Skocia

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Shko te: navigacion, kërko
Scotland
Alba
Skocia
Flag of Scotland.svg Emblema - Skocia
Flamuri Stema
Vendndodhja - Skocia

Skocia është një shtet që shtrihet në pjesën veriore të ishullit Britanik. Është pjesë e Britanisë së Madhe,[1] dhe ndan kufi tokësor me Anglinë në jug. Rrethohet nga Deti i Veriut në lindje, Oqeani Atlantik në veri dhe perëndim, dhe Kanali i Veriut dhe Deti Irlandez në jugperëndim. Përveç pjesës kontinentale, Skocia përbëhet nga më se 790 ishuj[2] përfshirë Ishujt e Veriut dhe Hebrides.

Edinburghu, kryeqyteti i vendit dhe qyteti i dytë nga madhësia, është një nga qendrat financiare më të mëdha në Evropë.[3] Ishte nyje e "Ndriçimit Skocez" të shekullit të 18-të, e cila e bëri Skocinë një nga fuqitë komerciale, intelektuale dhe industriale në Evropë. Qyteti më i madh në Skoci është Glasgow, i cili dikur ishte një nga metropolet udhëheqëse industriale, dhe tani shtrihet në qendër të "Greater Glasgow" që dominon ultësirat Skoceze. Ujërat Skoceze përbëhen nga një sektor gjigant [4] të Atlantikut Verior dhe Detit të Veriut, duke përmbajtur rezervat më të mëdha të naftës në Bashkimin Evropian.

Emri[redakto | redakto tekstin burimor]

Fjala Skoci rrjedh nga fjala latine Scoti, që i referohej Galëve. Fjala latine Scotia (toka e Galëve), në fillim përdorej për Irlandën. Në shekullin e 11-të fjala Scotia përdorej për Skocinë, por vetëm për pjesën që fliste Galisht në veri të lumit Forth, gjatë kësaj kohe, fjalët Albania ose Albany rrjedhin nga fjala Galishte Alba.[5] Përdorimi i fjalëve Scots (Skocez) dhe Scotland (Skoci) për Skocinë në tërësi u bë zakon gjatë Mesjetës.

Në një kontekst modern dhe politik, fjala Skocez (ang Scot), përdoret për t'iu referuar në mënyrë të barabartë të gjithë banorëve të Skocisë, pa marrë parasysh etnitetin e tyre. Sidoqoftë, një studim i vitit 2006 i publikuar nga Universiteti i Edinburgut sugjeron se segmentet e shoqërisë Skoceze vazhdojnë të ndryshojnë prej atyre që pretendojnë të jenë Skocez në baza etnike dhe atyre që pretendojnë këtë mbi baza të angazhimit civil.[6] "Scots" (shqip skocisht) përdoret edhe për t'iu referuar gjuhës skoceze, të cilën e flasin një numër i madh i popullsisë skoceze.[7]

Historia[redakto | redakto tekstin burimor]

Red right arrow.svg
 Artikulli kryesor: Historia e Skocisë.

Historia e hershme[redakto | redakto tekstin burimor]

Akullnajat, që dikur përfshinin tërë pjesën e Skocisë së sotme, kanë shkatërruar çdo gjurmë të njerëzimit që mund të ketë ekzistuar para kohës Mesolithike. Besohet se njerëzit e parë pas akullnajave arritën në Skoci diku rreth 12,800 vjet më parë, kur shtresa e akullit po zhdukej pas periudhës së fundit të akullnajave.[8][9] Grupet e të ardhurve filluan të ndërtonin shtëpitë e para të përhershme në tokën Skoceze rreth 9,500 vjet më parë dhe fshatrat e parë rreth 6,000 vjet më parë. Fshati i ruajtur mirë i Skara Brae në pjesën kontinentale të Orkneyt daton nga kjo kohë.[10]

Periudha Romake[redakto | redakto tekstin burimor]

Skara Brae, vendbanim i kohës Neolithike

Protohistoria e shkruar e Skocisë filloi me mbërritjen e Perandorisë RomakeBritaninë jugore dhe qendrore, Romakët pushtuan Anglinë dhe Uellsin e sotëm dhe i administruan si krahina Romake Britannia. Pushtimi Romak i Skocisë jugore ishte një seri intervalesh. Më 83–4 AD gjenerali Gnaeus Julius Agricola mundi Caledonianët në betejën e Mons Graupius, dhe trupat Romake u dërguan përgjatë Gask Ridge. Tre vjet pas betejës, ushtritë Romake ishin tërhequr në pjesën jugore.[11] Ata ndërtuan Murin e Hadrianit për të kontrolluar klanet në të dyja anët e murit,[12] dhe Limes Britannicus u bë kufiri verior i perandorisë, edhe pse ushtria mbajti murin Antonine në ultësirat qendrore për dy periudha të shkurtra — e fundit nga këto në kohën gjatë kohës së perandorit Septimius Severus nga 208 deri më 210.[13] The extent of Roman military occupation of any significant part of Scotland was limited to a total of about 40 years, although their influence on the southern section of the country occupied by Brythonic tribes such as the Votadini and Damnonii would still have been considerable.[12]

Mesjeta[redakto | redakto tekstin burimor]

