Shko te përmbajtja

Ç'oksigjenimi oqeanik

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Harta globale niveleve të ulta dhe në rënie të oksigjenit në ujërat bregdetare (kryesisht për shkak eutrofizimit) dhe në oqeanin e hapur (nga ndryshimet klimatike). Harta tregon vendet bregdetare, ku nivelet e oksigjenit kanë rënë në më pak se 2 mg/L (pikat e kuqe), ashtu dhe zgjerimi i zonave oqeanike me oksigjen minimal në 300 metra (rajonet me nuancë blu).[1]

Ç'oksigjenimi oqeanik është pakësimi i përmbajtjes së oksigjenit në pjesë të ndryshme oqeanike, si rrjedhojë e veprimtarive njerëzore.[2] Janë dy zona ku kjo po ndodh. Së pari ajo po ndodh në zonat bregdetare, ku eutrofizimi po zhvillohet mjaft shpejt (në pak dekada) duke i zbritur nivelet e oksigjenit shumë poshtë.[3] Ky lloj ç‘oksigjenimi oqeanik quhet edhe zona të vdekura. Së dyti, ç‘oksigjenimi oqeanik zhvillohet edhe në oqeanin e hapur. Në atë pjesë të oqeanit, tashmë nivelet e oksigjenit janë në pakësim. Si pasojë, zonat natyrore me oksigjen të ulët (të ashtuquajturat zona me oksigjen minimal (ZOM)) tashmë dalëngadalë po zgjerohen.[4]

Ky zgjerim po ndodh si pasojë e ndryshimeve klimatike të shkaktuara nga njeriu.[5][6] Ulja e shkaktuar në përmbajtjen e oksigjenit në oqeane përbën një kërcënim për jetën detare, ashtu si dhe për njerëzit që varen nga jeta detare për ushqim ose jetesë.[7][8][9] Një ulje e niveleve të oksigjenit prek se si oqeani prodhimtar është, si ushqyesit dhe karboni, qarkullon dhe si funksionojnë habitatet detare.[10][11]

Duke u bërë oqeanet më të ngrohtë, kjo çon në rritjen e humbjes së oksigjenit në oqeane. Kjo, pasi temperaturat më të larta rrisin shtresëzimin oqeanik. Arsyeja për këtë gjendet në lidhjet e shumëfishta midis dendësisë dhe efektit të tretëshmërisë që shkaktohen nga ngrohja.[12][13] Si një efekt anësor, disponueshmëria e ushqyesve për jetën detare pakësohet, duke e shtuar edhe më shumë stresin për organizmat detare.

Rritja e temperaturave në oqeane shkaktojnë edhe një tretshmëri të pakësuar të oksigjenit në ujë, që mund të shpjegoi rreth 50% të humbjes së oksigjenit në nivelin e sipërm të oqeanit (>1000 m). Ujëra më të ngrohta oqeanike mbajnë më pak oksigjen, duke qenë më pluksues sesa uji i ftohtë. Kjo çon në përzierje më të ulët të ujit të oksigjenuar afër sipërfaqes me ujin më të thellë, i cili përmban në mënyrë natyrore më pak oksigjen. Uji më i ngrohtë gjithashtu ngre kërkesën për oksigjen nga organizmat e gjalla; si pasojë, më pak oksigjen është i disponueshëm për jetën detare.[14]

Studimet kanë treguar se oqeanet tashmë kanë humbur 1-2% të oksigjenit të tyre që nga mesi i shekullit të XX[15][16] dhe modelet e simuluara parashikojnë një rënie deri në 7% të përmbajtjes globale të O2 oqeanik përgjatë njëqint viteve të ardhshme. Rënia e oksigjenit është projektuar të vijojë për njëmijë vjetë më shumë.[17]

Terminologjia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Termi ç'ksigjenimi oqeanik është përdorur gjithmonë e më shumë nga trupat shkencore ndërkombëtare, pasi ai përfshin prirjen e uljes së inventarit të oksigjenit oqeanik.[3] Oqeanografët dhe studiuesit e tjerë kanë diskutuar se çfarë fraze e përshkruan më mirë dukurinë ndaj të pa spezializuarëve. Midis opsioneve kanë qenë asfiksimi oqeanik, ç'oksigjenimi detar, shterimi i oksigjenit oqeanik dhe hipoksia oqeanike.[18]

Llojet dhe mekanizmat

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Ka dy lloje ç'oksigjenimi oqeanik, që zhvillohen në zona të ndryshme dhe kanë shkaqe të ndryshme: pakësimi i oksigjenit në zonat bregdetare përkundrejtë oqeanit të hapur si dhe oqeanit të thellë (zonat me oksigjen minimal).[4] Këto janë të kombinuara, por të ndryshme.

Zonat e vdekura janë zona hipoksike (oksigjen i ulët) në oqeane dhe liqenet e mëdha. Hipoksia ndodh kur përqëndrimi i oksigjenit të tretur (dissolved oxygen, DO) bie te ose më poshtë se 2 ml O2/litër. Kur një masë ujore gjendet në kushtet e hipoksisë, flora dhe fauna ujore fillojnë të ndryshojnë sjellje në mënyrë që të arrijnë pjesët e ujit me nivele më të larta oksigjeni. Kur DO bie poshtë 0.5 ml O2/litër në një masë ujore, ndodh ngordhshmëria në masë. Me një përqëndrim të tillë të ulët të DO, këto masa ujore nuk arrijnë ta mbështesin jetën ujore.[19] Historikisht, shumë nga këto vende kanë ndodhur në mënyrë natyrore. Megjithatë, në vitet 1970, oqeanografët filluan të vërenin shembuj të rritjes dhe zgjerimit të zonave të vdekura. Ato ndodhin afër bregdeteve të banuara, kur jeta ujore është më e përqëndruar.

Zonat bregdetare

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Rajonet bregdetare, si Deti Baltik, veriu i Gjiri i Meksikës dhe Gjiri Çesapik, ashtu dhe masat e mbyllura ujore si Liqeni Erie, janë prekur nga ç'oksigjenimi, si pasojë e eutrofizimit. Ushqyesit e tepërt hyjnë në këto sisteme nëpërmjet lumenjve, së fundmi nga rrjedhjet urbane dhe bujqësore dhe shpyllëzimet e gjera. Këta ushqyes çojnë në prodhimtari të lartë që prodhon lëndë organike që zhytet në fund dhe ajroset. Frymëmarrja e asaj lënde organike përdor oksigjen, duke shkaktuar hipoksi ose anoksi.

