Suliotët

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Shko te: navigacion, kërko
Sulioti në Korfuz, nga Louis Dupré

Suliotët, (greqisht: Σουλιώτες/Souliótes, të njohur në gjuhën anglisht etj; edhe si: Souliots ose Suliots), ka qënë një komunitet shqipfolës ortodokse nga krahina e Sulit, sot në Epir, Greqi, i cili ishte dhe mbetet shumë i njohur që hyri në një konflikt edhe me osmanet në rastin konkret me Pashallëku i Janinës që drejtohej në atë kohë nga Ali Pasha. Mbas humbjes së tyre në vitin 1803, suliotët ishin të deyrura të lëviznin në drejtim të Greqisë, dhe shumë prej tyrë luajtën një rrol të dorës së parë në Luftës greke e Pavarësisë duke filluar që nga 1821, duke u dalluar me udhëheqës si Marko Boçari dhe Kiço Xhavella.

Suliotët në fillim flisnin një nënndarje të dialekti çam dhe me kohë u bënë përdorues të dy gjuhëve greke dhe shqipe. Mbas asimilimit të tyre, një ndryshimi i gjuhës në drejtim të greqishtes u ndodh, ndërsa dialekti çamërisht i Sulit u zhduk.[1][2]

Gjeografia[redakto | redakto tekstin burimor]

Harta e Sulit, nga William Martin Leake (1835)

Origjina e fjalës Suli janë të pasigurta dhe një shumëllojshmëri të mendimeve së dijetarëve dhe të tjerë ekzistojnë për etimologjinë e fjalës.[3] Në tekstin më të hershme historike për Sulin, shkruar nga Kristofor Perevos në 1803, një traditë gojore të lokaleve është incizuar. Sipas kësaj, kolonët e parë të Sulit ishin barinj të cilët kishin ardhur nga një fshat i quajtur Kardhiq (i Paramithisë) duke u përpjekur për të shmangur shtypjen osmane. Një musliman i caktuar ("turk" në tekstin) me emrin Suli, u përpoq ti dëbojë Suliotët të parë nga atje, por ato rezistuan me armë. Në betejën Suliotët e vranë Sulin dhe që atëherë rajoni u quajt Suli.[4]

Duke analizuar toponimet e rajonit Suli, dijetari Arbëresh (Arvanite) Petro Furiqi thotë se shumë nga emrat gjeografike dhe fshatrave lokale Suliote rrjedhin nga gjuha shqipe. Për shembull: Qafa, Vira ose Bira, Breku i vetetimesë (Bregu i vetëtimës), Gura, Dhembes (Dhëmbës), Kungji, Murga e Fereza (Fiereza).[5] Si ashtu, Furiqi thotë se Sul me prapashtesën i, është fjalë shqiptare dhe rrjedh nga fjala shqipe shul, qe do të thotë trung i drurit a lisit apo në instancën e fundit shtyllë.[6] Kështu edhe akademiku dhe politikani greke Jorgo Babinjoti, jep shënime se Sul rrjedh nga fjala shqiptare s(h)uli, e cila fjalë kur transpozohet mbi terren malor që do të thotë është majë malore e mprehtë.[7] Kurse, historiani greke Konstantinos Pantazis dhe grekët e tjera si poeti Andreas Kalvos thonë se rajoni i Sulit ishte emëruar ose ka lidhje me një fis i vjetër greke quajtur Σελλοί/Selloí, që jetonin në Epir i lashtë.[8]

Suli ishte një komunitet malor i banuar nga njerëz të cilët nuk dëshirojnë të jetojnë nën sundimin osman.[9] Në kohë të gjatë, emigrantë nga vende të tjera, të tërhequra nga privilegjet e autonomisë në Sul, u asimiluan dhe u emëruan gjithashtu si Suliote. Fshatarët shqipfolës (në perëndim, jug, dhe juglindje të Sulit) dhe grekfolës (në lindje dhe veri të Sulit) ortodokse të cilët punonin tokën Suliote (po jashtë dhe afër Sulit) dalloheshin nga emri i fshatit në të cilin ata banonin. Fisi, klasa sociale dhe emërtim territoriale kishte rëndësi si feja ortodokse.[10]

Në vitin 1730, krahina Suli nuk kishte më shumë se 200 burra që mbanin armë. Banorët e fshatrave përreth iknin në male për të shmangur sundimin Osmane dhe në këtë mënyrë popullsia e Sulit u rrit. Para luftës përfundimtare me Ali Pashë Tepelenën, familjet kryesore qe jetonin në Sul ishin:[11]

  • Zervatë (Zerva), nga Zervë, një fshat shqipfolës ortodokse i krahinës Llaka e Sulit. Nga kjo familje kishte tre vëllezër, nga të cilët njëri u bë musliman dhe u vendos në fshatin Karbunarë i Çamërisë, një tjetër vëlla u vendos në Lefka, Korfuz ku ka një familje të Zervatëve dhe i treti vëlla emigroi në Suli. Pas luftërat Suliote, një degë e familjes Zerva nga Suli shkoi për të jetuar në qytetin Nartë. Nga kjo familje vjen Napoleon Zerva, i cili me forcat e tij EDES i pastruar etnikisht shqiptarët myslimanë nga Çamëria gjatë Luftës së Dytë Botërore.
  • Boçarenjtë (Boçari), nga Draganj (sot Αμπελιά/Ambeliá), një fshat shqipfolës ortodokse në jug të qytezës Paramithi.
  • Dhrakatë (Dhrako), nga Martinë, një fshat i krahinës Llamar, sot në Qarkun i Prevezës.
  • Buzbejtë (Buzbu), nga fshatrat vllehe të malit Pind.
  • Dangliatë (Dangli), nga Kanallaq, një fshat shqipfolës ortodokse i krahinës Frar, pranë Prevezës.
  • Xhavellasit (Xhavella), origjina e panjohur.
  • Vashatë (Vasho), origjina e panjohur.