Mbretëria e Piktëve ishte shteti i cili eventualisht u njoh me emrin "Alba" ose "Skocia". Zhvillimi i "Piklandit", sipas modelit historik i bërë nga Peter Heather, ishte përgjigje natyrale e imperializmit Romak.[14] Një shikim tjetër i vë theks Betejës së Dunnichenit dhe sundimit të Bridei m. Beli (671–693), me një periudhë tjetër konsolidimi në sundimin e Óengus mac Fergusa (732–761).[15] Mbretëria e Piktëve siç ishte në fillim të shekullit të 8-të, kur Bede shkruante, ishte shumë e ngjashme me mbretërinë e Skotëve nën sundimit e Aleksandrit (1107-1124). Sidoqoftë, deri në shekullin e 10të, Mbretëria Pikte ishte dominuar nga ajo çfarë ne sot e quajmë Kulturë Gale, dhe kishte zhvilluar një mit të pushtimit Irlandez rreth pasardhësve të dinastisë mbretërore të kohës, Cináed mac Ailpín (Kenneth MacAlpin).[16][17][18]

Prej një baze të territorit të Skocisë lindore, në veri të lumit Forth dhe jug të lumit Oykel, mbretëria mori kontrollin e tokave që shtriheshin në veri dhe jug. Deri në shekullin e 12-të, mbretërit e Albës kishin shtuar në territorin e tyre toka ku flitej gjuha Anglike në jug-lindje arritën kontroll mbi vendin e quajtur Galloway ku flitej galishtja dhe norsishtja; deri në fundin e shekulli të 13-të, mbretëria kishte marrë pak a shumë kufijtë që ka Skocia e sotme. Sidoqoftë, proceset e ndryshimeve kulturore dhe ekonomike që filluan në shekullin e 12-të siguruan që Skocia të dukej shumë më ndryshe në mesjetën e vonshme. Stimulues i kësaj ishte sundimi i mbretit David I dhe Revolucioni i Davidit. Feudalizmi, riorganizimi i qeverisë dhe qytetet e para të definuar me ligj (që quheshin burgh) filluan në këtë periudhë. Këto institucione dhe imigracioni i kalorësve Francez dhe Anglo-Francez dhe priftërinjve lehtësoi një proces të osmozës kulturore, me këtë kultura dhe gjuha e zonave të ulëta dhe pjesëve bregdetare të territorit origjinal të mbretërisë në lindje u bë, si edhe pjesa e sapo marrë në juglindje, Anglisht-folës, ndërsa pjesa tjetër e vendit mbajti gjuhën gale, përveç ishujve veriorë Orkney dhe Shetland, të cilët mbetën nën sundimin e Norsëve deri më 1468.[19][20]

Historia Moderne[redakto | redakto tekstin burimor]

"Beteja e Cullodenit".

1603 James VI of Scotland mori fronin e Mbretërisë Angleze, dhe u bë Mbreti James I of England, dhe e la Edinburgun për Londrën.[21] Me përjashtim të një periudhe të shkurtër nën protektorat, Skocia mbeti shtet i veçantë, por aty kishte konflikt të konsiderueshëm mes kurorës dhe Kovenantersave lidhur me formën "Qeverisë Kishtare".[22]1707, Parlamenti Skocez dhe Parlamenti Anglez miratuan Aktet e Unionit 1707, e cila çoi tek inkorporimi formal i Skocisë në Mbretërinë e Bashkuar.

Jacobite Stuardët e depozuar kishin mbetur të famshëm në Zonat e larta dhe në verilindje, veçanërisht mes jo-presbyterianve. Sidoqoftë, dy ngritje masive të jacobitëve që u lëshuan më 1715 dhe 1745 dështuan ta largonin "Shtëpinë Hanover" nga froni Britanik. Kërcënimi i lëvizjes së jacobitëve për Britaninë e Madhe dhe mbretërve të saj, u shua në Betejën e Cullodenit. Ky dështim hapi rrugën për largimin e popullsisë vendase të zonave malore dhe ishullore, të njohur si "Klarencët Malorë".

Ndriçimi Skocez dhe Revolucioni Industrial e shndërruan Skocinë në një qendër intelektuale, komerciale dhe industriale. Pas Luftës së dytë botërore, Skocia provoi një reduktim industrial e cila ishte veçanërisht e ashpër.[23] Vetëm në dekadat e fundit ky vend ka shijuar diçka nga rilindja kulturore dhe ekonomike. Faktorët ekonomik, të cilët kanë kontribuar në këtë shërim përfshijnë një industri ringjallëse të shërbimeve financiare, prodhimtari elektronike,[24] dhe nafta nga Deti i Veriut.[25]

Politika[redakto | redakto tekstin burimor]

Red right arrow.svg
 Artikulli kryesor: Sistemi shtetëror në Skoci.

Si pjesë e Britanisë së Madhe, kreu i shtetit në Skoci është Mbreti i Britanisë së Madhe, momentalisht Mbretëresha Elizabeta II (nga viti 1952).

Parlamenti Skocez

Skocia ka vet-qeverisje të limituar brenda Britanisë së Madhe si dhe përfaqësim në Parlamentin Britanik. Fuqitë ekzekutive dhe legjislative i janë besuar , respektivisht, Qeverisë Skoceze dhe Parlamentit Skocez në Edinburgh. Parlamenti Britanik mban fuqi mbi një listë të qartësuar dhe specifikuar në Aktin Skocez 1998 si "çështje të rezervuara", përfshirë këtu, p.sh., nivelet e taksave në Britaninë e Madhe, sigurinë sociale, mbrojtja, marrëdhëniet ndërkombëtare dhe transmetimi.[26]

Parlamenti Skocez ka autoritet legjislativ në të gjitha fushat e tjera të lidhura me Skocinë, si dhe fuqinë e limituar për të ndryshuar nivelin e taksave, një fuqi që ende i ka mbetur për ta ushtruar. Parlamenti Skocez mund të referojë çështje të caktuara tek Westminister duke miratuar një Lëvizje Juridike për Leje në rast se konsiderohet që juridiku i gjerë i Britanisë është më i përshtatshëm për ndonjë çështje të caktuar. Programet juridike të dekretuara nga Parlamenti Skocez kanë pësuar divergjencë në masën e shërbimeve publike krahasuar me pjesën tjetër të Britanisë së Madhe. Për shembull, çmimi i edukimit të Universitetit, dhe shërbimet e kujdesjes për të moshuarit janë falas në Skoci, kurse paguhen në pjesë të tjera të Britanisë së Madhe. Skocia ishte shteti i parë në Britaninë e Madhe që ndaloi duhanin në vende të mbyllura publike.[27]