Zonat e oqeanit të hapur dhe të thellë

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Në oqeanin e hapur ka zona natyrore me oksigjen të ulët, që ngadalë po zgjerohen. Këto zona oqeanike me oksigjen minimal (oxygen minimum zone, OMZ) përgjithësisht ndodhin në thellësitë e mesme oqeanike, nga 100 – 1000 m thellësi. Ato janë dukuri natyrore që rezulton nga frymëmarrja e zhytjes së lëndës organike të prodhuar në sipërfaqen e oqeanit. Megjithatë, duke qenë se përmbajtja e oksigjenit oqeanik zvogëlohet, zonat me oksigjen minimal po zgjerohen si vertikalisht ashtu dhe horizontalisht.[5] Në këto zona me oksigjen të ulët qarkullimi i ujit është i ngadaltë. Ky stabilitet është më i lehtë për të parë ndryshimet e vogla në oksigjen, siç është rënia prej 1-2%. Në shumë nga këto zona, kjo rënie nuk nënkupton se ato bëhen të pajetueshme për peshqit dhe gjallesat e tjera detare, por përgjatë shumë dekadave mund të ndodh, veçanërisht në Oqeanin Paqësor dhe Indian.[20]

Oksigjeni hyn në oqean në sipërfaqe, nëpërmjet proçeseve fotosintetike nga fitoplanktonet dhe përzierja me atmosferën. Organizmat, si mikrobike ashtu dhe shumë-qelizore, përdorin oksigjen në frymëmarrje përgjatë të gjithë thellësisë së oqeanit, kështu që kur furnizimi me oksigjen nga sipërfaqja është më i paktë se oksigjeni i nevojshëm në ujërat e thella, ndodh humbja e oksigjenit.

Kjo dukuri është naturore, por po shtohet me rritjen e shtresëzimit oqeanik dhe rritjes së temperaturave oqeanike. Shtresëzimi ndodh kur masat ujore me veti të ndryshme, së pari temperatura dhe kripshmëria shtresëzohen, me ujin me dendësi më të ulët në krye të ujit me dendësi më lartë. Sa më të mëdha dallimet e vetive midis shtresave, aq më pak përzierje ndodhin midis shtresave. Shtresëzimi rritet kur temperatura e sipërfaqes oqeanike ose sasia e ujit të ëmbël të hyrë në oqean nga lumenjtë dhe shkrirja e akujve rritet, duke e intensifikuar ç‘oksigjenimin oqeanik nga pakësimi i furnizimit. Një tjetër faktor, që mund ta pakësojë furnizimin është tretshmëria e oksigjenit. Pasi temperatura dhe kripshmëria rriten, tretshmëria e oksigjenit zvogëlohet, duke nënkuptuar se më pak oksigjen mund të tretet në ujë pasi ai ngrohet dhe bëhet më i kripur.

Roli i ndryshimeve klimatike

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Ndërsa zonat me oksigjen minimal (oxygen minimum zones, OMZ) ndodhin në mënyrë natyrore, ato mund të shtohen nga ndikimi njerëzor si ndryshimet klimatike dhe ndotja me bazë tokësore nga bujqësia dhe ujërat e zeza. Parashikimi i medeleve të tanishme klimatike dhe skenarëve të ndryshimeve kllimatike tregon se do të ndodh ngrohje domethënëse dhe humbje e oksigjenit përgjatë shumicës së oqeanit të sipërm.[21] Ngrohja globale rrit temperaturat oqeanike, veçanërisht në zonat e cektinave bregdetare. Kur temperaturat e ujit rriten, aftësia e tij për të bartur oksigjen zvogëlohet, duke çuar në uljen e përqëndrimeve të oksigjenit në ujë.[22] Ky kompleks i efekteve të eutrofizimit në zonat bregdetare është përshkruar më lartë.

Zonat e oqeanit të hapur pa oksigjen janë rritur më shumë se 1.7 milionë milje katrorë në 50 vitet e fundit, dhe në ujëraqt bregdetare shihet një rritje dhjetëfishore në zonat me oksigjen të ulët për të njëjtën periudhë kohore.[23]

Matja e oksigjenit të tretur në ujërat bregdetare dhe të oqeanit të hapur për 50 vjetët e fundit ka treguar një rënie të theksuar të përmbajtjes së oksigjenit.[24][16][25] Kjo rënie është lidhur me zgjerimin horizontal dhe vertikal, si dhe tej-zgjatjen e kushteve të varfra oksigjenike në të gjitha rajonet e oqeaneve globale. Hulumtimet e shtrirjes hapsinore të OMZ në të shkuarën, nëpërmjet metodave paleoqeanografike, tregon qartësisht se shtrirja hapsinore e OMZ-ve është zgjeruar përgjatë kohës. Ky zgjrim është i kombinuar me ngrohjen oqeanike dhe ajërimin e ulur të ujërave termokline.[26]

Kërkimet janë përpjekur të modelojnë ndryshimet potenciale të OMZ-ve si pasojë e ngritjes së temperaturave globale dhe ndikimit njerëzor. Kjo është sfiduese për shkak të shumë faktorëve që mund të kontribuojnë në ndryshimet te OMZ-të.[27] Faktorët e përdorur për modelimin e ndryshimeve në OMZ janë të shumta dhe në disa raste, të vështira për tu kryer ose përllogaritur. Disa nga proçeset e studiuara janë ndryshimet në oksigjenin e gaztë të tretshëm si pasojë e ngritjes së temperaturave oqeanike, ashtu dhe ndryshimet në sasinë e frymëmarrjes dhe fotosintezës që ndodh përreth OMZ-ve. Shumë studime kanë arritur në përfundimin se OMZ-të po zgjerohen në vende të shumta, por oshilimet e OMZ-ve moderne nuk janë kuptuar akoma plotësisht.[28][29][30] Projekti ekzistues i reduktimeve të konsiderueshme të modeleve të sistemit tokësor për oksigjenin dhe variablat e tjera fiziko-kimike në oqean për shkak të ndryshimeve klimatike, me degëzimin potencial për ekosistemet dhe njerëzit.

