Sofokliu

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
(Përcjellë nga Sofokli)
Shko te: navigacion, kërko
Sofokliu

Sofokliu (greqisht: Σοφοκλῆς, Sophokles, 496-413 p. K.) ishte njëri prej tre autorëve kryesorë të tragjedisë greke. Prej 123 shfaqjeve, vetëm shtatë kanë mbijetuar në plotni. Edipi Mbret, njëra prej veprave të ruajtura, shkruar menjëherë pas vitit 430 p. K, konsiderohej nga grekët e lashtë si vepra më e mirë e tij.

ANTIGONA SOFOKLIU

Tragjedia e Antigones ze fill ne vrasjen e dy vellezerve te saj Eteoklit dhe Polinikut
në dyluftim me njëri-tjetrin ne luften e Tebës. Pas kesaj lufte mbret i Tebës behet Kreonti,
i cili jep urdher qe Polinku dhe te tjeret qe luftuan kunder atdheut,
te mos varrosen por te hidhen jashte mureve te qytetit
dhe cilido qe i kundervihet ketij urdhri shpallet tradhetar dhe denohet me vdekje.
Antigona guxon te thyeje urdhrin e mbretit duke mbrojtur ligjet e pashkruara të ndërgjegjjes,
të lidhjes së gjakut me të vëllanë. Për të varrosja e të vellait ishte një detyrë e shenjtë fetare,
përndryshe shpirti i tij do të endej poshtë e lart pa gjetur kurrë prehje.

Personazhet: 1. Antigona 2. Ismena 3. Kreonti 4. Kori 5. Hemoni 6. Roja 7. Lajmetari Skena 1.

Ne skene na paraqitete një bashkëbisedim midis Ismenës dhe Antigonës,
e cila i tregon së motrës për vendimin që ka marrë Kreonti.

ANTIGONA

Nga të dy vëllezërit, njërin e nderoi me varrim Kreonti, kurse tjetrin jo! Për Eteoklin thonë se dha urdhër, që në dhè të kallet si e do e drejta, ligjet e zakonet e qytetit tonë, me qëllim q'ay të jet' nderuar, ndër ata që vdiqnë dhe ndodhen te Hadi kurse për të shkretin Polinik q'i ra mortja e shkretuar, shpalli në qytet që asnjë qytetas të mos e varrosë as të mos vajojë, as të mos qajë, po mbi dhè ta lenë, si ushqim të ëmbël! Për zogjtë që gjuajnë të gjejnë ushqim. ja këto, si thonë, shpall Kreon'i mirë për ty e për mua- dëgjon? - dhe për mua; vjen këtu dhe vetë, që ta thotë qartë për gjithë ata që s'kanë dëgjuar. Dhe s'ka fjalë vetë; po kush do të bëjë ndonjë nga këto do vritet me gurë brenda në qytet. Ja kështu ësht' puna. tani do tregosh, nëse je fisnike, apo frikacake, ndonëse prej prindësh të dëgjuar që rrjedh.

Antigona i kërkon Ismenës ta ndihmojë për të varrosur Polinikun, por kjo refuzon ta ndihmoje nga frika e denimit me vdekje dhe nuk eshte ne gjendje ta ndaloje Antigonen ta varrose trupin e te vellait e vetme. Skena 2. Pas pak vjen një rojtar që lajmëron mbretin Kreont se dikush e kish varrosur të vdekurin… Pas bisedës ndërmjet rojtarit dhe Kreontit të tërbuar nga ajo që dëgjon, Sofokliu, duke marrë shkas nga guximi i Antigonës, hap një parantezë për të treguar madhështinë e njeriut: KORI Strofa I Bota është plot çudira, por çudia më e madhe nga të gjitha është njeriu: Ky, kur era fryn furishëm, detin çan të shkumëzuar, duke shkuar nëpër valët që buçasin an'e mbanë: Ky dhe Tokën më të lartë, dhe nga perënditë vetë, që s'po lodhet e s'po prishet, vit për vit e përpunon m'anë mushkash dhe kuajsh.

Antistrofë I Bash ai është mendje-dreqi që me rrjet'e pezaule dhe shpendët mendje-lehtë i rrethon dhe i zë dhe kopenjt me kafshë t'egra, si dhe gjith'ato që rrojnë nëpër thellësitë e detit; M'atë çpikje që ka bërë posht i vë dhe i sundon kafshë t'egra që banojnë nëpër male, nëpër pyje; edhe kalin e shtrëngon t'ulë qafë qimegjatën nënë zgjedhën dykulare, si dhe demin malësor që nga lodhja s'do t'ia dijë. Strofë II Vetë ky e ka mësuar artin si të kuvendojë, si të gjejë, të cfaqë mendime, q'jan të shpejta mu si era, të vendos e të ve ligje, për të mbrojtur një qytet; ky ka gjetur mjet shpëtimi nga sëmundjet fort të rënda; Vdekjen vetëm nuk e mundi as që do ta mundë kurrë.