Skocia përfaqësohet në Dhomën Britanike nga 59 MP-ja të zgjedhur nga zonat elektorale të bazuara nga territori. Zyra Skoceze e përfaqëson qeverinë britanike në Skoci në çështje të rezervuara dhe përfaqëson interesin skocez brenda qeverisë së Britanisë së Madhe.[28] Zyra Skoceze udhëhiqet nga Sekretari i Shtetit për Skocinë, i cili është në kabinetin qeveritar të Britanisë së Madhe, ky person momentalisht është Des Browne.[26]

Skocia në Britaninë e Madhe[redakto | redakto tekstin burimor]

Politika degraduese ishte përkrahur nga të tri partitë mbarë-britanike me entuziazëm të ndryshueshëm gjatë historisë së fundme dhe lideri Laburist John Smith e përshkruajti ringjalljen e një Parlamenti Skocez si "dëshira e plotësuar e popullit Skocez".[29] Statusi kushtetues i Skocisë është subjekt i një debati të vazhdueshëm. Më 2007, Qeveria Skoceze themeloi një "Bisedë Kombëtare" për çështjet kushtetuese, duke propozuar disa opsione si shtimi i fuqisë së Parlamentit Skocez, federalizmi ose një referendum mbi Pavarësinë e Skocisë nga Britania e Madhe. Duke e hedhur poshtë opsionin e fundit, tri partitë kryesore opozitare në parlamentin Skocez kanë propozuar një komision kushtetues të ndarë për të investiguar dhënien e fuqive mes njësive Skoceze dhe mbarë-Britanike.[30]

Njësitë administrative[redakto | redakto tekstin burimor]

Red right arrow.svg
 Artikulli kryesor: Njësitë administrative në Skoci.

Për shkaqe të qeverisjes lokale Skocia ndahet në 32 zona të caktuara si "Zona të Këshillit", të cilat qeverisen nga autoritete unitare [31] të emërtuar si "Këshille" që kanë zgjedhjen nën "Aktin Lokal Qeverisës 1997" që të njihen (por jo të riemërohen) si "Comhairle" kur kërkojnë emër Gal.

Kanë ekzistuar qysh më 1 prill 1996, nën mbikëqyrjen e qeverisë lokale "Akti 1994".

Njësi të tjera administrative (disa nga të cilat përshkruhen më poshtë) ende ndjekin kufijtë e caktuar nga marrëveshjet e vjetra lokale qeverisëse.

Harta[redakto | redakto tekstin burimor]

ScotlandLabelled.png
  1. Inverclyde
  2. Renfrewshire
  3. West Dunbartonshire
  4. East Dunbartonshire
  5. Glasgow
  6. East Renfrewshire
  7. North Lanarkshire
  8. Falkirk
  9. West Lothian
  10. Edinburgh
  11. Midlothian
  12. East Lothian
  13. Clackmannanshire
  14. Fife
  15. Dundee
  16. Angus
  17. Aberdeenshire
  1. Aberdeen
  2. Moray
  3. Highland
  4. Na h-Eileanan Siar
    (Ishujt Perëndimorë)
  5. Argyll and Bute
  6. Perth and Kinross
  7. Stirling
  8. North Ayrshire
  9. East Ayrshire
  10. South Ayrshire
  11. Dumfries and Galloway
  12. South Lanarkshire
  13. Scottish Borders
  14. Orkney (Nuk shihet)
  15. Shetland (Nuk shihet)

Gjeografia[redakto | redakto tekstin burimor]

Red right arrow.svg
 Artikulli kryesor: Gjeografia e Skocisë.
Harta e Skocisë

Pjesa kryesore kontinentale përbëhet nga një e treta veriore e sipërfaqes së ishullit të Britanisë së madhe, e cila shtrihet jashtë bregdetit veriperëndimor Evropës kontinentale. Sipërfaqja e përgjithshme është 78,772 km².[32] Kufiri i vetëm tokësor i Skocisë është me Anglinë, i cili është 96 kilometra i gjatë dhe ndodhet mes lumenjve Tweed në lindje dhe Solway Firth në perëndim. Ka dalje në Oqeanin Atlantik në perëndim dhe në Detin e Veriut në lindje. Ishulli i Irlandës shtrihet vetëm 30 kilometra larg gadishulli jup-perëndimor Kintyre;[33] Norvegjia është 305 kilometra në lindje dhe Ishujt Faroe, 270 kilometra në veri.

Masa territoriale e Skocisë është kryesisht ajo e përcaktuar më 1237 nga Traktati i Jorkut mes Skocisë dhe Anglisë[34] dhe Traktati i Perthit1266 me Skocisë dhe Norvegjisë.[35] Përjashtime të rëndësishme përfshijnë Ishullin e Njeriut, e cila meqë u mor nga Anglia në shekullin e 14të tani është Varësi e Kurorës jashtë Britanisë së Madhe; grupet ishullore të Orkneyt dhe Shetlandit, të cilat janë marrë nga Norvegjia1472; dhe Berwick-upon-Tweed, e marrë nga Anglia1482.

