Abraham Lincoln

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Shko te: navigacion, kërko
Abraham Lincoln

Abraham Lincoln lindi më 12 shkurt të vitit 1809Hodgenville, Hardin County (sot: LaRue County), Kentucky dhe e vranë më 15 prill të vitit 1865Washington (D.C.), ishte politikan amerikan, Presidenti 16. i SHBA gjatë viteve 1860 - 1864 dhe u ri zgjodh në vitin 1864 - gjer në vdekje[1].

Lincoln udhëhoqi Shtetet e Bashkuara gjatë Luftës Civile, lufta e përgjakshme dhe e moralit të madh, si dhe në krizën e saj më të madhe politike. [2][3]Në këtë mënyrë, ai e ruajti bashkim, hoqi skllavërinë, forcoi qeverinë federale, dhe modernizoi ekonominë.

Lindur në Hodgenville, Kentucky, Lincoln u rrit mes kufirin perëndimor të Kentucky dhe Indiana. Kryesisht i vetë edukuar, ai u bë avokat në Ilinois, një lider i Partisë Liberale, dhe anëtar i Dhomës Përfaqësuesve të Illinois, ku ai shërbeu nga viti 1834 deri 1846.

I zgjedhur në Shtetet e Bashkuara në Dhomën e Përfaqësuesve të vitit 1846, Lincoln promovuar modernizimin e shpejtë të ekonomisë nëpërmjet bankave, tarifave, dhe hekurudhave.

Ne vitin 1860 ai u kandidua për President të Shteteve te Bashkuara të Amerikës nga Partia Republikane, por ai pati shumë pak mbështetje nga shtetet që ishin pro skllaverisë dhe nuk dëshironin heqjen e skllaverisë por ai mori shume vota në veri dhe fitoi zgjedhjet për President duke marre 39.7% vota ndersa rivali i tij demokrati Stephen A. Douglas morri 29.7% të votave elektorale. Zgjedhja e tij shkaktoi shumë pakënaqësi tek shtetet e Konfederatës Jugore me të cilat nuk po gjendej një kompromis për skllaverinë dhe me vonë u shkëputën.

Lincoln është renditur vazhdimisht nga dijetarët [4]dhe publiku [5]si një nga tre presidentë amerikanë më të mëdha.

Jeta hershme dhe Rinia[redakto | redakto tekstin burimor]

Statuja Abraham Lincoln kur ishte i ri ne Sen Park ,Chicago

Abraham Linkoln ka lindur me 12 Shkurt të vitit 1809 ishte femija i dytë i Thomas Linkoln dhe Nacy Linkoln, ai lindin ne Fermën Sinking Spring, Hodgenville, Hardin County, Kentucky[6] . Gjyshi i tij Samuel Linkoln ishte me orgjinë angleze nga qyteti Norfolk,Angli në fillim ai ishte vendosur në Hingham, Massachusetts më pas ai u shpërngul nga Virgjinia në Kentaki ku më pas ai u vra nga Indianet. Motra e Linkolnit kishte lindur në Virgjinia. Fillimisht familja tij ishte vendosur ne nje qytet ne Kentaki. Familja e Linkolnit u bë besimtare e kishës baptiste. Ata ishin të moralshëm dhe nuk pininë alkol, nuk vallzonin dhe konsideronin te pa moralshme skllavrinë. Linkolni u rrit pikërisht me këtë frymë. Familja e tij u zhvendos mbi lumin Lumin Ohajo ne nje teritor ku sllkaveria nuk ishte prezente. Kjo pjese gjendej në jug të Indiana-se por në vitin 1818 kur Linkolni ishte vetem 9 vjeç nena tij vdiq. Më vonë motra tij me madhe Sarah që kujdesej për Linkolnin vdiq rreth moshës 20 vjeçare gjithashtu, dhe Linkolni mbeti pa përkudesje. Por më vonë babai i tij u martua me Sarah Bush Johnston e cila ishte nënë e tre femijeve, Linkolin u afrua shumë me njerkën e tij duke ju refruar asaj si nënë. Ai në adoleshencë u shqua si puntorë i madh, kishte ndihmuar komunitetin vullnetarisht në ndërtimin e hekurudhës por Linkoln ishte shumë i varfer disa her nuk kishte para per ta vazhduar shkollimin. Ne vitin 1830 mbi lumin e Ohajos shpërtheu një semundje ngjitëse e cila përhapej nga qumështi i ndotur. Babai i Linkolnit shpërnguli familjen e tij nga Lumi Ohajos, Indiana në Decatur, Macon CountyIllinois ku ne Moshen 22 vjeçare filloi të punonte tek një biznismen i cili importonte dhe eksportonte mallra nga LouisianaIllinois. Ai fitonte të ardhura të mira për familjen dhe pikërisht këtu ai u bë dëshmitar i skllavërise mizore që ndodhte në shtetet e jugut. Gjendja tij ekonomike filloj të përmisohej si i ri që ishte ai punonte shumë për të fituar para.