Antistrofë II I pajisur me fuqi të çpik' arte, mjeshtërira, herë merr të keqen rrugë herë prap atë të mirën. Shpesh përzjen, ngatërron ligjet e kësaj bote me të drejtat hyjnore, kur drejton ndonjë qytet.

Pasi e zbulojne se ishte Antigona ajo që kishte varrosur Polinikun, rojtari e sjell atë përpara Kreontit. KREONTI (duke iu drejtuar Antigonës) Eh, ti! Ti atje! Ty të flas, të pyes: a do ta pohosh se këto i bëre, apo i mohon? ANTIGONA Une vet'i bëra; nuk e mohoj. KREONTI (duke u kthyer nga Antigona) Ti atje, më thuaj, pa e zgjatur shumë; a e dinje çpalljen që ndalon të bësh atë që ke bërë? ANTIGONA S'mund të mos e dinja; ishte e çpallur sheshit. KREONTI E pastaj guxove urdhërin tim ta shkelësh.

Antigona mbron me guxim të drejtën e saj, duke theksuar se ligjet që nderon ajo jan të lashta, kanë qenë e do të jenë përgjithmonë në zemrën e njerëzve. ANTIGONA Këto urdhëresa nuk i dha Zeusi; edhe Drejtësia që banon te Hadi nuk ka vënë ligje si këto të tuat; as ndër mend se shkonja me ato që çpalle, ti, njeri i vdekshëm do guxonje sheshit të shkelësh të drejta, të drejtat e hyjve. Të shkruara s'janë - është e vërtetë, - po në gjithë botën s'ka asnjë fuqi që të mundë t'i tunde, t'i rrëzojë, t'i prishë. Këto s'janë gjëra që u shfaqnë dje, as do jenë vetëm për sot e për nesër; forca e atyre do ngelë përjetë dhe nga kanë ardhur, nuk e di askush. këto pra të drejta s'ka njeri në botë që të më shtrëngojë t'i marr nëpër këmbë dhe pastaj nga hyjnitë të dënohem keq. Dinja që më parë, pa e çpallur ti, se më priste vdekja. ………………………….. Unë asnjë dhembje s'ndjej për këtë fat, dhembje do të kisha po të mos varrosnja tim vëlla, të cilin bash ajo e lindi që më lind'e mua KORI Duket vajz, e egër, prej ati të egër, s'ditka të përulet para çdo rreziku. …………………………. KREONTI (korit) Po ti e di mirë se një shpirt krenar bjen dhe shpejt rrëzohet, dhe m'i forti hekur sikundr'e ke pra ku prej zjarrit digjet, çahet edhe thyhet. A s'ke vënë frè te goja mbahen edhe zbuten? Një njeri që është rob i ndonjë tjetri kurrë të mos mburret. Kjo edhe ahere mua më përbuzte, kur i shkelte urdhërat që i kisha dhënë, e tashti po tallet me këtë që bëri. Burrë para a'jam unë burrë a qënka kjo, në bëftë pas qejfit dhe pa u dënuar. ANTIGONA Këtë e pëlqejnë dhe këta këtu, bile do ta thoshin vetë ata me gojë, po të mund të flisnin si njerëz të lirë. Se përveç të tjerash që gëzon tirani, ka edhe lirinë të flas'e të bëjë ç'do që dëshiron. Skena 3. Eshte moment pasi Kreoni denon egersisht me murosje per se gjalli Antigonen. I fejuari i Antigonës, Hemoni, i thotë të atit, Kreontit, të heqë dorë nga kokëfortësia, sepse tërë qyteti është me Antigonën.

         HEMONI

Hyjtë, o im atë, njerëzve u dhanë mendjen q'është m'e vyer se çdo gjë në botë. Unë nuk mundem, as edhe nuk e di që të them se fjalët e babait tim nuk janë të drejta, mirë po e drejta si nuk mund të gjendet edhe tek një tjetër? Unë, si yt bir, e kam për detyrë të vëzhgoj, të sillem edhe të përgjoj ç'thonë kundër teje njerëzit e qytetit, ç'farë bëjnë vallë, c'far' ankimesh kanë; Sepse, o im atë, syri yt tmerronjës nuk i le të thonë fjalë të këtilla që ty s't'i ka ënda. Lehtë është për mua të dëgjoj në t'errët si për këtë vajzë qan qytet'i gjithë, asnjë faj kësaj nuk i ngarkojnë, po nga gjithë gratë, thonë, vetëm kjo do të gjejë vdekje të shëmtuar fort, vetëm se ka bërë punë të lavdishme, mbasi të vëllanë që u vra në luftë nuk e la të mbetet krejt i pavarrosur, që ta hanë qentë, qentë edhe shpendët. Pra një vajz e tillë - thonë qytetarët - Si nuk meriton një nderim të madh?