Qendra gjeografike ndodhet shtrihet disa kilometra larg fshatit NewtonmoreBadenoch.[36] Pika më e lartë e Skocisë, maja e malit Ben Nevis, është 1,344 metra mbi nivel të detit, kurse lumi më i gjatë në Skoci është lumi Tay, i cili është 190 km i gjatë.[37][38]

Klima[redakto | redakto tekstin burimor]

Ben Nevis, Maja më e lartë në Skoci

Skocia ka klimë të butë dhe oqeanike dhe është shumë e ndryshueshme. Ajo ngrohet nga Rryma e Golfit që vjen nga Oqeani Atlantik dhe si e tillë ka dimra shumë më të butë (por verëra më të ftohta dhe të lagështa) se zonat me gjerësi të ngjashme, për shembull Kopenhaga, Moska, ose Gadishulli Kamchatka në anën e kundërt të Evroazisë. Sidoqoftë, temperaturat janë kryesisht më të ulëta se në pjesën tjetër të Britanisë. Temperatura më e ftohtë në Britani -27.2 °C u shënua në BraemarMalet Grampian, më 11 shkurt 1895.[39]

Temperatura maksimale gjatë dimrit arrin 6 °C në zonat e ulëta, kurse maksimalja gjatë verës arrin 18 °C. Temperatura më e lartë në Britani, 32.9 °C, u shënua në Greycrook, Kufijtë Skocez9 gusht 2003.[40]

Perëndimi i Skocisë është kryesisht më i ngrohtë se lindja, për shkak të ndikimit të Atlantikut dhe temperatura e më e ftohtë në sipërfaqen e Detit të Veriut. Tiree, në Inner Hebrides, është një nga vendet më me diell në vend: ai pati 300 ditë dritë dielli më 1975. Shirat ndryshojnë shumë rreth Skocisë. Vendet më të lagura janë western highlands (shqip zonat malore të perëndimit), me shira vjetorë që kalojnë 3,000mm. Nëse e krahasojmë me zonat e ulëta, këto kanë më pak se 800 mm në vit. Dëbora e rëndë nuk ndodh shpesh në ultësira, por rritet me gjatësinë gjeografike. Në Braemar mesatarja është 59 ditë borë vit,[41] derisa zonat bregdetare kanë një mesatare prej më pak se 10 ditë borë në vit.[40]

Ekonomia[redakto | redakto tekstin burimor]

Red right arrow.svg
 Artikulli kryesor: Ekonomia e Skocisë.

Skocia ka një ekonomi të hapur të stilit perëndimor, e cila është e lidhur ngushtë me pjesën tjetër të Evropës dhe me botën gjerë. Tradicionalisht, ekonomia skoceze është dominuar nga industria e rëndë, përkatësisht nga krijimi i anijeve në Glasgou, minierat e qymyrgurit dhe industritë e çelikut.

Industritë e lidhura me naftën, të bashkangjitura me nxjerrjen e naftës nga Deti i Veriut kanë luajtur rol të rëndësishëm në punësimin e popullsisë qysh nga vitet e 1970-ta, veçanërisht në verilindje të Skocisë. Deindustrializimi gjatë viteve të 1970-ta dhe 1980-ta mundësoi një lëvizje të vëmendjes nga prodhimtaria tek një ekonomi e shërbimeve. Edinburgu është qendra financiare e Skocisë dhe është qendra e gjashtë financiare më e madhe në Evropë, pas Londrës, Parisit, Frankfurtit, Zürichut dhe Amsterdamit,[42] me shumë firma të mëdha financiare të bazuara aty, përfshirë: Bankën Mbretërore të Skocisë (banka e dytë më e madhe në Evropë); HBOS (pronarët e Bankës Skoceze); dhe Standard Life.

2005, eksporti total i Skocisë (duke përjashtuar eksportin e tërë Britanisë) ishin rreth £17.5 miliardë, nga të cilat 70% (£12.2 miliardë) ishin atrubuar prodhimtarisë.[43] Eksportet primare të Skocisë përfshijnë whisky, shërbime elektronike dhe financiare. Shtetet e Bashkuara të Amerikës, Holanda, Gjermania, Franca dhe Spanja përbëjnë tregun kryesor të vendit.[44][45]

Resurset natyrore[redakto | redakto tekstin burimor]

Skocia ka mjaft resurse natyrore duke filluar nga toka pjellore, e përshtatshme për agrikulturë, e deri te nafta dhe gazi natyror. Sa i përket mineraleve, Skocia prodhon qymyr, zink, hekur. Qymyri gjendet nën Skocinë qendrore, veçanërisht qymyri nga Ayrshire dhe Fife kontribuoi shumë në industrializimin e vendit gjatë shekullit të 19të. Minierave të qymyrit, dikur një punëdhënësi kryesor në Skoci i ka rënë rëndësia qysh nga gjysma e dytë e shekullit të 20-të, për shkak të çmimit më të ulët që ka qymyri i huaj. Miniera e fundit vazhdon të punojë në Longannet tek lumi Firth of Forth.

Monedha[redakto | redakto tekstin burimor]

Megjithëse banka e Anglisë është banka qendrore për Britaninë e Madhe, tri banka Skoceze ende i mbajnë banknotat e tyre Pound Sterling: Banka e Skocisë; Banka Mbretërore e Skocisë; dhe Banka Clydesdale. Valuta momentale e bankënotave Skoceze në qarkullim është £1.5 miliardë.[46]

Transporti[redakto | redakto tekstin burimor]

Skocia ka pesë aeroporte internacionale kryesore (Aeroporti Internacional Glasgow, Aeroporti i Edinburgut, Aeroporti Aberdeen, Aeroporti Glasgow Prestwick dhe Aeroporti Inverness), të cilat së bashku shërbejnë 150 destinacione internacionale.[47] BAA operon tre aeroporte, (Edinburg, Glasgow dhe Aberdeen) dhe Highland and Islands Airports operon 11 aeroporte regjionale, (Përfshirë Inverness), të cilat shërbejnë vendet më të vështira të Skocisë.[48] Infratil operon Aeroportin Glasgow Prestwick.

