Xhizja

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Shko te: navigacion, kërko

Xhizja (arabisht جزية = ǧizya = taksë për frymë, tribut) quhet taksa e caktuar për të mbrojturit jo-myslimanë (dhimmi-t) nën sundimin islamik.

Xhizja në kuran dhe në ekzegjezën e kuranit[redakto | redakto tekstin burimor]

Vjelja e kësaj takse nga popullsia e nënshtruar jo-myslimane, kur për ta bëhej fjalë për pjesëtarë të feve të librave (ahl al-kitab), dmth. çifutë dhe të krishterë, bazohet në kuran:

„Luftoni kundra atyre që nuk besojnë tek zoti dhe në ditën e gjyqit të mbramë, që nuk ndalojnë (ose: nuk e shpallin të ndaluar) çka ka ndaluar zoti dhe profeti i tij dhe që nuk i takojnë fesë së vërtetë si ata të cilëve u është dërguar shkrimi, (luftojini ata) deri sa të paguajnë me dorën e vet tribut (haraç) pa bërë fjalë!“ sure 9, vargu 29. (Përkthyer sipas Rudi Paret)

Në këtë varg të kuranit, i cili, sipas shkrimeve përputhëse me njëra-tjetrën të ekzegjezës së kuranit (tafsir-i) (ndër to at-Tabari, Ibn Kathir-i, al-Zamahshari etj.) është krijuar në sfondin historik të fushatave të Muhamedit kundra Perandorisë Bizantine dhe aleatëve të saj arabë në veri të Gadishullit Arabik të vitit 629[1], janë bazuar interpretimet juridike të literaturës ligjore të fundit të shekullit të 7-të dhe fillimit të shekullit të 8-të.[2] Niveli i kësaj takse varej nga sasia e pronës së taksapaguesit duke qenë kështu jo taksë kolektive. [3]

Xhizja në të drejtën islamike[redakto | redakto tekstin burimor]

Jurisprudenca islamike e trajton temën e xhizja-s në kapitujt e xhihadit dhe në shkrimet mbi të drejtën e luftës, ku të drejtat dhe detyrat e jo-myslimanëve përcaktohen hollësisht duke u nisur vetëm nga këndvështrimi islamik. Nëpërmjet pagimit të kësaj takse ata shndërroheshin në „të mbrojtur“, që gëzonin nën pushtetin mysliman mbrojtjen e jetës dhe të pronës (sasia e të cilës vendosej nga e drejta islamike) si dhe të drejtën e ushtrimit të lirë të riteve fetare, e cila gjithashtu u nënshtrohej kufizimeve të ligjeve islamike në fuqi.[4]

Ligjet më të vjetra mbi tatimin e jo-myslimanëve, të cilat e kanë origjinën në kohën e umajjadëve dhe janë të lidhura me emra autorësh si al-Auzāʿī, Abu Hanifa, Malik ibn Anas-i dhe ash-Shafii, janë trashëguar në veprën e at-Tabari-t „Teoritë kontroverse (të diskutueshme) të teologëve juridikë“.[5]

Të detyruar për pagimin e kësaj takse ishin meshkujt e rritur, të shëndoshë psiqikisht dhe fizikisht. Gratë, fëmijët dhe lypësit si dhe murgjit e manastireve të varfër ishin të liruar nga xhizja. Taksa duhej paguar në të holla ose me ato prodhime në natyrë që janë të lejuara nga ligjet islamike. Vargu i mësipërm i kuranit është për shumë përfaqësues të drejtimeve juridike islamike (madhab-it) një nga provat e shumta për sundimin dhe epërsinë e fesë islame mbi të nënshtruarit jo-myslimanë në perandorinë islamike. Niveli i kësaj takse ndryshonte sipas rajonit dhe epokës së perandorisë islamike. Lirimi i taksapaguesve nga xhizja ka qenë e mundur vetëm nëpërmjet konvertimit (ndërrimit të fesë) në fenë islame. Por meqenëse taksat për popullsinë jo-myslimane nën sundimin islamik përbënin për myslimanët pjesën më të madhe të të ardhurave tatimore, nuk ka patur as nga pala myslimane ndonjë interes të veçantë për islamizimin e zonave përkatëse.[6] Kjo gjë çoi deri aty sa në fillim të shekullit të tetë konvertimi i jo-myslimanëve u ndalua.[7]

Format e tatimeve për jo-myslimanët[redakto | redakto tekstin burimor]

Se ç'rëndësi të madhe ka patur kjo formë tatimi për sistemin shtetëror islamik dhe për fikh-in e tregojnë analizat e hollësishme të juristit Ibn Kayyim al-Xhauzija (1292-1350) në librin e tij të rëndësishëm me titullin أحكام أهل الذمة = ahkam ahl al-dhimma = Aḥkām ahl al-ḏimma = detyrime ligjore për të mbrojturit, ku ai e përshkruan në mënyrë përmbledhëse çështjen e xhizja-s në mbi 160 faqe.