Ulja globale e përmbajtes së oksigjenit oqeanik është statistikisht domethënës dhe i shfaqur përtej mbështelljes së oshilacioneve natyrore. Kjo prirje e humbjes së oksigjenit është duke u përshpejtuar, me shtrirje të gjerë dhe humbje të dukshme pas viteve 1980.[31] Niveli i përmbajtjes së përgjithshme të humbjes së oksigjenit varion sipas rajonit, me Paqësorin Verior që po paraqitet si një pikë veçanërisht e nxehtë ç‘oksigjenimi, për shkak të të sasisë së rritur të kohës meqë ujërat e tij të thella ishin të ajrosura (shiko qarkullimin termohalin) dhe përdorimin e lartë të dukshëm të oksigjenit (apparent oxygen utilization, AOU). Vlerësimet e humbjeve të përgjithshme të oksigjenit në oqeane variojnë nga 119 deri në 680 T mol pë dekadë−1 që nga vitet 1950.[24][16] Këto vlerësime përfaqësojnë 2% të inventarit global oqeanik të oksigjenit.[25]

Shkrirja e hidrateve të gazta në shtresat fundore të ujërave mund të rezultojë në çlirimin e më shumë metani nga sedimentet dhe konsumimin pasues të oksigjenit nga frymëmarrja aerobike e metanit në dioksidit karbonik. Një tjetër efekt i ndryshimeve klimatike mbi oqeanet, që shkakton ç‘oksigjenimin oqeanik janë ndryshimet qarkulluese. Pasi oqeani ngrohet nga sipërfaqja, shtresëzimi pritet të rritet, duke paraqitur një prirje për ta ngadalësuar qarkullimin oqeanik, që pastaj rrit më tej ç‘oksigjenimin oqeanik.[11]

Vlerësimet për të ardhmen

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Rezultatet nga modelet matematike tregojnë se niveli i humbjeve të oksigjenit oqeanik, do të vijojnë të përshpejtohen deri në 125 T mol/vit−1 nga viti 2100 si rrjedhojë e ngrohjes së vazhdueshme, një pakësim i ajrosjes së ujërave të thella, rritje e kërkesës biologjike për oksigjen dje zgjerimi i të OMZ-ve të lidhura në zonat e cekëta.[16]

Variacionet

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Zgjrimi i zonave me oksigjen minimal (OMZ)

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Mjaft zona të oqeanit të hapur kanë përqëndrim të ulët natyror të oksigjenit, për shkak të konsumimit biologjik të oksigjenit që nuk mund të mbështesë nga niveli i hyrjes së oksigjenit në zonë nga transporti fizik, përzierja ajër-det, ose fotosinteza. Këto zona quhen zona me oksigjen miminal (oxygen minimum zone, OMZ), të cilat shtrihen në një larmi sistemesh të oqeaneve të hapura, që pësojnë këto kushte oksigjeni të pakët natyror, si zonat e ngjitjes, basenet e thella të deteve të mbyllur dhe bërthamat e disa modele baticore.[25]

Ç'oksigjenimi oqeanik ka çuar në kushte suboksike, hipoksike dhe anoksike, si në ujërat bregdetare ashtu dhe në oqeanin e hapur. Që nga viti 1950, më shumë se 500 site në ujërat bregdetare kanë raportuar përqëndrime oksigjeni poshtë 2 mg/litër−1, që përgjithësisht pranohet si pragu i kushteve hipoksike.[25]

Shtrirja e OMZ-ve është zgjeruar në oqeanet tropikalë, gjatë gjysmës së fundit të shekullit.[28][29][32]

Ujërat e varfëra me oksigjen të sistemeve bregdetare dhe oqeanit të hapur janë studiuar gjerësisht në izolim nga njëri-tjetri, me hulumtues që përqëndrohen mbi eutrofizimin e shkaktuar nga hipoksia në ujërat bregdetare dhe që ndodhin në mënyrë natyrore (pa lidhje të dukshme me hyrjen e drejtpërdrejtë të ushqyesve antropogjenik) OMZ-të e oqeanit të hapur. Megjithatë, ujërat bregdetare dhe të oqeanit të hapur, të varfëra me oksigjen janë tepër të ndërlidhura dhe në këtë mënyrë të dyja shihet se janë rritur në intensitet, shtrirje hapsinore dhe shtrirjen kohore të kushteve të ç‘oksigjenimit.[33]

Nxitësit e intensifikimit hipoksisë dhe acidifikimit oqeanik në sistemet ngjitëse të shelfit. Erërat drejtë ekuatorit nxisin ngjitjen e oksigjenit të tretur (DO) ulët, tepër ushqyes dhe ujë me tepër karbon të tretur inorganik dissolved inorganic carbon, DIC) nga sipër zonës me oksigjen minimal. Gradientët ndërshelfikë në prodhimtari dhe kohën e qëndrimit në ujërat e poshtme nxisin fuqinë e uljes së DO (rritjes së DIC) pasi uji kalon përgjatë një shelfi kontinental prodhimtar.[34][35]

Shtrirja hapsinore e kushteve të ç‘oksigjenuara mund të variojnë gjerësisht. Në ujërat bregdetare, rajonet me kushte ç‘oksigjenimi mund të shtrihen nga më pak se një deri në disa mijëra kilometra katrorë.[25] OMZ-të e oqeanit të hapur ekzistojnë në të gjitha basenet oqeanike dhe kanë variacione të ngjashme të shtrirjes hapsinore; një llogaritje e 8% të volumit global oqeanik ndodhet brenda OMZ-ve. OMZ-ja më e madhe ndodhet në veriun lindor të Paqësorit tropikal, që përfshin 41% të këtij volumi global,[36] ndërsa OMZ-ja më e vogël gjendet në lindjen tropikale të Atlantikut Verior, duke përbërë vetëm 5% të volumit global OMZ.[20]