Ura Forth

Autostradat skoceze dhe rrugët e tjera kryesore menaxhohen nga Transport Scotland. Kurse pjesa tjetër e rrjetit rrugor menaxhohet nga autoritetet lokale në secilën nga zonat ku ato gjenden.

Trajekte të rregullta operojnë mes Skocisë kontinentale dhe komuniteteve ishullore. Këto shërbime në shumicën e rasteve drejtohen nga Caledonian MacBrayne, por disa operohen nga këshillat lokale. Linja tjera trajektore, të shërbyera nga kompani të ndryshme, e lidhin Skocinë me Irlandën Veriore, Belgjikën, Norvegjinë, Ishujt Faroe dhe Islandën.

Linja kryesore e Bregdetit Lindor përfshinë këtë seksion të rrjetit i cili kapërcen lumin Firth of Forth nëpërmjet Urës së Forthit. E përfunduar më 1890, kjo urë është përshkruar përshkruar si "pika e vetme Skoceze e njohur internacionalisht".[49]

"Network Rail Infrastructure Limited" zotëron dhe drejton asetet e infrastrukturës në sistemin hekurudhor të Skocisë, derisa Qeveria Skoceze mban përgjegjësi për financimin e tyre.[50]

Demografia[redakto | redakto tekstin burimor]

Red right arrow.svg
 Artikulli kryesor: Demografia e Skocisë.
Megjithëse është përsëri në rritje, popullsia e Skocisë është ulur dukshëm qysh prej kulmit të saj më 1970

Popullsia e Skocisë më 2001 ishte 5,062,011. Sipas parashikimeve më 2006 kjo shumë është rritur në 5,116,900.[51] Kjo do ta rendiste Skocinë në vendin e 112të për nga popullsia, po të ishte shtet i pavarur. Megjithëse Edinburgu është kryeqytet i Skocisë, ai nuk është qyteti më i madh. Me një popullatë prej më se 600,000 ky vend i takon Glasgouit. Realisht, Greater Glasgou, me një popullatë të përgjithshme prej rreth 1.1 milion, pra një të pestën e tërë Skocisë.[52][53]

Rrypi qendror është pjesa ku ndodhen qytetet më të mëdha. Glasgou është në perëndim derisa tri qytetet e tjera të mëdha Edinburgu, Aberdeni dhe Dundee shtrihen në pjesën lindore. Zonat e larta janë pak të banuara, megjithëse qyteti Inverness ka provuar rritje të vazhdueshme në vitet e fundit. Kryesisht vetëm ishujt më të mëdhenj dhe të arritshëm popullohen me njerëz dhe më pak se 90% janë momentalisht të banuara. Zonat malore të jugut janë kryesisht rurale nga natyra dhe dominohen nga agrikultura dhe pylltaria.[54][55] Për shkak të vështirësive në gjetjen e shtëpive në Glasgou dhe Edinburg, pesë qyteza të reja janë krijuar mes viteve 1947 dhe 1966. Ato janë East Kilbride, Glenrothes, Livingston, Cumbernauld, dhe Irvine.[56]

Për shkak të imigrimit qysh nga Lufta e Dytë Botërore, Glasgou, Edinburgu dhe Dundee kanë komunitete të vogla aziatike.[57] Qysh prej Rritjes së fundit të Bashkimit Evropian, ka pasur një numër të madh të njerëzve Evropa qendore dhe lindore që janë shpërngulur për në Skoci, gjithashtu është parashikuar se mes 40,000 dhe 50,000 polakë tani jetojnë në Skoci.[58] Prej vitit 2001 janë më se 16,310 Kinezë etnik që banojnë në Skoci.[59] Grupet etnike në Skoci janë: të bardhë - 97.99%, aziatikë jugorë - 1.09%, zezakë - 0.16%, të përzier - 0.25%, kinezë - 0.32% dhe të tjerë - 0.19%.

Arsimi[redakto | redakto tekstin burimor]

Sistemi arsimor Skocez gjithmonë ka qenë ndryshe nga ai i pjesës tjetër të Britanisë së Madhe.[60] Skocia ishte shteti i parë qysh nga SpartaGreqinë klasike që implementon sistem arsimor të edukimit publik gjeneral.[61] Shkollimi u bë i detyrueshëm në Skoci për herë të parë me Aktin e edukimit 1496, pastaj, më 1561, Kisha skoceze krijoi një program kombëtar të reformimit shpirtëror, ku parashihej të kishte nga një shkollë për secilën parish (njësi administrative). Arsimimi vazhdoi të ishte një çështje për kishën në vend të shtetit deri në Aktin e edukimit 1872.[62]

Të gjithë fëmijët 3 deri në 4 vjeç në Skoci i parashtrohen një çerdheje pa pagesë me një "kurrikulum të veçantë për fëmijët e moshës 3–5 vjeçare"[63] që plotësojnë direktivat e kurrikulumeve. Arsimi fillor formal fillon kur fëmijët mbushin 5 vjet dhe zgjat 7 vite (Kl.1–Kl.7); Struktura e direktivave të kurrikulumeve ofrohet në "Direktivën 5–14".[64] Sot, fëmijët në Skoci bëjnë "Teste provuese" për notë mesatare në moshën 15 ose 16. Mosha e largimit nga shkolla është 16, pas së cilës nxënësit mund të vendosin të qëndrojnë në shkollë dhe të studiojnë për teste Access, Intermediate ose Higher Grade dhe Advanced Higher. Një numër i vogël i nxënësve në shkolla të caktuara private, mund të ndjekin sistemin Anglez dhe të studiojnë drejt GCSE-së në vend të Standard Grade, dhe drejt Nivelit A dhe Nivelit AS në vend të Higher Grade dhe Advanced Higher.[65];