Në kohët e hershme moderne, popullsia e Sulit ishte rreth 12.000 njerëz.[12] Pas dëbimit të tyre, popullsia e rajonit është ulur ndjeshëm. Në regjistrimin greke e fundit të vitit 2001, popullsia e komunitetit ishte 748.[13] Selia e komunitetit sot është Samonivë, i vetmi fshat Suliote që u ripopulluar me njerëz pas luftërave Suliote. Qendra i Sulit përbëheshe nga katër fshatra përkatësisht: Sul (e njohur edhe si Kakosuli ose Suli i shkretë në shkrimët greke dhe më pas edhe të perëndimit), Qafë, Navarik dhe Samonivë, të cilat besohet se janë themeluar disa kohë rreth shekullit të 16.[9][14] Më vonë, popullsia Suliote në rritje, ka krijuar shtatë fshatra të reja: Cekurat, Alpohor, Palokatund ose Palohor (i Boçarit), Gjonallë, Perihat, Vilë dhe Kondat.

Historia[redakto | redakto tekstin burimor]

Rreth vitin 1600, Suliotët gjoja kanë emigruar nga fusha e Çamërisë në malet e Murgës, ku një konfederatë e përgjithshmë krijuan një front e bashkuar kundër osmanëve. Autori greke Athanas Guda thotë se kolonët origjinale shqiptarë ishin të mbeturat e luftëtarëve së Skënderbeut, të cilat ardhën në Epir pas vdekjes e ti dhe sundimin osman, ku kur Kristofor Perevos thotë (si dëgjua nga pleqtë Suliote), është ndhodhur mes viteve 1500 dhe 1600.

Konfederata Suliote[redakto | redakto tekstin burimor]

Suliotët themeluan një konfederatë autonom që dominuan një numër të madh e fshatrave fqinje në zonat e thella malore të Epirit, ku mundeshin të rezistojnë me sukses sundimin osman. Në kulmin e pushtetit të tyre, në gjysmën e dytë të shekullit 18, shteti Suliot vlerësohet të ketë përbërë deri 12.000 banorë, në rreth 60 fshatra.[15]

Një pikturë e Sulit.
Gratë Suliote. Pikturë romantike nga Ary Scheffer (1795-1858), që tregon vetëvrasjen heroike të grave Suliote e njohur si: Vallja ose Vaji i Zallogut gjatë luftërave Suliote (1827, Vaj në kanavacë, Muzeu i Luvrit, Paris, Francë).

Luftërat[redakto | redakto tekstin burimor]

Forcat osmanë u përpoq disa herë për të pushtuar territoret e konfederatës Suliote. Konfliktet e para mes Suliotët dhe osmanëve datojnë nga 1635, nëse jo më herët. Në vitin 1721, Haxhi Ahmeti, pasha i Janinës, pas refuzimit të propozimit të tij për dorëzim e Suliotëve e rrethoj Sulin dhe ai humbi ushtrinë prej 8000 burra, pas një kundërsulm surprizë gjatë natës nga Suliotët.

Në vitin 1731, sipas të tjerëve në 1732, me nxitjen e venedikasve u ngritën Suliotët dhe fshatarët të Margëlliçit. Haxhi Ahmeti morri urdhra nga sulltani si ashtu dhe bejlerët dhe agallarët të rajonit për të mposhtur Suliotët pastaj pasoi fushata të ndryshme, pa rezultate të konsiderueshme. Në vitin 1754 edhe Mustafa Pasha, pashai i ri të Janinës humbi ushtrinë e tij nga forcat Suliote. Në vitet në vijim, shqiptari Mustafa Koka erdhi me 4000 ushtarë dhe Beqir Pasha me 5000. Në fund, të dy dështuan për të mundur Suliotët.

Në vitin 1759, Dost Beu, komandant i Delvinës, u mund nga Suliotët, dhe Mahmut Aga i Margëlliçit, guvernatori i Nartës, pësoi të njëjtin fat në 1762, afër rajonit Llaka e Lelovës. Në vitin 1772, banorët shqipfolës ortodokse të Dervishanit (krye fshat i madh të krahinës Llaka e Sulit) pranuan fenë Islam. Shqiptarë e tjerë ortodoksë pranonin Islamin në këtë kohë dhe numri i tyre u bë i madh në anën perëndimore të Çamërisë. Suliotët ndjerë të kërcënuar ushtarakisht dhe fetare në krahun e tyre lindore, ku fshati Dervishan ishte vendosur, u vendosën të marrin veprim. Më 26 korrik, ditën e Shën Premtes, 700 burra të armatosur Suliote ishin zgjedhur dhe sulmuan Dervishanin. Suliotët masakruan të gjithë burrat, kurse i lanë gratë e fëmijët. Dervishani u ripopulluar më vonë nga Suliote ortodokse.[16] Këta refugjatë u larguan në qytetin Nartë qe formuan shumicën e popullsisë muslimane atje deri në vitin 1878.

Pas këto ngjarje në vitin 1772, Sulejman Çapari sulmuan Suliotët me ushtrinë e tij numëruar 8,000 deri 9,000 burra. Suliotët në vitet më parë kishin marrë një emisar rus dhe municion që kulmoi në kryengritje e Orllovit, në mesin e disa popujve ortodoksë në rajon. Këto ushtarë Çame ishin ngritur më parë gjatë revoltës Orllov që vetë Çapari e shtypi në Peloponez. Gjithashtu me strategët ruse në krah të tyre, Suliotët ishin në gjendje ti bënin armikëve papritmëri, kurth dhe të sulmojnë forcat dhe kapën shumë rob luftës. Këto më vonë u shkëmbyen për shpërblim nga Janina ose sigurimet nga Stambolli për pavaresinë e Sulit. Në 1775, Kurt Pasha i dërgoi një ekspeditë ushtarake deri në fshatin Rusaç, afër Sul, që u dështoi. Përveç sa më sipër që janë të rëndësishme, autorët raportuan disa perleshje të tjerë më të vogël - nga agallarëve që nuk ndërpren në këtë periudhë, që e detyroi Suliotët ti kishin pranë vetën e tyre "armët kur ata hanin, flinin dhe kur zgjoheshin" (nga Kristofor Perevos).