KREONTI Si? Qyteti mua do më mësojë se si të sundoj? HEMONI Ja tashti s'ke folur si një dja'i ri? KREONTI Këtu kush jep urdhëra? Un' a ndonjë tjetër? HEMONI Mos qyteti është pron'e një njeriu? KREONTI Or shumë i dobët, i bën gjyq t'yt eti? HEMONI S'e sheh që gabon dhe nuk je i drejtë. KREONTI Gaboj pse nderoj parimet e mia? HEMONI Jo, sepse i shkel të drejtat e hyjve. Ne fragmentin pasues paraqitet qendresa e Antigones si dhe ndjesite e saj para vdekjes. ANTIGONA Shih-më-ni o qytetarë, ju t'atdheut stërgjyshor! Her' e fundit është kjo që po shkoj në këtë udhë. ja sot për të fundit herë po e shoh dritën e diellit, që s'kam për ta parë më; sepse Hadi që çel dyert për të gjithë njerëzinë, po me shpie mua të gjallë për në buzë t'Akerontit, mua që martesë s'pashë, që s'dëgjova të buçasin këngë dasme rrotull meje, që do marr për burrë eh! Akerontin, un'e shkreta. KORI Ti në këtë shpellë, ku të gjithë nisen, njerëzit e vdekur, po zbret e nderuar, zbret e lavdëruar; s'të pushtoi lëngata, s'të ka prerë shpata; vetëm ti nga gjithë njerëzit e vdekshëm shkon te Hadi drejt, shkon e gjall'e, lirë. ANTIGONA Un’ e mjera! Po me tallin! Pse, per hyje stergjyshore, nuk pritni te largohem po me shani ashtu hapur? O qytet, o qyteti im dhe ju burra pasanike te atdheut tim te dashur! Ju, o ҫezma te Dirkese, dhe ti, pyll i veneruar, pyll i Thekes famemadhe per karroca fort te mira; po ju ftoj si deshmitare, se me c’ligje zhdukem une! Miqt’ e mi s’po me percjedhin, duke derdhur lot per mua, qe po shkoj e mjera une, te nje grope krejt e erret, qe do te jete per mua varri i trishtuardhe per jete. Une e mjera! As e gjalle me te gjallet, as e vdekur me te vdekurit. KREONI -A e dini se te qarat e vajtimet para vdekjes s’kane te mbaruar kurre nese dic do t’u sherbenin? Shpjereni kete me shpejt dhe aty e mbyllni mire, ashtu sic kam urdheruar. Lereni aty te dergjet krejt e vetme dhe e shkrete, le te vdese aty ne dashte ose le te rrije e gjalle, mbyllur dhe mbuluar brenda ne nje strehe te ketille. Ne te pakten kesaj vajze nuk i patem asnje faj; sidoqofte, s’mund te rroje ketu siper me ne bashke. ANTIGONA O varr o shtrat nuserie, o shtepi e nendheshme, qe gjithmone do me ruash! Sot po nisem e po shkoj atje poshte te të mijte q’i ka pritur Proserpina dhe qe ishin aq shume n’ato vende ku pushojne njerezit qe kane vdekur, pas atyre jam e fundit dhe me shume e mjeruar qe po vete prane tyre pa arritur ora ime qe me ka caktuar fati ………………………………………………… Dhe tani, o Poliniq, ja se si shperblehem une, qe nderova emrin tend. Skena 4. Pasi muroset e gjalle, Antigona vret veten duke u varur ne litar. Pas vdekjes së saj, i fejuari, Hemoni vret veten. E ëma, Eridika, kur merr vesh këtë lajm të kobshëm, vret edhe ajo veten. Kreonti, i goditur nga tërë këto mjerime që i ranë mbi krye i dërmuar shpirtërisht, mallkon fatin e tij dhe kërkon vdekjen. Lajmëtari:

"Hemoni u vra, jo prej dore t'huaj".

KORI:

"Vet' e vrau veten, apo dor'e t'et?".

LAJMETARI:

"Vet'e vrau veten, se ish zemëruar/ kundër atit tij për vrasjen e vajzës". KREONTI

Merrmëni, hidhmëni! Jam njeri që s'vlej gjë. I mjeri unë! Unë pa dashje të dy ju vrava; Ty biri im, ti grua ime! I mjeri unë! S'di nga të kthehem të gjitha ç'kisha m'iknë prej duarsh! Një fat i keq më ra në kokë!

Tragjedia mbyllet me një mendim të mençur të korit, që sintetizon kuptimin e veprës:

KORI

Gjëja më e parë për të qen' i lumtur është vërtetë urtia. Hyjtë dhe hyjnorët duhen respektuar fjalët e mëdha me plagët e rënda q'i sjellin krenarit ia mësojn' urtin, po në pleqëri.