Janë gjithsej 14 universitete skoceze, disa nga të cilat janë ndër më të vjetrat në Botë.[66][67] Vendi prodhon 1% të kërkimeve të botuara në Botë me më pak se 0.1% të popullatës së botës dhe institucione të arsimit të lartë përgjigjen për 9% të eksporteve të shërbimeve Skoceze.[68][69]

Feja[redakto | redakto tekstin burimor]

Qysh nga reformat Skoceze më 1560, Kisha skoceze, gjithashtu e njohur si Kirk, u bë kisha kombëtare Skoceze. Kisha ka karakter protestant dhe është e reformuar me një sistem Presbyterian ekzekutiv kishtar, si dhe është e pavarur nga shteti. Rreth 12% e popullatës Skoceze janë anëtarë të kishës. Kisha operon strukturë territoriale parish, ku secili komunitet në Skoci ka një kongregacion lokal. Skocia gjithashtu ka një popullatë katolike të rëndësishme, veçanërisht në perëndim. Pas reformimit , katolicizmi romak vazhdoi në Zonat malore dhe disa ishuj perëndimorë si Uist dhe Barra, dhe u forcua gjatë shekulli të 19të nga imigracionet nga Irlanda. Dominime tjera krishtere në Skoci përfshijnë Kishën e Lirë të Skocisë dhe Kishën Episkopale Skoceze. Islami është feja më e përhapur pas krishterimit, e llogaritur të ketë rreth 40,000 besimtarë, që është më pak se 0.9% e popullsisë,[70] si dhe ka shumë komunitete hebrenj, hindu dhe sikh, sidomos në Glasgow. Sidoqoftë, në një regjistrim të vitit 2001, 28% të popullsisë ishin jofetar ose nuk besonin fare në zot.

Kultura[redakto | redakto tekstin burimor]

Red right arrow.svg
 Artikulli kryesor: Kultura në Britaninë e Madhe.

Muzika Skoceze është një aspekt i rëndësishëm i kulturës kombëtare të Skocisë, me ndikim tradicional si dhe modern. Një shembull i instrumenteve tradicionale Skoceze është Gajdja Skoceze apo Great Highland Bagpipeanglisht , një instrument frymor i përbërë nga tre gypa dhe një gyp melodie (i quajtur chanter), të cilat mbushen vazhdimisht nga një rezervuar i ajrit në qese.

Sot në Skoci ka shumë banda ose grupe muzikore dhe artistë të suksesshëm me stile të ndryshme.[71]

Simbolet kombëtare[redakto | redakto tekstin burimor]

Saltira, flamuri skocez

Flamuri i Skocisë, i njohur si Saltira ose Kryqi i Shën Andreut, daton (sipas legjendës) nga shekulli i 9-të, kështu që është flamuri më i vjetër ende në përdorim. Saltira tani bën pjesë edhe në dizajnin e Flamurit të Unionit. Skocia ka edhe simbole tjera kombëtare, zyrtare dhe jozyrtare, përfshirë këtu emblemën kombëtare bimore thistle (shqip: thistëlla), deklarimi i pavarësisë politike më 6 prill 1320 me Deklaratën e Arbroathit, modelin e tekstilit tartan që shpesh simbolizon një kaln skocez të veçantë, dhe Flamuri Lion Rampant.[72][73][74]

Lulja skoceze shpesh konsiderohet si himni kombëtar i Skocisë, dhe këndohet në raste si lojëra futbolli, rugby etj. Ku përfshihet Kombëtarja e Skocisë. Sidoqoftë, qysh nga devolimi, debate të shumta lidhur me këtë çuan deri tek një mosmarrëveshje. Kandidatë të tjerë përfshijnë Highland Cathedral, Scotland the Brave dhe A Man's A Man for A' That.[75]

Dita e Shën Andreut, 30 nëntor, është dita kombëtare, megjithëse Dita e Burnsit observohet më shumë. Dita e Tartanit është një inovim së fundmi nga Kanada. Më 2006, Parlamenti Skocez miratoi Aktin e Ditës së Shën. Andreut 2007, duke e bërë atë kështu ditë zyrtare pushimi.[76]

Shih dhe këtë[redakto | redakto tekstin burimor]

 Commons: Skocia – Album me fotografi dhe/apo video dhe material multimediale

Burime të dhënash[redakto | redakto tekstin burimor]