Luftërat e Ali Pashës[redakto | redakto tekstin burimor]

Kur Ali u bë Pasha i Janinës në vitin 1788, ai u përpoq për 15 vjet për të mundur Suliotët. Konfliktet ushtarake u bënë më të forta dhe të dhunshme, pjesërisht për shkak të luftës ruso-turke (1787-1792). Ballafaqimi i parë të Aliut me Suliotë ka ndodhur në vitin 1788. Gjatë kësaj kohe, Perandoresha Katerina e Madhe e Rusisë i dërgoi Suliotëve një emisar në shtator 1789 me emrin Luis Sotiri, që me detyrë të shtyjë Suliotët të bëjnë një kryengritje që të ridrejtojn forcat osmane nga teatri kryesor i luftës.

Pra, mars 1789 krerët në mesin e tyre: Jorgj Boçari, Llambro Xhavella, Vejko Zharba, Nikolla Zerva, Dhimo Dhrako etj deklaruan me shkrim perandoreshes ruse, pranë emisarit ruse, që Suliotët ishin e gatshme për të luftuar kundër Perandorisë Osmane. Pas dëgjimit të këtyre ngjarjeve, Ali Pasha menjëherë organizoi fushatën e tij të parë kundër Suliotët.

Fushata e parë – 1789[redakto | redakto tekstin burimor]

Kështu, në pranverë të vitit 1789, Ali Pasha marshoi me 10,000 ushtarë shqiptarë drejt Sulit. Pas dështimit për të marrë Sulin, fushata përfundoi papritmas në korrik dhe sipas të dhënave të fundit të zbuluara (dokumentet nga asaj periudhe), Ali përfundoi një marrëveshje me Suliotët. Ali ndërmori për të paguar rrogët e këtyre krerët Suliote, në mënyrë që të ketë siguri në rajon dhe duke marrë si garanci pesë fëmijë (pengjet) nga familjet e krerët.

Fushata e dytë – 1792[redakto | redakto tekstin burimor]

Në vitin 1792 me fundin e Luftës Ruso-Turke, përfunduar me Traktatin e Jasit midis Rusisë dhe Perandorisë Osmane, Ali Pasha për të konsoliduar një shtet të plotë e mirëqeverisur u përpoq me fushatën e dytë kundër Suliotët me 10.000 ushtarë shqiptarë. Para këtyre ngjarjeve, Ali pyeti Suliotët të jenë kundër Pashajt i Gjirokastrës. Pa besuar Aliun, Suliotët dërguan vetëm 70 njerëz, të udhëhequr nga Llambro Xhavella. Të gjithë u kapën nga ushtarët të Aliut. Por një Suliot iku dhe solli lajmet në Sul. I pavetëdijshëm, Aliu besonte se Suli do dorëzohet shpejt, por takoj rezistencë. Burgosur, Llambro Xhavella arriti të bind Aliun që vetëm ai mund ti bindë Suliotët të dorëzohen. Duke lënë birin e tij Foton si peng, Llambro Xhavella e udhëhoq rezistencën luftarake. Suliotët luftuan jashtë një mësymje pas tjetrit nga osmanët. 16 Suliotët udhëhequr nga nipi i Lambros, Kiço Xhavella, vdiq duke mbrojtur deri në fund kullën e parë e cila ishte hyrje të Qafës. Në momentin kritik të betejës, afër 300 gra hynë në betejën - udhëhequr nga gruaja e Llambros, Mosko Xhavella. Shumë nga ushtarët të Aliut ikën, afër 3 mijë burra u vranë dhe ishin të plagosur. 80 burra Suliote u vranë dhe afër 160 ishin të plagosur.[17] Perevos shkruan se vetëm një e treta e ushtarëve të Aliut, i cili mori pjesë në fushatë, u kthyen në Janinë. Llambro Xhavella vdiq nga plagët e marra gjatë betejës, dhe djali i tij Foto Xhavella, u bë kreu të fisit Xhavella dhe që e kishte bashkë komandën e Sulit me fisin e Boçarit. Piktor italian Ludovico Lipparini ka portretizuar vdekjen e Llambros në fushën e betejës të vitit 1792. Historiani moderne britanik Douglas Dakin gjithashtu konsideron 1792, viti i vdekjes e Lambros. Por sipas disa burimeve, Llambrua vdiq 3 vjet më vonë në 1795 dhe gruaja e tij Moskua e udhëhoq fisin deri sa djali i tyre Fotua ishte moshë e duhur që të jetë kreu i fisit.

Fushata e tretë – 1803 (kapitullimi i Sulit)[redakto | redakto tekstin burimor]

Fushata e tretë të Ali Pashës kundër Suliotët në të vërtetë filloi së vitit 1800. Ndërkohë në vijim, këto kushtet gjeo politike ishin formuar: Venedikasit ishin larguar nga ishujt e Jonit dhe vendi i tyre ishte marrë nga francezët në 1797. Por pas katastrofës pësuar në betejën e Abukirit në 1798 (Egjipt), Ali Pasha filloi te bëhet dominues e rajonit. Pra, në mënyrë për të parandaluar depërtojë aspiratat e ushtrisë angleze për të zënë Pashallëkun i Janinës, Aliu morri pjesë në fushatën kundër Pashajt separatist i Vidinit Pashvanoglu, (1798), me dyfishin e ushtrisë që Sulltani kishte kërkuar, që dha një prestigj të ri Perandorisë Osmane. Gjithashtu në 1803, Sulltani i kërkoi Ali Pashës menjëherë një rrethim e planifikuar të Sulit, pas dëgjimit që Suliotët kishin prokuruar furnizime të konsiderueshme e municionit nga anijet franceze. Suliotët i morrën të gjitha furnizimet e tyre nga Parga dhe gjithashtu fituan mbështetje nga Evropa. Rusia dhe Franca i dhanë armë dhe municione atyre. Për fuqitë evropiane, Suliotët janë parë si një instrument për të dobësuar Perandorinë Osmane.