Familja dhe martesa[redakto | redakto tekstin burimor]

Ne vitin 1835 Abraham Lincoln u shpengul në New Salem,Illinois ku aty takoi nje vajze 22 vjeqare me emrin Ann Rutledge me te cilen ra ne dashuri ajo filloi nje lidhje por lidhja tyre zgjati 3 Muaj spse ajo vdiq me 25 Gusht 1835 nga tifoja ne fytë Linkoln u shoku nga vdekja e saj. Me vone ne vitin 1836 në Nëntor te vitit 1836 Linkolni filloi nje lidhje me nje vajze te re me emrin Mary Ownes me te cilen pati nje mardhenie 1 vjeqare lidhja tyre perfundoi ne gushtin e vitit 1837 Mary Ownes idha fund lidhjes se saj me Linklonin. 3 vite me pas ne vitin 1840 ne moshen 30 vjeqare Linkolni filloi lidhjen e tij Mary Todd te cilen Linkolni e kishte takuar ne dhjetor te vitit 1839Springfield,Illinois dhe me te cilen e martua me 4 Nëntor 1842 me te cilen pati edhe 4 femij te cilet ishin djem.

Abrahm Linkoln dhe djali tij i vogël Tadd

Ne vitin 1843 qifti Linkoln u bën me femijë djali i tyre i parë Robert Todd Lincoln lindi me 1 Gusht 1843Springfield,Illinois dhe me pas lindi djali dytë i familjes lindi me 10 Mars 1846 ai u quajt Edward Baker Lincoln por per fat te keq Edward vdiq nga kanceri ne moshen 3 vjeqare qifti Abraham dhe Mary u tronditen nga vdekja e hershme e djalit te dytë por Mary gruaja e Linkolnit ishte perseri shtatëzën dhe me 21 Dhjetor 1850 ajo lindi djalin e tyre te tretë te cilin e pagzuan me emrin William Wallace Lincoln dhe mbas 3 viteve qifti u gezua edhe me nje djale i cili lindi me 4 Prill 1853 ati i lanë emrin Thomas Lincoln por qe thirrej me pseudonimin Tad ky ishte djali i fundit i familjes, Gjate jetës se tij Linkolni ishte shum i prekushtuar mbas familjes e femijëve te tij shumë njerez dhe familjar te Linkolnit e kan pershkruar ate se njeri i dashurë dhe jo i rreptë ndaj familjes dhe fëmijeve te tij por ne jeta tij familjare ishte shume e dëshpreruar pasi vetem djali madh i familjes arriti te mbijetoj dajli i tretë William vdiqn ne vitin 1862 ne moshen 11 vjeqare nga ethe te forta gjate nje udhetimi ne një tren me pas biri i fundit Tad Lincoln vdiq nga deshtimi pulmonar i zemrës në viti 1871 ne moshën 18 vjeqare pasi i Linkolni ishte vrarë djali i vogel i Linkolnit kishte pasur probleme shendetsore gjate ter jetës se tij ai kishte vuajtur nga teberkulozi,pneumonia,probleme kardikake te zemres dhe probleme te tjera, Pasardhësi i fundit i Linkolnit ishte stërnipi Robert Todd Lincoln Beckwith ai vdiq ne vitin 1985 Vdekja bijve te tij ndikoj shum tek ai dh e gruaja e tij dhe te djali i tij madh gruaja e tij Mary kishte ren ne nje gjendje ankthi dhe stresi ndersa i biri i qe kishte mbijetuar ne vitin 1875 ishte shtruar ne nje spital ku po kurohej pasi kishte psuar disa kriza nga dhimbja e humbjes se te atit dhe vellezerve ndersa vet Linkolni kishte ren ne depresion sidomos pas vdekjes se Williamit ne vitin 1962 sa ishte president ai rrinte gjinje i merzitur dhe melankolik mjeket i referuan kesaj gjendje si depresion klinik dhe Linkolni mirrte ilaçe anti-depresive por me kohe Linkolni arriti te dilte nga gjendja depresive.