Shtrirja vertikale e mungesës së oksigjenit

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Shtrirja vertikale e kushteve me oksigjen të ulët është gjithashtu variabile, ndërsa zonat vazhdimisht me oksigjen të ulët kanë variacion vjetor në kufijtë e sipërm dhe të poshtëm të ujërave të varfëra me oksigjen.[37] Tipikisht, OMZ-të pritet të ndodhin në thellësitë rreth 200 deri në 1,000 metra. Kufiri i sipërm i OMZ-ve karakterizohet nga një gradient i fort dhe i shpejtë në oksigjenim, të quajtur oksiklinë.[38] Thellësia e oksiklinës varion midis OMZ-ve dhe ndikohet kryesisht nga proçeset fizike si flukset ajër-det dhe qarkullimi vertikal në thellësitë termokline.[39] Kufiri i poshtëm i OMZ-ve është i lidhur me pakësimin e konsumimit biologjik të oksigjenit, pasi shumica e lëndës organike konsumohet dhe ajroset në 1,000 m e krejit të kolonës vertikale ujore. Sistemet bregdetare më të cekta mund të pësojnë shtrirje të ujërave të varfëra me oksigjen në fundin e ujërave, duke çuar në efekte negative në organizmat bentike.[40]

Shumë OMZ të vazhdueshme e kanë rritur trashësinë përgjatë pesë dekadave të fundit. Kjo ka ndodhur për shkak se kufiri i sipërm i OMZ-së bëhet më i cektë dhe gjithashtu si rrjedhojë e zgjrimit të poshtëm të OMZ-së.[41][5]

Variacionet në zgjatjen kohore

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Zgjatja kohore e kushteve të varfëra me oksigjen mund të variojnë në shkallë stinore, vjetore, ose shumë-dekadëshe. Kushtet hipoksike në sistemet bregdetare si Gjiri i Meksikës zakonisht janë të lidhura me shkarkimet e lumenjve, stratifikimin termohalin të kolonës ujore, forcave të shtytura nga era dhe modelet e qarkullimit të shelfit kontinental. Si të tilla, ka modele stinore dhe vjetore në fillimin, vazhdimin dhe ndërprerjen e kushteve intensivisht hipoksike.[42] Përqëndrimet e oksigjenit në oqeanet e hapura dhe skajet midis zonave bregdetare dhe oqeanit të hapur mund të shihet variacioni në intesitet, shtrirjen hapsinore dhe atë kohore nga oshilacionet shumë-dekadëshe të kushteve klimatike.[43]

Rajonet bregdetare kanë pësuar gjithashtu zgjerim hapsinor dhe kohor për shkak të rritjes së futjes së ushqyesve antropogjenik dhe ndryshimeve në qarkullimin rajonal.[44] Zona që nuk kanë pasë përjetuar më parë kushte të ulëta oksigjenike, si shelfi bregdetar i Oregonit në bregun perëndimor të Shteteve të Bashkuara, së fundi dhe në mënyrë të beftë kanë zhvilluar hipoksi stinore.[45]

Ndikimet

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Produktiviteti oqeanik

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Ç‘oksigjenimi oqeanik krijon implikime për produktivitetin oqeanik, ciklin e ushqyesve, ciklin karbonik dhe habitatet deare.[10][11] Studimet kanë treguar se oqeanet tashmë kanë humbur 1-2% të oksigjenit të tyre që nga mesi i shekullit të XX,[15][16] dhe modelet e simuluara parashikojnë një rënie prej deri në 7% të përmbajtjes së O2 oqeanik përgjatë qint viteve në vazhdim. Rënia e oksigjenit projektohet të vazhdoi për njëmijë vjetë ose më shumë.[17]

Ç‘oksigjenimi oqeanik rezulton në zgjerimin e zonave me oksigjen minimal në oqeane. Ky ç‘oksigjenim shkaktohet nga një mosbarapeshim i burimeve dhe daljeve të oksigjenit të tretur në ujë.[11] Ndryshimi ka qenë mjaft i shpejtë dhe kërcënon peshqit dhe llojet e tjera të jetës detare, ashtu si dhe njerëzit, të cilët varen nga jeta detare për ushqim dhe jetesë.[7][46][8][9]

Pasi zonat me oksigjen të ulët zgjerohen vertikalisht më afër sipërfaqes, ato mund të prekim sistemet e ngjitjes bregdetare si Rrumën e Kalifornisë në bregun e Oregonit (ShBA). Këto sisteme ngjitjeje shtyhen nga erërat stinore që i detyrojnë ujërat sipërfaqësorë afër bregut të lëvizin më largë, që tërheq ujin më të thellë përgjatë shelfit kontinental. Pasi ujërat më të thella të ç‘oksigjenuara bëhen të cekta, më shumë ujë i ç‘oksigjenuar mund të arrijë shelfin kontinental, duke shkaktuar hipoksi bregdetare dhe vrasje të peshqëve. Ndikimet e vrasjes masive të peshqëve në industrinë e akuakulturës projektohen të jetë të thella.[47][48]

Organizmat detare dhe bidiversiteti

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Disponueshmëria e specieve është çrregulluar përgjatë rrjetës ushqimore oqeanike, si pasojë e ndryshime në kiminë oqeanike. Pasi oqeani ngrohet, përzierja midis shtresave ujore ulet, duke rezultuar në më pak oksigjen dhe ushqyes të disponueshëm për jetën detare.[49]

Efektet afatshkurtëra mund të shihen në rrethanat tepër fatale, por pasoja të tjera mund të përfshijnë aftësinë e çrregulluar riprodhuese, rritjen e pakësuar dhe rritjen e sëmundshërisë së popullsisë.[50] Këto mund ti atribuohen të efektit bashkë-stresues. Kur një organizëm është tashmë i stresuar, për shembull duke marrë më pak oksigjen se sa do të pëlqente, ai nuk performon aq mirë në fushat e tjera të ekzistencës së tij, riprodhimi, rritja dhe shmangja e sëmundjeve.[51][52] Për më tepër, ujë më i ngrohtë jo vetë mban më pak oksigjen, por bën që organizmat detarë të kenë nivele më të larta metabolike, duke bërë që ata ta përdorin më shpejtë oksigjenin e disponueshëm, duke e zvogëluar përqëndrimin e oksigjenit në ujë edhe më shumë. Më në fund, për disa organizma, reduktimi i habitatit do të jetë një proble. Zonat e banueshme në kolonën ujore pritet të ngushtohen si dhe stinët e jetueshme pritet të shkurtohen. Nëse uji që një organizëm banon rregullisht ka përqëndrime më të ulëta oksigjeni sesa mund të përballohen, ai nuk do të jetojë më aty. Kjo do të çonte në modele të ndryshuara të zhvendosjes ashtu dhe ndryshime ose reduktime të zonës së banueshme.[21]