Pra, Ali Pasha e filloi fushatën në Epir në vitin 1800 dhe i zuri vendbanimet bregdetare: Butrint, Gumenicë, Prevezë dhe Vonica (ish trojet veneciane që u bënë nën sundimi franceze), e cila forcuar pozitën e tij duke siguruar kontrollin e rajonit, dhe izolimi i Sulit nga trojet miqësore. Ali Pasha u vendos të organizojë fushatën e tretë kundër Suliotët. Aliu tha se ai ishte përgatitur me një fushatë kundër ishullit Lefkada, afër bregdetit në një distancë prej qindra metra, me 15.000 ushtarë. Kur Britania u bë aleatë me Perandorinë Osmane për të forcuar forcat e tyre kundër Napoleonit, furnizimet të armës dhe municionet u ndërprenë. Pa mbështetje nga jashtë dhe të lodhur nga vitet e rrethimit, uniteti i familjeve Suliote filloi të ndahet. Familja Boçari për arsye politike e lanë Sulin. Për shembull Jorgj Boçari, udhëheqësi e moshuar të cilët me 70 anëtarë Boçarenjtë zhvilluan bisedime me Ali Pashën, tha se pa atë Suli nuk mund të durojë një rrethim për më shumë se 30 ditë. Por më 2 qershor 1800, Ali sulmoi Sulin dhe në krahasim me fushatat e mëparshme, ai takoi e më shumë rezistencë. Pas 4 muaj, Aliu, duke kujtuar fjalët të Jorgj Boçarit, tha se por nuk dorëzohet Suli e tij menjëherë, ajo do digjet gjallë. Jorgji pastaj mori helm për të shmangur zemërimin e Aliut dhe vdiq. Aliu, duke dështuar ta marrë Suli me forcë, vazhdoi me një bllokadë. Uria u bë armiku më i keq i Suliotët. Megjithatë, duke bërë një mësymje të dëshpëruar gjatë natës, 500 burra dhe 170 gra erdhën në Pargë dhe ata ngarkuan çdo thes me ushqim dhe u drejtuan për në Sul. Shqiptarët myslimanë pritë ata, por Suliotët nxituan përsëri dhe u ndihmuan nga njëqind Suliote të tjerë, që operacioni të furnizoi me ushqim Sulin ishte përfunduar me siguri. Rrethimi i Sulit zgjati 18 muaj. Gjatë kësaj kohe, sipas Perevos, mbrojtësit Suliote humbën jo më shumë se 100 luftëtarë, ndërsa forcat osmane u humbën 3.800 burra. Ali Pasha bëri një sërë ofertash për dorëzimin i Sulit:

  • 1. Ndërprerjen e bllokadës të Sulit.
  • 2. Një subvencion vjetor osmane për Suliotët.
  • 3. Ndërprerjen e bastisjeve nga Suliotët në rajon.

Suliotët ranë në dakord dhe dërguan, sipas kërkesës së Aliut, 24 pengj, një prej secilit nga familjeve kryesore. Pengjet u hodhën në burg dhe Aliu deklaroi se Suliotët por nuk u dorëzohen, ai do ti vrasë pengjet. Suliotët thanë se ata nuk dorëzohen. Aliu nuk morri përgjigjen e dëshiruar dhe propozoi sërish:

  • 1. Paraja, 1 milion qindarkë osmane.
  • 2. Për suliotët ta lënë Sulin dhe të zhvendosen ku ata duan.

Përgjigja ishte se ata e duanin atdheun e tyre të ëmbël në vend të paret e tij, dhe se liria nuk është në shitje, edhe për të gjitha thesaret e tokës. Suliotët ishin e gatshëm të vdesin për e fundit të popullit e tyre.

Suliotët u mblodhën në kishën e Shën Gjergjit dhe të diskutojnë po do të dorëzohen ose të luftojnë. Ka pasur më pak se 2.000 burra të armatosur. Udhëheqësit kryesore ishin Foto Xhavella, Dhimo Dhrako, Tushi Zerva, Kuconika, Gogë Dangli, Janaq Sheho, Fotomara, Xhavara, Vejko, Pano, Zguri, Dhiamadhi, dhe Jorgj Buzbu. Suliotët fituan të gjitha betejat vendimtare, por Ali Pasha ndërtoi kështjella në fshatrat fqinje për një rrethimin të gjatë. Suliotët pastaj bënë thirrje për ndihmë nga Franca dhe Rusia, por ishin të pasuksesshme.

Suliotët duruan edhe 10 muaj, duke vazhduar sulmin e tyre mbi forcat që rrethonin Sulin. Një nga këto sulmet ishte një bastisje e natës të 400 burrave dhe 200 grave në fortifikimin të fortë ndërtuar nga rrethuesit në Vilë. Edhe pa ushqim dhe municion, ata mund të kishin duruar më gjatë, por në natën e 26-27 shtator, një nga tyre Pelo Gushi i ndihmoi forca osmanët për të hyrë në Sul nëpër shtigjet malore të dhive. Suliotët, duke lënë fshatrat e tyre u mblodhën në Kungj dhe Bira. Aliu u vendos se pushkat nuk duheshin dhe e dha urdhrin për të "prerë me jatagan fisin armiqësore Suliote të osmanëve". Luftimet vazhduan dhe më 7 dhjetor 1803, Suliotët u tërhoq nga Kungji dhe Qafa edhe sulmi i fundit nga forcat osmane filloi. Perevos shkruan se në këtë ditë 700 ushtarë myslimanë shqiptarë u vranë dhe deri 1 mijë u plagosën.