Format e tatimit kanë qenë të ndryshme: a) taksa në rajonet e nënshtruara me anë të kontratës së paqes (sulh) si psh. kontrata e Muhamedit me të krishterët e Naxhranit përgjatë udhës në shkretëtirë ndërmjet Mekkës dhe Jemenit, b) taksa në rajonet e nënshtruara me forcë (ʿanva), popullsia e të cilave nuk u ishte dorëzuar vetë myslimanëve. Sasinë dhe nivelin e taksave të formës së përmendur së fundi e kanë pasur në dorën vetëm autoritetet myslimane. [8]

Legjitimiteti i tatimit[redakto | redakto tekstin burimor]

Legjitimiteti i vjeljes së këtyre taksave është diskutuar hollësisht dhe në mënyrë kontroverse (polemike) nga teologët juridikë islamikë. Mendimet e tyre përputhen në atë se legjitimiteti i taksës për frymë bazohet si në kuran (në suren 9, vargu 29 të përmendur më lart) ashtu edhe në sunna-n e Muhamedit dhe udhëzimet e tij. Teologët juridikë (si psh. ash-Shafii) kanë qenë të mendimit se forma e kësaj takse është një simbol i përulësisë së atyre që nuk e pranojnë doktrinën e fesë islame: „...deri sa të paguajnë me dorën e vet tribut pa bërë fjalë!“ [9]

Juristët e mëvonshëm e shihnin vjeljen e xhizja-s si nxitje për hyrjen në „rrugën e drejtë“ të atyre, të cilët ishin të detyruar të zgjidhnin, ose të pranonin fenë islame, ose të ngulin këmbë në "pafesinë" e tyre (kufr). Në fund të fundit kjo taksë konsiderohej (pavarësisht nga kushtet në të cilat ajo vendosej) si burim i sigurt të ardhurash për shtetin islamik: „Ajo është një lloj poshtërimi për ta (jo-myslimanët) dhe ndihmë (financiare) për ne“. Në konceptimin bashkëkohor të kësaj politike fiskale (taksash) të historisë islamike thuhet: „Të ardhurat vetë nuk janë kryesore për legjitimimin e xhizja-s. Kryesore është shumë më tepër nënshtrimi i të mbrojturve (ahl al-dhimma) ndaj sundimit të myslimanëve, për të jetuar pranë tyre që të njohin përparësitë e fesë islame dhe drejtësinë e myslimanëve në mënyrë që këto përparësi të bëhen për ta prova bindëse për të braktisur pafesinë (kufr) dhe për të pranuar fenë islame.“[10]

Xhizja në Perandorinë Osmane[redakto | redakto tekstin burimor]

Sistemi i xhizja-s ka ekzistuar në Perandorinë Osmane deri në kohën e Luftës së Krimesë duke u zëvendësuar me anë të خط همايون = hatt-ı hümâyûn = dorëshkrimit kryezot të 18 shkurtit 1856 me taksën e lirimit ushtarak (arabisht بدل عسکری = bedel-i askerî).[11] Pas revolucionit të Atatürk-ut xhizja u hoq përfundimisht; që atëherë kryejnë në Turqi edhe të krishterët shërbimin ushtarak.

Shih edhe[redakto | redakto tekstin burimor]

Referencat[redakto | redakto tekstin burimor]

  1. ^ Shih edhe: Theodor Nöldeke: Geschichte des Qorāns. (Historia e kuranit). Vëll. 1. f. 223-224, Leipzig 1909
  2. ^ al-mausu'a al-fiqhiyya. Vëll. 15. f. 149-207.
  3. ^ Uri Rubin: Quran and Tafsīr. The case of „ʿan yadin“. Në: Der Islam, Vëll. 70 (1993), f. 133-144
  4. ^ Mark R. Cohen: Under Crescent and Cross: The Jews in the Middle Ages. Princeton University Press, 1995. f. 71
  5. ^ Joseph Schacht: Das Konstantinopeler Fragment des Kitāb Iḫtilāf al-Fuqahāʾ des Abū Ǧaʿfar Muḥammad ibn Ǧarīr aṭ-Ṭabarī. Brill, Leiden 1933. f. 199-241
  6. ^ Albrecht Noth: Früher Islam (Feja islame e hershme). Në: Ulrich Haarmann: Geschichte der arabischen Welt. (Historia e botës islame) C. H. Beck, 1987. f. 92 f.
  7. ^ W. Montgomery Watt: Islamic Conceptions of the Holy War. Në: Th. P. Murphy: The Holy war. Ohio State University Press, 1974. f. 149
  8. ^ al-mausuʿa al-fiqhiyya, vëll. 15. f. 161
  9. ^ al-mausuʿa al-fiqhiyya, Vëll. 15. f. 158 duke u bazuar tek ekzegjeza e ash-Shafii-t dhe tek burime të tjera klasike. Në lidhje me komentimin e këtij vargu të kuranit shih: Meir J. Kister: „'An yadin“ (Qur'ān, IX/29). Në: Arabica 11 (1964), f. 272-278. Ose edhe në: Rudi Paret: Der Koran. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1975. f. 295-303
  10. ^ al-mausuʿa al-fiqhiyya, Vëll. 15. f. 159-160
  11. ^ Halil İnalcık: Cizye. Osmanlılar’da Cizye. Në: Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Vëll. 8, TDV Yayını, Istanbul 1993, f. 48.

Literaturë[redakto | redakto tekstin burimor]

  • Daniel C. Dennett: Conversion and the Poll Tax in Early Islam. Harvard University Press, 1950
  • Abu Yusuf Yaqub ben Ibrahim Ançari, E. Fagnan: Le livre de l'impot foncier (Kitab el-Kharâdj). Paris 1921
  • The Encyclopaedia of Islam. Vëll. 2. f. 559. Brill, Leiden
  • Al-mausu'a al-fiqhiyya (Enciklopedi e të drejtës islamike). Botuar nga ministria për vakf dhe çështjet e fesë. Vëll. 15. Kuwait 2002