Kariera e hershme në politikë dhe ushtri[redakto | redakto tekstin burimor]

Abraham Linkoln ne lufte

Ne vitin 1832 në moshen 23 vjeqare Linkolni bleu nje dyqan te vogel se bashku me nje partner me te holla nga kredia e pergjithsme pas blerjes se dyqanit ai filloi edhe karieren politike ne asamblenë e pergjithshme te Illinois-it ai kishte fituar popullaritet ne komunitetet lokale duke treguar pasurit natyrore te qytetit New Salem edhe pse nuk kishte arsimim dhe miq te fuqishëm ai dukej si nje udhëheqes karizmatik per popullatën e komuniteteve te vogla kur gjate nje fushate prekrahu idene e lundrimtit te metejshem mbi lumin Sangamon.

Para zgjedhjeve Likolni sherbeu si kapiten ni nje anije luftarake te vogel ne ushtrinë e Illinois-it gjatë Luftës së Skifterit te Zi dhe sherbeu me denjitet ne Luften kundra Indianeve te fisit Skifterave te zinje me vonë gjate zgjedhjeve ne per Asamblenë e Pergjishme te Illinoisit ai ishte i pa trembur dhe jepte fjalime duke ju drejtuar turmave te njerezve ai ishte tentuar te sulmohej gjate nje fjalimi por ai ishte perleshur me sulmuesin e tij ai e kapi selumsin per qafe dhe disi ja hoqi pantollonat dhe e shty tek turmat ketu popullariteti i tij u rrite ne fund ai perfundoi i teteti nga 13 kandidatet qe 4 prej tyre ishin zgjedhur Linkolni nuk arriti te zgjedhiet asambleisat aki kishte marre 277 vota por ai ana pozitive ishte se ai morri 277 vota nga 300 vota sa ishin hedhur ne qytetin New Salem. Pas deshtoi ne zgjedhje ai fillioi pune ne posten New Salem ku punoi si topograf i qarkut, Ai me pas vendosi te behej avokat duke mesuar juridikun ne menyre ato-dikakte nga librat e ligjeve dhe se drejtes angleze. Ne vitin 1834 filloi edhe fushten e tij te dyte ku ishte me i sukseshem shum demokrat e konisderoni si rival i forte ku dhe arriti te zgjidhej ne legjislaturen e shtetit te Ilinoisit.

Ne vitin 1836 ai u pranua në Admission to the bar in the United States sq:(Pranimi ne Barin e Shteteve te Bashkuara) organizate qe merret me avancimin e juristeve dhe ne vitin 1836 ai shkoi ne Springfield ku me ndihmen e John T. Stuart kusheri i Mary Todd arriti te behej avokat ai dhe morri nje reputacion te frikshëm per kundershtaret e tij sepese u tregua shum i sukseshem duke ushtruar prefesionin e tij te ri dhe pse nuk kishte kolegj te kryer ai kishte te kryer kurse te shumta te juridikut. Ai sherbeu si asemblesit liberal i zgjedhur nga qaruk Sangamon ai perforcoi lidhjet me kolegun e tij jurist Stephen T Logan lidhja e tyre si miq zgjati nga viti 1841 e deri ne vitin 1844 ku ne viti 1844 filloi praktiken tek nje profesor i zgjuar William Herndon.