Larfim në masë e Sulit[redakto | redakto tekstin burimor]

Më 12 dhjetor 1803 Suliotët kapitulluan dhe Ali Pasha premtoi për lirimin e tyre me të gjithë pasurinë e luajtshme edhe armët e tyre dhe ishte mjaftueshme për të braktisur së bashku me familjet sa më shpejt tokat e tyre stërgjyshore. Pra, katër ditë më vonë, më 16 dhjetor Suliotët u ndanë në tri falangat dhe u nisën për në bregdetin e Epirit. Ali u largua nga Suli dhe udhëzoi birin e tij Veli të përfundojnë një marrëveshje me Suliotët, për largimin të tyre së plotë nga rajoni. Veli erdhi në një marrëveshje me Suliotët. Duke u thirr fjala shqiptare e rëndësishëm "besa" një marrëveshje u arrit se për jetën e burgosurve ushtarë osmane në Sul, Foto Xhavella më 13 dhjetor 1803 e la Sulin me një kolonë Suliote dhe ishin nisur për në Pargë. Në një akt i tradhtisë që ishte bërë e njohur Suliotëve nga Ali Pasha, ai planifikoi ti kapë si pengje, kur ato shkonin në rrugën drejt Pargës. Ushtarët e Aliut ishin urdhëruar për të ngritur një pritë pranë rrugës. Për fat të mirë i Suliotëve, ushtarët e Aliut u zhvendosën të anulojnë urdhërat e tij. Disa bejlerë myslimanë Çam shqiptarë të Paramithisë dhe amartollë greke që ishin anëtarë të ushtrisë e Veliut kur dëgjuan këtë plan, i treguan Suliotët, të cilët ndryshuan itinerarin e tyre në minutën e fundit dhe arritën të mbijetojnë. Këto Suliote pastaj kaluan për në Korfuz, i cili ishte si Ishujt të tjerë e Jonit, nën kontrollin e Rusisë.

Kjo kolona e parë ishte e Foto Xhavellës, dhe krerët e tjerë të fisëve ishin: Dangli, Vejko Zharba, Dhimo Dhrako, Panomara dhe arritën pa asnjë humbje në Pargë, e cila ishte nën kontrollin e Rusisë, dhe prej andej shkuan në Korfuz. Për shembull, fisi i Zervës më pas e bëri rrugën e saj për në Mesinia, në gadishullin e Peloponezit të Greqisë, ku ata themeluan në fshat me emrin Romiri dhe osmanët, për ironi, e quajtën Veli. Atje, prifti Llambro Zerva, i njohur si Papa Llambro, vazhdoi për të mbledhur armët për Revolucionit grek, duke dërguar armë vëllait të tij, Dhiamadh Zerva, një udhëheqës të Ushtrisë Greke Revolucionare. Një udhëheqësi ushtarak i Sulit dhe murg i quajtur Samuil, mbetur në Kungj, ja vuri zjarrin barutit të depos municionit me një shpërthim masiv që i kushtoi jetën, kur forcat osmane iu afruan.

Kolona e dytë nën krerët Kuconika dhe Kiço Boçari, kush bashkëpunoj me Ali Pashën, i bindi Suliotët të besojnë fjalën e Aliut. Kjo kolonë nën Kiçon drejtuan për manastirin e Zallongut, duke pritur kur dhe ku ata do të dërgohen dhe të vendosen nga Aliu. Më 16 dhjetor, manastiri u rrethuar me tremijë ushtarë të shqiptarit Beqir. Beqiri tha se ai ishte udhëzuar nga Aliu për të çarmatosur dhe ti dorëzojë Suliotët në Janinë. Suliotët kuptuan se ata nuk kishin llojshmëri, por vetëm për luftim dhe vdekje. Suliotët duruan 2 ditë. Në ditën e tretë, 18 dhjetor, u bë e qartë se kjo situatë nuk do zgjasë gjatë kohës, dhe pasoi një betejë të dëshpëruar. Bllokuar nga ushtarë armik, në një incident të famshëm, e ashtuquajtura Vaji i Zallogut, afër 60 gra bënë vetëvrasje për të shmangur kapjen. Ato u ngjitën mbi një shkëmb dhe filluan valle rrumbullake dhe këndonin edhe sipas traditës ata e bënë këtë duke hedhur nga një shkëmb e pjerrta, njëri pas tjetrit.

Ata burrat dhe gratë Suliote të mbijetuar që arritën të bëjnë ikje dhe rrugëdalje gjatë natës, formuar një kolonë të tretë dhe numëronin 1,150 njerëz. I drejtuar nga Kiço Boçari, ata Suliote shkuan në fshatin Vurgarel që Kiçua e bëri pronë tokësore e tij gjatë bashkëpunimin me Aliun. Për sigurim më të madhe, Kiçua me Suliotët u zhvendosën në manastirin e Virgjëreshës në Selcë që ndodhet në malet e Agrafës. Pas kohës, osmanët e rrethuan manastirin. Suliotët duruan 4 muaj. Më 4 prill 1804, kur osmanët hynë në manastirin, më shumë se 160 gra kanë përsëritur ngjarjet në Zallong, duke hedhur veten e tyre në lumin Aspropotamo, ku e pranuan vdekjen me fëmijët. Vetëm 50 ushtarë Suliote dhe një grua, të drejtuar nga Kiço Boçari, midis të cilëve ishte djali i tij Markua, arritën rrugëdalje për në Pargë dhe kaluan për në Korfuz.

Jeta në mergim[redakto | redakto tekstin burimor]

Shumë Suliote hyn në shërbim me rusët në Korfuz, ku u bë një komponent i rëndësishëm i Legjionit të lehta pushkatar.

