuan rreth 1/3 e punëtorëve. Në Britani, Partia Laburiste që e quante veten parti punëtore, në zgjedhjet e vitit 1906 nuk fitoi më shumë se gjysmë milioni vota, pra 1 në 14. Në Itali nga 7.700000 që ishin popullsia me pagesë, për socialistët votuan një pjesë të punëtorëve. Në përgjithësi në fund të shek. XIX, klasa punëtore ishte një "masë jorevolucionare", pra ajo nuk ishte një forcë sociale, revolucionare, siç e propagantonte marksizrni. XII. ARRITJET NË PROCESIN E VENDOSJES SË SISTEMIT TË QEVERISJES SË DEMOKRACISË LIBERALE (fundi i shek. XIX, fillimi i shek.XX) Në rast se periudha midis viteve 1815-1870 ishte periudha, kur jeta politike u karakterizua nga agjitacioni liberal për qeverisjen kushtetuese, për asarnbletë : përfaqësuese, qeverisjen e përgjegjshme dhe për garantimin e të drejtave dhe lirive të individit, si edhe e arritjeve në kuadrin e qeverisjes kushtetuese, periudha nga viti 1870 deri më 1914 ishte ajo e arrit jeve të reja në zbatimin praktik të lirive dhe të të drejtave civile dhe politike, e zgjerimit të së drejtës elektorale, e krijimit të partive politike në kuadrin e qeverisjes së demokracisë liberale. Gjithashtu kishte ndryshuar dukshëm qëndrimi i qeverive ndaj problemeve ekonomike e sociale: nga përkrahëse të teorive të "laissez-faire" që mbizotëronin në gjysmën e parë të shek.XIX, ato po rritnin rolin e tyre në jetën ekonomike e sociale përmes realizimit të komponentëve të shtetit të mirëqenies sociale, çka shënonte edhe fillimin e funksionimit të lidhjeve midis imputeve dhe autputeve. Uliam Lecki, studiues i kohës, vinte në dukje, se "karakteristika më e spikatur e jetës politike në pjesën e fundit të shek.XIX ishte zhvendosja tërësore e qendrës së pushtetit drejt qeverisjes së lirë, me ndryshimet që e shoqëruan atë dhe me mbizotërimin e teorive rreth parimeve në të cilat duhet të mbështetej qeverisja përfaqësuese" (XLIVf.1). Ndryshimi tjetër i rëndësishëm sipas tij ishte në realizimin e legjitimitetit të qeverisjes së mbështetur në pëlqimin e popullit. Sër H.Mejni, gjithashtu studiues i kësaj kohe, vinte në dukje, se"tani shtetet e Evropës janë të rregulluara nga institucione politike që u përgjigjen fazave të shndërrimit nga pikëpamja e vjetër që qeveritarët mendohet që të jenë të ditur, të plotfuqishëm dhe drejtues të tërë popullsisë, në pikëpamjen se ato janë shërbyes, të cilët janë të detyruar të përfaqësojnë pushtetin e tyre dhe që nuk mund ta përdorin atë për vetveten" (1.f.34-35). Arritjet më të mëdha në qeverisjen e demokracisë liberale janë vënë re në botën anglo-saksone. Atje u hodhën rrënjët e demokracisë së sotme në kuptimin e një "sistemi politik, i cili ofronte mundësi kushtetuese të rregullta për ndryshimin e zyrtarëve e të qeverisjes, si dhe mekanizimat socialë, që krijonin mundësi të gjera që popullsia të ndikonte në përzgjedhjen e mbajtjes së posteve politike dhe marrjen e vendimeve" (VIII.f.65). Ndryshime të mëdha në të mirë të qeverisjes së demokracisë liberale ishin bërë edhe në Gjermani, Francë dhe vende të tjera. Në vitet e dhjetëvjeçarit 1860, Italia u shpall monarki kushtetuese. Më 1912 elektorati u trefishua dhe kjo hapi rrugën për arritjen e së drejtës së përgjithshme