  1. ^ Shtete brenda një shteti. 10 Downing Street. Vizituar në 10 Shtator 2007. „Britania e Madhe përbëhet nga katër shtete: Anglia, Skocia, Uellsi dhe Irlanda Veriore“
  2. ^ Scottish Executive Resources. Scotland in Short. Scottish Executive (17 shkurt 2007). Vizituar në 14 Shtator.
  3. ^ Information for Journalists. Edinburgh, Inspiring Capital. Edinburghbrand.com. Vizituar në 20 Shtator 2007. "Edinburgh is Europe's sixth largest fund management centre".
  4. ^ The Scottish Adjacent Waters Boundaries Order. The Stationery Office Limited (1999). Vizituar në 20 Shtator 2007.
  5. ^ John Ayto, Ian Crofton: Brewer's Britain & Ireland : The History, Culture, Folklore and Etymology of 7500 Places in These Islands. WN, ISBN 030435385X
  6. ^ Institute of Governance Identity Briefing "Who is Scottish? Political arguments, popular understandings and the implications for social inclusion. Briefing No. 14. January 2006" Retrieved 14 Oct 2007
  7. ^ " Initial Periodical report presented to the Secretary General of the Council of Europe in Accordance with Article 15 of the Charter" (pdf) European Charter for Regional or Minority Languages. (01/07/2002). Part 1, Section 3 states "However, surveys have indicated that 30% of respondents said they could speak Scots; a large proportion of the Scottish population speak Scots to a greater or lesser degree. Scots is on a linguistic continuum with English. Many Scots literally switch between English and Scots in mid-sentence by using Scots words and Scottish grammar". Retrieved on 26 September 2007.
  8. ^ The earliest known evidence is a flint arrowhead from Islay. See Moffat, Alistair (2005) Before Scotland: The Story of Scotland Before History. London. Thames & Hudson. Page 42.
  9. ^ Sites at Cramond dated to 8500 BC and near Kinloch, Rùm from 7700 BC provide the earliest known evidence of human occupation in Scotland. See "The Megalithic Portal and Megalith Map: Rubbish dump reveals time-capsule of Scotland's earliest settlements" megalithic.co.uk. Retrieved 10 February 2008 and Edwards, Kevin J. and Whittington, Graeme "Vegetation Change" in Edwards, Kevin J. & Ralston, Ian B.M. (Eds) (2003) Scotland After the Ice Age: Environment, Archaeology and History, 8000 BC–AD 1000. Edinburgh. Edinburgh University Press. Page 70.
  10. ^ Francis Pryor: Britain BC, S. pp. 98–104 & 246–250, London: HarperPerennial 2003, ISBN 978-0007126934
  11. ^ Hanson, William S. The Roman Presence: Brief Interludes, in Edwards, Kevin J. & Ralston, Ian B.M. (Eds) (2003) Scotland After the Ice Age: Environment, Archeology and History, 8000 BC - AD 1000. Edinburgh. Edinburgh University Press
  12. ^ a b Snyder, Christopher A. (2003), [[w:The Britons:|]], Blackwell Publishing, ISBN 0-631-22260-X 
  13. ^ Robertson, Anne S. (1960) The Antonine Wall. Glasgow Archaeological Society.
  14. ^ Peter Heather, "State Formation in Europe in the First Millennium A.D.", in Barbara Crawford (ed.), Scotland in Dark Ages Europe, (Aberdeen, 1994), pp. 47–63
  15. ^ For instance, Alex Woolf, "The Verturian Hegemony: a mirror in the North", in M. P. Brown & C. A. Farr, (eds.), Mercia: an Anglo-Saxon Kingdom in Europe, (Leicester, 2001), pp. 106–11.
  16. ^ Brown, Dauvit (1997). "Dunkeld and the origin of Scottish identity". Innes Review (48): pp. 112–124. Glasgow: Scottish Catholic Historical Association.  reprinted in Dauvit Broun and Thomas Owen Clancy (eds.), (1999)Spes Scotorum: Hope of Scots, Edinburgh: T.& T.Clark, pp. 95–111. ISBN 978-0-567-08682-2
  17. ^ Dauvit Brown: Kenneth mac Alpin. In: M. Lynch (Hrsg.): The Oxford Companion to Scottish History. Oxford: Oxford University Press 2001, ISBN 978-0192116963
  18. ^ Sally Foster: Picts, Gaels and Scots (Historic Scotland). London: Batsford 1996, ISBN 978-0713474855
  19. ^ Charles, W.J. Withers: Gaelic in Scotland, 1698–1981, S. pp. 16–41;, Edinburgh: John Donald 1984, ISBN 9780859760973
  20. ^ Thomas Owen Clancy: Gaelic Scotland: a brief history. Bòrd na Gàidhlig. Vizituar në 21 Shtator 2007.
  21. ^ David Ross: Chronology of Scottish History. Geddes & Grosset 2002, ISBN 1-85534-380-0 „1603: James VI becomes James I of England in the Union of the Crowns, and leaves Edinburgh for London
  22. ^ TM Devine (1999) op cit "…Stated that the Scots Parliament had the right to decide on Queen Anne's successor, and that England and Scotland could not have the same sovereign in the future unless the London Parliament granted Scots 'Free Communication of trade'…"
  23. ^ Harvie, Christopher (1981) No Gods and Precious Few Heroes: Scotland 1914–80. London. Edward Arnold.
  24. ^ See Stewart, Heather, "Celtic Tiger Burns Brighter at Holyrood, The Guardian Unlimited, 6 May 2007 for an account of Scotland's economic challenges, especially after the dotcom downturn, as it competes with the emerging Eastern European economies.
  25. ^ "National Planning Framework for Scotland" Scottish Government publication, (web-page last updated 6 April 2006), which states "Since the 1970s, the development of North Sea oil and gas fields has made an important contribution to the Scottish economy, and underpinned prosperity in the North-East." Retrieved on 07 November 2007.
  26. ^ a b "Government of Scotland Facts" Scotland.org - The Official Online Gateway. Retrieved 26 September 2007.
  27. ^ BBC Scotland News Online "Scotland begins pub smoking ban", BBC Scotland News, 2006-03-26. Retrieved on 2006-07-17.