Efektet afatgjata mund të shihen në një shkallë më të gjerë ndryshimesh të biodiversitetit dhe formimin e rrjetës ushqimore. Për shkak të ndryshimit të habitatit të shumë organizmave, marrëdhënia grabitqar-pre do të ndryshohet. Për shembull, kur ngjeshen në një zonë më të vogël të miroksigjenuar, rastet e takimeve grabitqar-pre do të rriten, duke shkaktuar një rritje të predatorizimit, duke e vendosur potencialisht ngushtimin e popullsisë pre.[50] Për më tepër, diversiteti i eksosistemit në përgjithësi pritet të zvogëlohet për shkak të uljes së përqëndrimeve oksigjenike.[51]

Efektet mbi peshkimin

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Zgjerimi vertikal i OMZ-ve tropikale e ka zvogëluar zonën midis OMZ-së dhe sipërfaqes. Kjo nënkupton se shumë specie që jetojnë pranë sipërfaqes, si peshqit, mund të preken periodikisht. Kërkimet në vijim po hulumtojnë se si zgjerimi i OMZ-ve prek rrjetet ushqimore në këto zona.[30] Studimet mbi zgjerimin e OMZ-ve në Oqeanet Paqësor dhe Atlantik tropikalë janë vrojtuar efekte negative mbi popullsinë e peshqëve dhe peshkimin komercial, që me gjasa ndodhi nga pakësimi i habitatit kur OMZ-ja zhvendoset në një thellësi më të ulët.[28][53]

Sjellja e peshqëve në përgjigje të ç‘oksigjenimit oqeanik bazohet në përballimin e tyre të kushteve me oksigjen të pakët. Specie me tolerancë të ulët anoksike priren të pësojnë një ngushtim të habitatit në përgjigje të zgjerimit të OMZ-ve.[41] Speciet e peshqëve me një tolerancë të ulët të kushteve me pak oksigjen mund të zhvendosen për të jetuar më afër sipërfaqes oqeanike, ku përqëndrimi i oksigjenit do të jetë zakonisht më e lartë.[54] Përgjigjet biologjike ndaj ngushtimit të habitatit mund të variojnë. Disa specie ksifioidësh (peshqë shpatorë), grabitqarë pelagjik si istiofori dhe istioforidae, që kanë pësuar ngushtim habitati, faktikisht janë rritur pasi preja e tyre, peshqë të vegjël pelagjik, kanë pësuar të njëjtin ngushtim habitati, duke rezultuar në rritjen e prekshmërisë së presë përballë ksifioidëve.[55] Toleranca e peshqëve ndaj kushteve anoksike, si dosidicus gigas dhe miktofidët, mund të qëndrojnë aktivë në mjedise anoksike në një nivel të ulët, që mund të përmirësojë mbijetesën e tyre duke e rritur shmangjen e gabitqarëve me tolerancë të ulët anoksike duke e rritur aksesin në burimet që konkurrentët e tyre intolerant ndaj kushteve anoksike nuk mundin.[56][57]

Marrëdhënia midis zooplanktonit dhe zonave me oksigjen të ulët është e ndërlikuar duke variuar sipas specieve dhe fazës jetësore. Disa zooplanktone xhelatinoze e reduktojnë nivelin e rritjes së tyre kur ekspozohen ndaj hipoksisë, ndërsa të tjeë e përdorin këtë habitat për të gjuajtur mbi përqëndrime të larta preshë me nivelin e tyre të paprekur të rritjes.[58][56][59] Aftësia e disa zooplanktoneve xhelatinoze për ta përballuar hipoksinë mund ti atribuohet aftësisë për të depozituar oksigjen në zonat ndërxhelore.[60] Zhvendosjet e zooplanktoneve si pasojë e ç‘oksigjenimit oqeanik mund të prekin peshkimin, ciklin global të azotit dhe marrëdhëniet trofike. Këto ndryshime kanë potencialin për pasoja të mëdha ekonomike dhe mjedisore nëpërmjet mbipeshkimin ose shkatërrimit të rrjetave ushqimore.