elektorale. Me parlamente kushtetuese ishte Monarkia Duale Austro-Hungareze. Në vitin 1907, Austria garantoi të drejtën e përgjithshme elektorale për burrat. E drejta rë partive ndryshuar erkrahëse ato po nentëve _lë 1912 ithshme .:.reze.Në E drejta Historia për sistemet e qeuerisjes e përgjithshme elektorale filloi të zbatohet në Zvicër më 1874, në Belgjikë më 1893, në Holandë, më 1896, dhe po ashtu në Danimarke, Suedi, Norvegji, si dhe në Evropën Jugore, përveç Italisë dhe Spanjës, në Greqi, Bullgari, Serbi. Një nga arritjet më mëdha ishte ajo e konceptimit dhe e zbatimit të legjimitetit e të autoritetit mbi bazën racionale e ligjore. Ishte rritur besimi në shkencë dhe në zgjidhjen e problemeve mbi baza shkencore. Besimi në fuqinë e shkencave natyrore ka qenë karakteristikë e shoqërisë bashkëkohore edhe përpara, por kurrë nuk kishte arritur në shkallë aq të lartë sa në këtë periudhë. Zhvillimi i shkencave të reja sociale ishte edhe në të mirë të konsolidimit të qeverisjes moderne. Megjithëse njerëzve të thjeshtë u mungonin njohuritë e detajuara shkencore, përvoja i mësonte ata të kuptonin rëndësinë e madhe të shkencës, e cila fitoi popullaritet të madh. Po ashtu, arritje e qeverisjes së demokracisë liberale ishte zgjerimi i bazës sociale mbështetëse e siguruar përmes dy shtyllavebazë të saj:shtyllës politike, që përfaqësonte të drejtën e përgjithshme elektorale, institucionalizimin e partive politike e pluralizmin partiak dhe shtyllës sociale, të përfaqësuar nga komponentët e shtetit social. Shembull më domethënës për rritjen e mbështetjes sociale ishte qëndrimi i punëtorëve. Ata po "ingranoheshin" në sistemin e qeverisjes së demo'kracisë liberale. Kur në çështjen e mëparshme theksuam se "punëtorët ishin një masë jorevolucionare", kjo, sipas studiuesve, shpjegohej me tri arsye: l.Sistemi i qeverisjes së demokracisë liberale kishte punuar mjaft mirë për të rritur standardin e jetesës të punëtorëve: ata jetonin më mirë, sesa kishin jetuar prindërit dhe gjyshërit e tyre. 2.Punëtorët kishin të drejtën e votës dhe e ndjenin që merrnin pjesë në jetën politike, shpresonin të përfitonin prej qeverisë dhe ishin larguar nga veprimet me dhunë. 3.Ata kishin unionet (sindikatat), që kujdeseshin për interesat e tyre dhe mund të kërkonin pjesë më të madhe në të ardhurat kombëtare. Mbështetja sociale më e madhe që po arrihej në vendet më të zhvilluara për sistemin e qeverisjes së demokracisë liberale, ishte shprehje e legjitimitetit të këtij sistemi. Por, me gjithë arritjet brendapërbrenda qeverisjes kushtetuese, kishte paqendrueshmëri. Jeta politike, p.sh. në Itali, karakterizohej nga përqëndrueshmëria, me qeveri të krijuara përmes manovrimeve dhe aleatëve të manipuluar nga kryetarët e partive. Seancat parlamentare përshkoheshin nga diskutimet të gjata, zvarritje e vonesa në marrjen e vendimeve. Paqendrueshmëri të madhe qeveritare kishte edhe në Francë. Partitë politike ishin mjaft të fragmentarizuara me prirje të theksuara lokaliste dhe mbrojtëse të interesave tepër të specifikuara. (LXII.f.87). Por, këto dobësi ishin dobësi të procesit të zhvillimit. Qeverisja e demokracisë liberale do të sfidohej nga drejtime të tjera . 121