Kjo ishte një regjiment të parregullta dhe organizuara nga rusët në mesin e refugjatëve kontinentale; ajo jo vetëm përfshinte Suliotët, por edhe Himarjotët, Manjotët, kleftët (banditët grekë) dhe armatollët (milicitë kunder kleftëve greke, krijuar nga osmanët, që në fakt e mbështetur kleftëve). Formimi i kësaj njësie është ndërmarrë nga koloneli rus Papadhopulos (greke në përkatësisë etnike). Regjiment, i quajtur fillimisht "Legjioni Papadhopulosit", më vonë u zhvillo si një ushtri të fortë. Organizimi i tij ishte përshkruar nga Papadhopulos në një fletëpalosje në greqisht titulluar "Shpjegimet lidhur me krijimin e një legjion të Epiro-Suliote dhe Himaro-Peloponezianëve në shërbim të Madhërisë së tij Imperial Aleksandri ..." . Ai pranoi se Suliotët dhe të tjerët ishin trajnuar natyrisht në taktikat e parregullta dhe nuk duhet të jenë në përputhje me taktikat e rregullta Perëndimore. Kjo njësi u emërua përfundimisht "Legjioni i pushkatarë të Lehtë".[18][19]

Suliotët morrën pjesë në fushatat në Napoli (1805), ishullin Tenedos (1806), Dalmaci (1806), dhe gjatë mbrojtjes të ishullit Lefkadës (1807).[20]

Me Traktatin e Tilsit në 1807 dhe detentenë midis Rusisë dhe Francës, forcat ruse u tërhoqën nga ishujt e Jonit dhe francezët i pushtuan ato. Suliotët dhe komponentëve të tjerë të njësive ruse hyri në shërbim me francezët në njësi të ndryshme, të tilla si Battaglione dei Cacciatori Macedoni[21] dhe Régiment Albanais (regjimenti shqiptar), terma të cilat nuk kanë konotacion etnik e tyre më vonë, por në vend të kësaj ishin termat stilizuar që përshkruar origjinën e përgjithshme të ushtarëve apo mënyrën e luftimeve.[22] [23]

Koloneli Minot, komandanti i Regjimentit "shqiptare" të caktuar si komandantëve batalionit ishin krerët e klaneve Suliote që kishin respektin e ushtarëve. Midis tyre ishin: Tushi Zerva, Jorgj Dhrako, Joti Dangli, Pano Zuko, Nastuli Panomara, Kiço Palaska, Kiço Pasho, Foto Xhavella (kishin shërbyer nën rusët), Vejko Zerva.[24]

Gjatë luftës anglo-francez mbi ishujt e Jonit mes 1810 dhe 1814, Suliotët në shërbim të Francës u përballën kundër refugjatëve Suliote të tjera së organizuara nga britanikët në regjimentin e këmbësorisë së lehtë greke. Se Suliotët ishin kryesisht në garnizon në Korfuz, e cila mbeti nën kontrollin francez deri në 1814, shumë pak hynë në shërbim britanike.[20]

Britanikët i shpërndan mbetjet e Regjimentit Suliote në 1815 dhe më pas i çmontuan dy regjimente e tyre greke. Kjo la shumë Suliote dhe refugjatëve të tjera ushtarake pa jetesën.

Në vitin 1817, një grup i veteranëve të shërbimit rus në Ishujt Jon udhëtoi në Rusi për të parë nëse ata mund të marrin patentat e komisionit dhe punësimit në ushtrinë ruse. Ndërsa pasuksesshme në këtë përpjekje, ata u anëtarësuan me Filike Etaireia ("Kompania e Miqve"), shoqërinë e fshehtë themeluar në Odesë në 1814 me qëllim të çliruar tokat ortodokse nga sundimi osman. Ata u kthyen në Ishujt Jon dhe diku tjetër filluan të rekrutuar veteranëve tjerë në Filike Etaireia, duke përfshirë një numër të udhëheqësve Suliot.[20]

Përvoja e trajnimit i kësaj periudhe, si pjesë e një ushtrie të rregullt, do të shërbejë kauzën e saj në revolucionin grek, ku Suliotët së bashku me grupet e tjera luftarake formuan thelbin ushtarak e lëvizjes.

Pjesëmarrja në Luftën Greke të Pavarësisë[redakto | redakto tekstin burimor]

Kur ka pasur shenja të qarta për fillimin e një kryengritjeje greke kundër sundimit osman, Ali Pasha pa një mundësi për të bërë Epirin në një shtet të pavarur. Më 4 dhjetor 1820, Ali Pasha dhe Suliotët formuar një koalicion anti-osman, në të cilën Suliotët kontribuan 3.000 ushtarë. Ali Pasha fitoi mbështetjen e Suliotëve kryesisht për shkak se ai ofroi për të lejuar kthimin e Suliotët në tokën e tyre dhe pjesërisht për shkak të apelit i Aliut në bazë të origjinës së përbashkët shqiptare.[25] Në 12 dhjetor, Suliotët rimor rajonin e Sulit nga shqiptarët Labe, të cilat kontrollin Sulin prej vitin 1803, dhe shqiptarët Çame, të cilët luftuan së bashku me trupat osmane të Pasho beut. Ata gjithashtu e kapën fortesën e Qafës.[26] Nga ana tjetër, koalicioni me Ali Pashën ishte i suksesshëm dhe kontrolluan pjesën më të madhe të rajonit, por kur trupat e tij besnikë myslimane shqiptarë ishin të informuar për fillimin të revoltave greke në Peloponez, ata e braktisën atë dhe u bashkuan me osmanët.[27] Megjithatë, kur Lufta greke e Pavarësisë u shpërtheu, kjo koalicion u ndërpre dhe ata kanë marrë pjesë në disa konflikte. Nga ana tjetër, planet të Ali Pashës u dështuan dhe ai u vra në 1822.[28] Në shtator 1822, anija luftarake Britanike HMS Chanticleer u dërgua në krahinën Frar i Prevezës, të mbikëqyrë evakuimin e Suliotëve pas kapitullimit së tyre.