Shiko edhe

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Referime

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
  1. ↑ Breitburg, Denise; Levin, Lisa A.; Oschlies, Andreas; Grégoire, Marilaure; Chavez, Francisco P.; Conley, Daniel J.; Garçon, Véronique; Gilbert, Denis; Gutiérrez, Dimitri; Isensee, Kirsten; Jacinto, Gil S.; Limburg, Karin E.; Montes, Ivonne; Naqvi, S. W. A.; Pitcher, Grant C.; Rabalais, Nancy N.; Roman, Michael R.; Rose, Kenneth A.; Seibel, Brad A.; Telszewski, Maciej; Yasuhara, Moriaki; Zhang, Jing (2018). "Declining oxygen in the global ocean and coastal waters". Science (në anglisht). 359 (6371): eaam7240. Bibcode:2018Sci...359M7240B. doi:10.1126/science.aam7240. PMID 29301986. S2CID 206657115.
  2. ↑ Limburg, Karin E.; Breitburg, Denise; Swaney, Dennis P.; Jacinto, Gil (24 janar 2020). "Ocean Deoxygenation: A Primer". One Earth (në anglisht). 2 (1): 24–29. Bibcode:2020OEart...2...24L. doi:10.1016/j.oneear.2020.01.001. ISSN 2590-3330. S2CID 214348057.
  3. 1 2 D. Laffoley; J. M. Baxter (2019). Ocean deoxygenation: everyone's problem (në anglisht). Svicër: Gland. fq. 562. ISBN 978-2-8317-2013-5.
  4. 1 2 Oschlies, Andreas; Brandt, Peter; Stramma, Lothar; Schmidtko, Sunke (2018). "Drivers and mechanisms of ocean deoxygenation". Nature Geoscience (në anglisht). 11 (7): 467–473. Bibcode:2018NatGe..11..467O. doi:10.1038/s41561-018-0152-2. ISSN 1752-0894. S2CID 135112478.
  5. 1 2 3 L. Stramma; G. C. Johnson; J. Printall; V. Mohrholz (2008). "Expanding Oxygen-Minimum Zones in the Tropical Oceans". Science (në anglisht). 320 (5876): 655–658. Bibcode:2008Sci...320..655S. doi:10.1126/science.1153847. PMID 18451300. S2CID 206510856.
  6. ↑ C. Mora (2013). et al. "Biotic and Human Vulnerability to Projected Changes in Ocean Biogeochemistry over the 21st Century". PLOS Biology (në anglisht). 11 (10): e1001682. doi:10.1371/journal.pbio.1001682. PMC 3797030. PMID 24143135.
  7. 1 2 Carrington (4 janar 2018). "Environment. Oceans suffocating as huge dead zones quadruple since 1950, scientists warn". The Guardian (në anglishte britanike). ISSN 0261-3077. Marrë më 4 korrik 2023.
  8. 1 2 Pearce, Rosamund (15 qershor 2018). "Guest post: How global warming is causing ocean oxygen levels to fall". Carbon Brief (në anglisht). Marrë më 4 korrik 2023.
  9. 1 2 Long, Matthew C.; Deutsch, Curtis; Ito, Taka (2016). "Finding forced trends in oceanic oxygen". Global Biogeochemical Cycles (në anglisht). 30 (2): 381–397. Bibcode:2016GBioC..30..381L. doi:10.1002/2015GB005310. ISSN 0886-6236. S2CID 130885459.
  10. 1 2 Harvey, Fiona (7 dhjetor 2019). "Oceans losing oxygen at unprecedented rate, experts warn". The Guardian (në anglishte britanike). ISSN 0261-3077. Marrë më 7 dhjetor 2019.
  11. 1 2 3 4 D. Laffoley; J. M. Baxter, red. (2019). Ocean deoxygenation: Everyone's problem - Causes, impacts, consequences and solutions (PDF) (në anglisht). Zvicër: IUCN.
  12. ↑ N. Bednaršek; C. J. Harvey; I. C. Kaplan; R. A. Feely; J. Možina (2016). "Pteropods on the edge: Cumulative effects of ocean acidification, warming, and deoxygenation". Progress in Oceanography (në anglisht). 145: 1–24. doi:10.1016/j.pocean.2016.04.002.
  13. ↑ Ralph F. Keeling; Hernan E. Garcia (2002). "The change in oceanic O2 inventory associated with recent global warming". Proceedings of the National Academy of Sciences (në anglisht). 99 (12): 7848–7853. doi:10.1073/pnas.122154899.
  14. ↑ "Ocean deoxygenation". IUCN (në anglisht). 6 dhjetor 2019. Marrë më 2 maj 2021.
  15. 1 2 L. Bopp; L. Resplandy; J. C. Orr; S. C. Doney; J. P. Dunne; M. Gehlen; P. Halloran; C. Heinze; T. Ilyina; R. Seferian; J. Tjiputra (2013). "Multiple stressors of ocean ecosystems in the 21st century: projections with CMIP5 models". Biogeosciences (në anglisht). 10 (10): 6625–6245. Bibcode:2013BGeo...10.6225B. doi:10.5194/bg-10-6225-2013. hdl:11858/00-001M-0000-0014-6A3A-8.
  16. 1 2 3 4 5 S. Schmidtko; L. Stramma; M. Visbeck (2017). "Decline in global oceanic oxygen content during the past five decades". Nature (në anglisht). 542 (7641): 335–339. Bibcode:2017Natur.542..335S. doi:10.1038/nature21399. PMID 28202958. S2CID 4404195.
  17. 1 2 Ralph F. Keeling; Arne Kortzinger; Nicolas Gruber (2010). "Ocean Deoxygenation in a Warming World" (PDF). Annual Review of Marine Science (në anglisht). 2: 199–229. Bibcode:2010ARMS....2..199K. doi:10.1146/annurev.marine.010908.163855. PMID 21141663. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 1 mars 2016.
  18. ↑ "Ocean Dead Zones Growing; May Be Linked to Warming". National Geographic News (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 23 korrik 2011.
  19. ↑ "NOAA: Gulf of Mexico 'dead zone' predictions feature uncertainty" (në anglisht). National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA). 21 qershor 2012. Arkivuar nga origjinali më 4 mars 2016.
  20. 1 2 J. Karstensen; L. Stramma; M. Visbeck (2008). "Oxygen minimum zones in the eastern tropical Atlantic and Pacific oceans" (PDF). Progress in Oceanography (në anglisht). 77 (4): 331–350. Bibcode:2008PrOce..77..331K. doi:10.1016/j.pocean.2007.05.009.
  21. 1 2 C. Deutsch; A. Ferrel; B. Seibel; Portner, H.-O.; Huey, R. B. (4 qershor 2015). "Climate change tightens a metabolic constraint on marine habitats". Science (në anglisht). 348 (6239): 1132–1135. Bibcode:2015Sci...348.1132D. doi:10.1126/science.aaa1605. ISSN 0036-8075. PMID 26045435.