  28. ^ Scotland Office Charter. Scotland Office website (9 Gusht 2004). Vizituar në 22 Dhjetor 2007.
  29. ^ Cavanagh, Michael (2001) The Campaigns for a Scottish Parliament. University of Strathclyde. Retrieved 12 April 2008.
  30. ^ Party people confront new realities. BBC News. Retrieved on January 18 2008.
  31. ^ With respect to Scotland the phrase "unitary authority" is merely descriptive; in the United Kingdom the phrase "Unitary Authority" as a designation is specific to English local government areas.
  32. ^ Whitaker's Almanack (1991) London. J. Whitaker and Sons.
  33. ^ Munro, D: Scotland Atlas and Gazetteer, S. pp1-2, Harper Collins 1999
  34. ^ "Uniting the Kingdoms?" National Archives. Retrieved 2006-11-21
  35. ^ Mackie, J.D. (1969) A History of Scotland. London. Penguin.
  36. ^ Shih "faqen 'Where Are We'" highlandhostel.co.uk. Retrieved 22 September 2007.
  37. ^ Keay, J. & Keay, J. (1994) Collins Encyclopaedia of Scotland. London. HarperCollins. Pages 734 and 930.
  38. ^ "Tay" Encarta. Retrieved 21 March 2008.
  39. ^ BBC Weather: UK Records BBC.co.uk. Retrieved on 21 September 2007. The same temperature was also recorded In Braemar on 10 January 1982 and at Altnaharra, Highland, on 30 December 1995.
  40. ^ a b Climate: Scotland. Met Office. Vizituar në 14 Shtator 2006.
  41. ^ Scottish Weather Part One BBC.co.uk Retrieved on 21 September 2007
  42. ^ Milner M. and Treanor J. (1999-06-02). Devolution may broaden financial sector's view. The Guardian. Retrieved 2006-08-08. 
  43. ^ Global Connections Survey. Scottish Executive. Vizituar në 3 Dhjetor 2006.
  44. ^ The Scottish Executive (2006): Scottish Economic Statistics. The Scottish Executive. Vizituar në 12 Prill 2007.
  45. ^ Office of National Statistics (15 Dhjetor 2006): Regional, sub-regional and local gross value added 2005. Office of National Statistics. Vizituar në 12 Prill 2007.
  46. ^ Banknote History. Scottish Clearing Banks. Vizituar në 26 Tetor 2007.
  47. ^ The Scotsman 27 March 2007. "Special Report—Business Class"
  48. ^ "Highlands and Islands Airports - Airport Information" Highlands and Islands Airports Limited. Retrieved on 26 September 2007.
  49. ^ Keay, J. & Keay, J. (1994) Collins Encyclopaedia of Scotland. London. HarperCollins.ISBN 0-00-255082-2
  50. ^ "Disaggregating Network Rail's expenditure and revenue allowance and future price control framework: a consultation (June 2005)" Office of Rail Regulation. Retrieved on 02 November 2007.
  51. ^ Scotland's mid year population estimates. General Register Office for Scotland (26 Prill 2007). Vizituar në 26 Prill 2007.
  52. ^ "Great Britain and Northern Ireland: Scotland. All settlements (urban areas) in Scotland of more than 20,000 inhabitants." citypopulation.de. Retrieved 26 September 2007.
  53. ^ "Did You Know?—Scotland's Cities" rampantscotland.com Retrieved 26 September 2007.
  54. ^ Clapperton, C.M. (ed) (1983) Scotland: A New Study. London. David & Charles.
  55. ^ Miller, J. (2004) Inverness. Edinburgh. Birlinn. ISBN 978-1-84158-296-2
  56. ^ "New Towns" BBC Scotland. Retrieved 24 July 2007.
  57. ^ "Scotland speaks Urdu" (2004)Urdustan.net. Retrieved 26 September 2007.
  58. ^ The Pole Position (6 August, 2005). Glasgow. Sunday Herald newspaper.
  59. ^ Statistics Analysis of Ethnicity in the 2001 Census - Summary Report Scottish Government. Retrieved 27 September 2007.
  60. ^ A Guide to Education and Training in Scotland - "the broad education long regarded as characteristic of Scotland". Scottish Government. Vizituar në 18 Tetor 2007.
  61. ^ Intro to Scottish Education. The Scottish Education Act of 1696 heralded the first National system of education in the World since ancient Sparta. www.siliconglen.com. Vizituar në 7 Mars 2007.
  62. ^ "Schools and schooling" in M. Lynch (ed.), The Oxford Companion to Scottish History, (Oxford, 2001), pp. 561–563.
  63. ^ A Curriculum Framework for Children 3–5 (pdf). Scottish Executive. Vizituar në 6 Maj 2007.
  64. ^ 5–14 Curriculum: Guidelines. Learning and Teaching Scotland. Vizituar në 6 Maj 2007.
  65. ^ "The Scottish Exam System" Scottish Council of Independent Schools. Retrieved on 26 September 2007.
  66. ^ Welcome to the Carnegie Trust for the Universities of Scotland. Carnegie Trust for the Universities of Scotland. Vizituar në 18 Tetor 2007.
  67. ^ Understanding Scottish Qualifications. Scottish Agricultural College. Vizituar në 18 Tetor 2007.
  68. ^ A Framework for Higher Education in Scotland: Higher Education Review Phase 2. Scottish Government. Vizituar në 18 Tetor 2007.
  69. ^ What is higher education?. Universities Scotland. Vizituar në 18 Tetor 2007.
  70. ^ Analysis of Religion in the 2001 Census. General Register Office for Scotland. Vizituar në 26 Shtator 2007.
  71. ^ Best Scottish Band of All Time. The List. Vizituar në 2 Gusht 2006.
  72. ^ "National identity" in M. Lynch (ed.), The Oxford Companion to Scottish History, (Oxford, 2001), pp. 437–444.
  73. ^ Keay, J. & Keay, J. (1994) Collins Encyclopaedia of Scotland. London. HarperCollins. Page 936.
  74. ^ "Symbols of Scotland—Index" Rampant Scotland. Retrieved on 20 September 2007.
  75. ^ "Anthem demand falls on deaf ears". BBC Scotland News. 2004-11-24. Retrieved 2006-09-13. 
  76. ^ "Explanatory Notes to St. Andrew's Day Bank Holiday (Scotland) Act 2007" Office of Public Sector Information. Retrieved 22 September 2007