Udhëheqësit Suliote Marko Boçari dhe Kiço Xhavella u bënë gjeneralë të shquar të Luftës së Pavarësisë. Megjithatë, shtatë Suliote e humb jetën, sidomos kur duke mbrojtur qytetin Mesollonjë. Lord Bajroni, vullnetar më të shquar filogreke evropiane dhe komandant i përgjithshëm i ushtrisë greke në Greqi Perëndimore, u përpoq për të integruar Suliotët në një ushtri të rregullt. Shumë Suliote u bashkangjit me Lord Bajronin në 1824, të tërhequr nga paratë që ai ishte i njohur për të sjellë me të.[29]

Pas Luftës greke e Pavaresisë[redakto | redakto tekstin burimor]

Kosta Boçari, vëllai i Marko Boçarit, jetoi për të shërbyer në ushtri greke si shumë Suliote në ekzil.[30]

Në vitin 1854, gjatë Luftës së Krimesë, një numër i oficerëve ushtarakë grekë me origjinë Suliote, nën Kiço Xhavella, mori pjesë në një revoltë të dështuar në Epir, duke kërkuar bashkimin me Greqinë.[31] Deri në 1909, forcat osmane mbajtën një bazë ushtarake në fortesën e Qafës. Së fundi në vitin 1913, gjatë Luftërave Ballkanike, osmanët humbën Epirin dhe zona jugore e rajonit u bë pjesë e shtetit grek.

Anëtarët e diasporës Suliote që jetonte në Greqi, ka luajtur një rol të madh në politikë nëpër shekullin 19 dhe 20 dhe çështjet ushtarake, si Dhimitër Boçari,[32] bir i Marko Boçarit, dhe Napoleon Zerva,[33] udhëheqësi i EDES-it që i pastruar etnikisht shqiptarët myslimanë nga Çamëria gjatë Luftës së Dytë Botërore.

Identiteti[redakto | redakto tekstin burimor]

Demografia[redakto | redakto tekstin burimor]

Në fshatin Sul, jetonin katërqind e pesëdhjetë familje. Nga këto, fisët kryesore të fshatit ishin:

Boçari, Buzbu, Buxha, Daçuli, Dangli, Dhrako, Kallojeri, Karabini, Kaskari, Kuconika, Llavidha, Mallama, Manxhi, Mati, Shahini, Shei, Toda, Tora ose Dora, Thanasi, Vasho, Xhavella dhe Zharba.

Në fshatin Qafë, jetonin nëntëdhjetë familje dhe katër fise:

Foto, Nika, Pandazi dhe Zerva.

Në fshatin Navarik, gjashtëdhjetë e pesë familje dhe tri fise:

Bufi, Salatari dhe Xhorra.

Në fshatin Samonivë, pesëdhjetë familje dhe tri fise:

Beka, Ika dhe Daliani.


Shih edhe[redakto | redakto tekstin burimor]

Burimet[redakto | redakto tekstin burimor]