  22. ↑ Stanley E. Manahan (2005). Environmental chemistry (në anglisht). CRC Press. ISBN 978-1-4987-7693-6. OCLC 994751366.
  23. ↑ Gokkon, Basten (9 janar 2018). "Global warming, pollution supersize the oceans' oxygen-depleted dead zones". Mongabay News (në anglisht).
  24. 1 2 T. Ito; S. Minobe; M. C. Long; C. Deutsch (2017). "Upper ocean O2 trends: 1958–2015". Geophysical Research Letters (në anglisht). 44 (9): 4214–4223. Bibcode:2017GeoRL..44.4214I. doi:10.1002/2017GL073613.
  25. 1 2 3 4 5 D. Breitburg (2018). et al. "Declining oxygen in the global ocean and coastal waters". Science (në anglisht). 359 (6371): eaam7240. Bibcode:2018Sci...359M7240B. doi:10.1126/science.aam7240. PMID 29301986.
  26. ↑ R. F. Keeling; A. Körtzinger; N. Gruber (2010). "Ocean Deoxygenation in a Warming World". Annual Review of Marine Science (në anglisht). 2 (1): 199–229. Bibcode:2010ARMS....2..199K. doi:10.1146/annurev.marine.010908.163855. PMID 21141663.
  27. ↑ R. F. Keeling; H. H. Garcia (4 qershor 2002). "The change in oceanic O2 inventory associated with recent global warming". Proceedings of the National Academy of Sciences (në anglisht). 99 (12): 7848–7853. Bibcode:2002PNAS...99.7848K. doi:10.1073/pnas.122154899. ISSN 0027-8424. PMC 122983. PMID 12048249.
  28. 1 2 3 L. Stramma; G. C. Johnson; J. Sprintall; V. Mohrholz (2 maj 2008). "Expanding Oxygen-Minimum Zones in the Tropical Oceans". Science (në anglisht). 320 (5876): 655–658. Bibcode:2008Sci...320..655S. doi:10.1126/science.1153847. ISSN 0036-8075. PMID 18451300. S2CID 206510856.
  29. 1 2 Gilly, William F.; Beman, J. Michael; Litvin, Steven Y.; Robison, Bruce H. (3 janar 2013). "Oceanographic and Biological Effects of Shoaling of the Oxygen Minimum Zone". Annual Review of Marine Science (në anglisht). 5 (1): 393–420. doi:10.1146/annurev-marine-120710-100849. ISSN 1941-1405. PMID 22809177.
  30. 1 2 Stramma, Lothar; Schmidtko, Sunke; Levin, Lisa A.; Johnson, Gregory C. (prill 2010). "Ocean oxygen minima expansions and their biological impacts". Deep Sea Research Part I: Oceanographic Research Papers (në anglisht). 57 (4): 587–595. Bibcode:2010DSRI...57..587S. doi:10.1016/j.dsr.2010.01.005. ISSN 0967-0637.
  31. ↑ T. Ito; A. Nenes; M. S. Johnson; N. Meskhidze; C. Deutsch (2016). "Acceleration of oxygen decline in the tropical Pacific over the past decades by aerosol pollutants". Nature Geoscience (në anglisht). 9 (6): 443–447. Bibcode:2016NatGe...9..443I. doi:10.1038/ngeo2717. S2CID 133135734.
  32. ↑ Mora, Camilo; Wei, Chih-Lin; Rollo, Audrey; Amaro, Teresa; Baco, Amy R.; Billett, David; Bopp, Laurent; Chen, Qi; Collier, Mark; Danovaro, Roberto; Gooday, Andrew J. (15 tetor 2013). "Biotic and Human Vulnerability to Projected Changes in Ocean Biogeochemistry over the 21st Century". PLOS Biology (në anglisht). 11 (10): e1001682. doi:10.1371/journal.pbio.1001682. ISSN 1545-7885. PMC 3797030. PMID 24143135.
  33. ↑ L. A. Levin; D. L. Breitburg (2015). "Linking coasts and seas to address ocean deoxygenation". Nature Climate Change (në anglisht). 5 (5): 401–403. Bibcode:2015NatCC...5..401L. doi:10.1038/nclimate2595.
  34. ↑ F. Chan; J. A. Barth; K. J. Kroeker; J. Lubchenco; B. A. Menge (2019). "The dynamics and impact of ocean acidification and hypoxia". Oceanography (në anglisht). 32 (3): 62–71. doi:10.5670/oceanog.2019.312..
  35. ↑ V. Gewin (2010). "Oceanography: Dead in the water". Nature (në anglisht). 466 (7308): 812. doi:10.1038/466812a.
  36. ↑ K. F. Wishner; D. M. Outram; B. A. Seibel; K. L. Daly; R. L. Williams (2013). "Zooplankton in the eastern tropical north Pacific: Boundary effects of oxygen minimum zone expansion". Deep-Sea Research Part I: Oceanographic Research Papers (në anglisht). 79: 122–144. Bibcode:2013DSRI...79..122W. doi:10.1016/j.dsr.2013.05.012.
  37. ↑ F. A. Whitney; H. J. Freeland; M. Robert (2007). "Persistently declining oxygen levels in the interior waters of the eastern subarctic Pacific". Progress in Oceanography (në anglisht). 75 (2): 179–199. Bibcode:2007PrOce..75..179W. doi:10.1016/j.pocean.2007.08.007.
  38. ↑ A. Bertrand; M. Ballón; A. Chaigneau (2010). "Acoustic observation of living organisms reveals the upper limit of the oxygen minimum zone". PLOS ONE (në anglisht). 5 (4): e0010330. Bibcode:2010PLoSO...510330B. doi:10.1371/journal.pone.0010330. PMC 2862015. PMID 20442791.
  39. ↑ S. Prakash; P. Prakash; M. Ravichandran (2013). "Can oxycline depth be estimated using sea level anomaly (SLA) in the northern Indian Ocean?". Remote Sensing Letters (në anglisht). 4 (11): 1097–1106. Bibcode:2013RSL.....4.1097P. doi:10.1080/2150704X.2013.842284. S2CID 128973651.
  40. ↑ M. M. Baustian; N. N. Rabalais (2009). "Seasonal composition of benthic macroinfauna exposed to hypoxia in the northern Gulf of Mexico". Estuaries and Coasts (në anglisht). 32 (5): 975–983. Bibcode:2009EstCo..32..975B. doi:10.1007/s12237-009-9187-3. S2CID 85424157.
  41. 1 2 L. Stramma; E. D. Prince; S. Schmidtko; J. Luo; J. P. Hoolihan; M. Visbeck; D. Ë. R. Wallace; P. Brandt; A. Körtzinger (2012). "Expansion of oxygen minimum zones may reduce available habitat for tropical pelagic fishes" (PDF). Nature Climate Change (në anglisht). 2 (1): 33–37. Bibcode:2012NatCC...2...33S. doi:10.1038/nclimate1304. hdl:10961/1538.