  1. ^ Laurie Kain Hart. Culture, Civilization, and Demarcation at the Northwest Borders of Greece. American Ethnologist, Vol. 26, No. 1 (Feb., 1999), pp. 196-220. Published by: Blackwell Publishing on behalf of the American Anthropological Association "Finlay's late 19th century impression gives some impressions of the social complexity of social categories in this area. To begin with, the Suliotes (celebrated by Byron and in Greek national history for their role in the liberation of Greece) were a "branch of the Tchamides, one of the three great divisions of the Tosks" (Finlay 1939:42)-in other words they initially spoke Albanian... the question of a national identity can hardly be applied here"
  2. ^ Elsie, Robert (1986), http://books.google.com/books?id=eXEhAAAAMAAJ&dq=, London, United Kingdom: Greenwood Press, p. 17, ISBN 0-313-25186-X, <http://books.google.com/books?id=eXEhAAAAMAAJ&dq=>. Retrieved on 31 Mars 2009 
  3. ^ Pappas Nicholas, Charles. Greeks in Russian military service in the late eighteenth and early nineteenth centuries. Institute for Balkan Studies, 1991, f. 39: "a name whose origins are also unclear... ".
  4. ^ Περραιβός, Χριστόφορος, Ιστορία του Σουλλίου και Πάργας, Αθήνα 1857, f. 18 (pdf 34). Në gjuhën greqisht
  5. ^ Φουρίκης, Πέτρος. Πόθεν το όνομά σου Σούλι, Ημερολόγιον της Μεγάλης Ελλάδος, Αθήναι, 1922, f. 405-406.
  6. ^ Po aty, f. 415.
  7. ^ Μπαμπινιώτης, Γεώργιος. Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας, Αθήνα, 1998.
  8. ^ «Φυσάει σφοδρός ο αέρας, και το δάσος κυμαίνεται της Σελλαιΐδος», Ανδρέας Κάλβος, Λυρικά, Ωδή πέμπτη, στ. 3.
  9. ^ a b Μπίρης, Κώστας. Αρβανίτες, οι Δωριείς του νεότερου Ελληνισμού: H ιστορία των Ελλήνων Αρβανιτών. Αθήνα , 1960 (botimi 3. 1998: ISBN 960-204-031-9).
  10. ^ Hart Laurie Kain (1999) Culture, civilization and demarcation at the Northern Borders of Greece, American Ethnologist, vol. 26, No. 1, f. 202
  11. ^ Leake, William. Travels in Northern Greece, London, 1835, vol. 1, f. 502.
  12. ^ Miranda Vickers, The Albanians: A Modern History, I.B.Tauris, 1999, ISBN 1-86064-541-0, ISBN 978-1-86064-541-9 "The Souliots, then numbering around 12,000, were Christian Albanians inhabiting a small independent community somewhat akin to that of the Catholic Mirdite tribe to the north
  13. ^ PDF "(875 KB) 2001 Census" (në Greqisht). National Statistical Service of Greece (ΕΣΥΕ). www.statistics.gr. vizituar në 2014-05-02.
  14. ^ Περραιβός, Χριστόφορος, Ιστορία του Σουλλίου και Πάργας, Αθήνα, 1857, f. 2.
  15. ^ Biris (1960: 285ff.) Cf. also K. Paparigopoulos (1925), Ιστορία του Ελληνικού Εθνους, Ε-146.
  16. ^ Λάμπρος Κουτσονίκας: Γενική ιστορία της ελληνικής επαναστάσεως, Τόμος Α΄, S. 14-15, Εν Αθήναις: Εκ του «Ευαγγέλιμου» Δ. Καρακατζάνη 1863 (Lexuar më 5 Prill 2014)
  17. ^ Suli - Epirus
  18. ^ Rados N. Konstantinos, Souliotes and Armatoloi in the Septinsular (1804-1815). The Legion of the "Light Riflemen" - The "Albanian Regiment" - The two regiments of the "Light Greek Infantry of the Duke of York". Athens, 1916, pp. 47, 48.
    Ράδος N. Κωνσταντίνος, Οι Σουλιώται και οι Αρματωλοί εν Επτανήσω (1804-1815). Η Λεγεών των "Ελαφρών Κυνηγετών" - Το "Αλβανικόν Σύνταγμα" - Τα δύο συντάγματα του "ελαφρού ελληνικού πεζικού του δουκός της Υόρκης". Αθήναι, 1916, pp. 47, 48
  19. ^ Legrand Emile, Bibliographie Ionienne ... des ouvrages publies par les Grecs des Sept-Iles. Paris, 1910, vol. 1, pp. 202, 203, article 699.
  20. ^ a b c Nicholas Charles Pappas, Greeks in Russian Military Service in the Late Eighteenth and Early Nineteenth Centuries, Institute for Balkan Studies, 1991
  21. ^ Nation and ideology: essays in honor of Wayne S. Vucinich. East European Monographs 1981
  22. ^ Nation and ideology: essays in honor of Wayne S. Vucinich. East European Monographs 1981
  23. ^ Bode, Andreas (1975). «Albaner und Griechen als Kolonisten in Neurussland"», Beitrage zur Kenntnis Sudosteuropas und des Nahen Orients, Munchen, vol. 16 (1975), pp. 29-35, cited in: Les Grecs en Russie/Les colonies militaires, Oct. 1995, by Sophie Dascalopoulos (Prof.) – Vernicos Nicolas (Prof.)"We remark that the term "Albanian" is not an ethnic qualification but, as the terms "Zouave" and "Dragon", is used as generic to certain corps of infantry, formations of mercenaries recruited among christians of Turkey. The Albanian Regiments were used also by the Italians and the French".
  24. ^ Boppe Auguste, Le Régiment Albanais (1807-1814), Berger-Levrault & Cie, Paris, 1902. p. 11.
  25. ^ Fleming, Katherine Elizabeth (1999), http://books.google.com/?id=NX93wUlfYpEC&pg=PA47&dq=Ioannina+%2B+Albanian#v=onepage&q=was%20obtained%20only%20after%20Ali's%20promise&f=false, Princeton University Press, pp. 59, 63, ISBN 978-0-691-00194-4, <http://books.google.com/?id=NX93wUlfYpEC&pg=PA47&dq=Ioannina+%2B+Albanian#v=onepage&q=was%20obtained%20only%20after%20Ali's%20promise&f=false>. Retrieved on 19 Tetor 2010 
  26. ^ M. V. Sakellariou: Epirus, 4000 years of Greek history and civilization, S. 273, Athēna: Ekdotike Athenon 1997, ISBN 9602133716
  27. ^ Victor Roudometof, Roland Robertson (2001), http://books.google.com/?id=I9p_m7oXQ00C&pg=PA189&dq=Victor+Roudometof%2BChams, Greenwood Publishing Group, 2001, p. 25, ISBN 978-0-313-31949-5, <http://books.google.com/?id=I9p_m7oXQ00C&pg=PA189&dq=Victor+Roudometof%2BChams> 
  28. ^ Victor Roudometof, Roland Robertson. Nationalism, globalization, and orthodoxy: the social origins of ethnic conflict in the Balkans. Greenwood Publishing Group, 2001 ISBN 978-0-313-31949-5, p. 25
  29. ^ Brigands with a Cause, Brigandage and Irredentism in Modern Greece 1821-1912, by John S. Koliopoulos, p. 59. Clarendon Press, Oxford. 1987. ISBN 0-19-822863-5
  30. ^ University of Chicago (1946), [[w:Encyclopædia britannica: a new survey of universal knowledge, Volume 3:|]], Encyclopædia britannica, inc, p. 957, "Marco Botsaris’s brother Kosta (Constantine), who fought at Karpenisi and completed the victory, lived to become a general and senator in the Greek Kingdom. Kosta died in 1853.." 
  31. ^ Baumgart Winfried. Englische Akten zur Geschichte des Krimkriegs. Oldenbourg Wissenschaftsverlag, 2006. ISBN 978-3-486-57597-2, p. 262
  32. ^ University of Chicago. Encyclopædia britannica: a new survey of universal knowledge. Encyclopædia britannica, inc., 1946, p. 957
  33. ^ Alexandros L. Zaousēs, Hetairia Meletēs Hellēnikēs Historias. Οι δύο όχθες, 1939-1945: μία προσπάθεια για εθνική συμφιλίωση. Ekdoseis Papazēsē, 1987, p. 110.