  42. ↑ N. N. Rabalais; R. E. Turner; Ë. J. Wiseman; D. F. Boesch (1991). "A brief summary of hypoxia on the northern Gulf of Mexico continental shelf: 1985-1988". Geological Society, London, Special Publications (në anglisht). 58 (1): 35–47. Bibcode:1991GSLSP..58...35R. doi:10.1144/GSL.SP.1991.058.01.03. S2CID 128670326.
  43. ↑ C. Deutsch; H. Brix; T. Ito; H. Frenzel; L. Thompson (2011). "Climate-forced variability of ocean hypoxia". Science (në anglisht). 333 (6040): 336–340. Bibcode:2011Sci...333..336D. doi:10.1126/science.1202422. PMID 21659566. S2CID 11752699.
  44. ↑ L. E. Osterman; R. Z. Poore; P. W. Swarzenski; D. B. Senn; S. F. DiMarco (2009). "The 20th-century development and expansion of Louisiana shelf hypoxia, Gulf of Mexico". Geo-Marine Letters (në anglisht). 29 (6): 405–414. Bibcode:2009GML....29..405O. doi:10.1007/s00367-009-0158-2. S2CID 130052186.
  45. ↑ A. A. Keller; V. Simon; F. Chan; W. W. Wakefield; M. E. Clarke; J. A. Barth; D. Kamikawa; E. L. Fruh (2010). "Demersal fish and invertebrate biomass in relation to an offshore hypoxic zone along the US West Coast". Fisheries Oceanography (në anglisht). 19 (1): 76–87. Bibcode:2010FisOc..19...76K. doi:10.1111/j.1365-2419.2009.00529.x.
  46. ↑ Ocean's Oxygen Starts Running Low
  47. ↑ Falkowski (2011). "Ocean Deoxygenation: Past, Present, and Future". EOS, Transactions (në anglisht). American Geophysical Union. 92: 409–420.
  48. ↑ Keeling (2010). "Deoxygenation In A Warming World". Annual Review of Marine Science (në anglisht). 2: 199–229.
  49. ↑ "Press Release". Press release. 25 shtator 2019. 3. https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/sites/3/2019/09/SROCC_PressRelease_EN.pdf. Retrieved 25 mars 2020.
  50. 1 2 Breitburg, Denise; Levin, Lisa A.; Oschlies, Andreas; Grégoire, Marilaure; Chavez, Francisco P.; Conley, Daniel J.; Garçon, Véronique; Gilbert, Denis; Gutiérrez, Dimitri (4 janar 2018). "Declining oxygen in the global ocean and coastal waters". Science (në anglisht). 359 (6371): eaam7240. Bibcode:2018Sci...359M7240B. doi:10.1126/science.aam7240. ISSN 0036-8075. PMID 29301986.
  51. 1 2 Erik A. Sperling; Frieder, Christina A.; Levin, Lisa A. (7 prill 2016). "Biodiversity response to natural gradients of multiple stressors on continental margins". Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences (në anglisht). 283 (1829): 20160637. doi:10.1098/rspb.2016.0637. ISSN 0962-8452. PMC 4855395. PMID 27122565.
  52. ↑ Christopher L. J. Frid (2017). Marine Pollution (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-872629-6. OCLC 1021235133.
  53. ↑ Hallam, Steven J.; Torres-Beltrán, Mónica; Hawley, Alyse K. (31 tetor 2017). "Monitoring microbial responses to ocean deoxygenation in a model oxygen minimum zone". Scientific Data (në anglisht). 4 (1): 170158. Bibcode:2017NatSD...470158H. doi:10.1038/sdata.2017.158. ISSN 2052-4463. PMC 5663219. PMID 29087370.
  54. ↑ D. L. Kramer (1987). "Dissolved oxygen and fish behavior". Environmental Biology of Fishes (në anglisht). 18 (2): 81–92. Bibcode:1987EnvBF..18...81K. doi:10.1007/BF00002597. S2CID 41805602.
  55. ↑ E. D. Prince; J. Luo; C. P. Goodyear; J. P. Hoolihan; D. Snodgrass; E. S. Orbesen; J. E. Serafy; M. Ortiz; M. J. Schirripa (2010). "Ocean scale hypoxia-based habitat compression of Atlantic istiophorid billfishes". Fisheries Oceanography (në anglisht). 19 (6): 448–462. Bibcode:2010FisOc..19..448P. doi:10.1111/j.1365-2419.2010.00556.x.
  56. 1 2 K. de Mutsert; J. Steenbeek; K. Lewis; J. Buszowski; J. H. Cowan Jr.; V. Christensen (2016). "Exploring effects of hypoxia on fish and fisheries in the northern Gulf of Mexico using a dynamic spatially explicit ecosystem model". Ecological Modelling (në anglisht). 331: 142–150. Bibcode:2016AGUOSAH43A..07D. doi:10.1016/j.ecolmodel.2015.10.013.
  57. ↑ A. E. Maas; S. L. Frazar; D. M. Outram; B. A. Seibel; K. F. Wishner (2014). "Fine-scale vertical distribution of macroplankton and micronekton in the Eastern Tropical North Pacific in association with an oxygen minimum zone". Journal of Plankton Research (në anglisht). 36 (6): 1557–1575. doi:10.1093/plankt/fbu077.
  58. ↑ M. B. Decker; D. L. Breitburg; J. E. Purcell (2004). "Effects of low dissolved oxygen on zooplankton predation by the ctenophore Mnemiopsis leidyi". Marine Ecology Progress Series (në anglisht). 280: 163–172. Bibcode:2004MEPS..280..163D. doi:10.3354/meps280163.
  59. ↑ Grove, M.; Breitburg, D. L. (2005). "Growth and reproduction of gelatinous zooplankton exposed to low dissolved oxygen". Marine Ecology Progress Series (në anglisht). 301: 185–198. Bibcode:2005MEPS..301..185G. doi:10.3354/meps301185.
  60. ↑ Thuesen, E. V.; Rutherford, L. D.; Brommer, P. L. (2005). "The role of aerobic metabolism and intragel oxygen in hypoxia tolerance of three ctenophores: Pleurobrachia bachei, Bolinopsis infundibulum and Mnemiopsis leidyi". Journal of the Marine Biological Association of the United Kingdom (në anglisht). 85 (3): 627–633. Bibcode:2005JMBUK..85..627T. doi:10.1017/S0025315405011550. S2CID 42198365.

Bibliografia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Lidhje të jashtme

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Marrë nga "https://sq.wikipedia.org/w/index.php?title=Ç%27oksigjenimi_oqeanik&oldid=2869479"