Gjate kohes sa ishte asambleist ne seancen legjislative te vitit 1835-1836 ai votoi pro per te zgjeruar te drejtat e puntorve te bardhe qysh ne kete kohe ai kishte qen kundra skllaverisë ne menyre apsolute ai kishte nisur edhe inciative per tu hequr skllaveria duke thene se instucioni i skllaverise eshte vendosur mbi parime te pa drejta ai shte perkrahur nga Hanry Clay ne programin e Klonizimi i Shoqerise Amerikane per heqjen e skllaverise dhe ndalimin e importimit nga Liberia dhe Afrika

Pjesmarja në Kongresin Amerikan[redakto | redakto tekstin burimor]

Jeta si Avokat[redakto | redakto tekstin burimor]

Ngritja në Fuqi në Partin Republikane[redakto | redakto tekstin burimor]

Elektorata Zhgjedhore si President 1860[redakto | redakto tekstin burimor]

President i SH.B.A-ve[redakto | redakto tekstin burimor]

Heqja e Sklavëris[redakto | redakto tekstin burimor]

Lufta Civile Amerikane[redakto | redakto tekstin burimor]

Politkat e metjeshme[redakto | redakto tekstin burimor]

Vrasja[redakto | redakto tekstin burimor]

John Wilkes Booth ishte nje aktor i mirenjohur dhe nje spiun Aleat nga Maryland; edhe pse ai kurrë nuk u bashkua me ushtrinë Aleate, ai kishte kontakte me sherbimet sekrete te Aleances.Ne 1864 Booth formuloi nje plan (shume te ngjashem me ate te Thomas N. Conrad autorizuar me pare nga Konfederata)të rrëmbimit te Lincoln në shkëmbim për lirimin e të burgosurve Konfederatës.Treguar në stendat presidenciale të Teatrit Ford, nga e majta ne te djathte, jane Henry Rathbone, Clara Harris, Mary Todd Lincoln, Abraham Lincoln, dhe vrasesi i tij John Wilkes Booth. Pas marrjes pjese ne 11 prill 1865, ne nje fjalim ne te cilin Lincoln promoi te drejtat e zezakeve ne votime, Booth i zemeruar u be me i vendosur per vrasjen e Presidentit. Kur mesoi se Presidenti, Zonja e Pare, dhe kreu i Bashkimit të përgjithshem Ulysses S. Grant do të marrin pjesë te Teatri Ford, Booth formuloi nje plan bashke me konspiratoret per te vrare Zv/Presidentin Andrew Johnson, sekretarin e sheteve te bashkuara William H. Seward dhe General Grant. Pa truperojen e tij kryesore , Ward Hill Lamon, Lincoln u largua për të marrë pjesë te luajë ne Our American Cousin më 14 prill. Grant së bashku me gruan e tij zgjodhi në minutën e fundit për të udhëtuar në Filadelfia në vend që të marrë pjesë në lojë. Bodygardi i Lincoln, John Parker, la Teatrin Ford gjatë ndërprerjes për t'u bashkuar me karrocierin e Linkolnit për nje pije aty pranë Saloon Star. Presidenti i pambrojtur tani u ul në kutinë e tij shtetërore në ballkon. Duke marrë shkas, Booth u zvarrit nga prapa dhe në ora rreth 10:13, vuri shenjen në pjesën e pasme të kokës te Linkolnit dhe qëlloi në pikë-bosh varg, ku plagosi per vdekje Presidentin. majori Henry Rathbone ne cast e kapi Booth, por Booth e goditi ate dhe u arratis. Pas 10 ditesh ne arrati, Booth u gjurmua dhe u gjet ne nje ferme ne Virxhinja, rreth 48 km larg Washingtonit, Pas një luftë të shkurtër me trupat e Bashkimit, Booth u vra nga rrështëri Boston Corbett më 26 prill. Një kirurg i ushtrisë, Doktor Çarls Leale, ishte ulur afër në teatër dhe ndihmoi menjëherë Presidentin. Ai gjeti Presidentin që nuk po reagonte, mezi merrte frymë dhe pa puls te dallueshėm. Duke konstatuar se Presidentin ishte qëlluar në kokë, dhe jo me thikë në shpatull, si mendonin fillimisht, ai bëri një përpjekje për të pastruar mpiksjen e gjakut, pas së cilës Presidentin filloi të marrë frymë më natyrshëm. Pas qendrimit ne koma per 9 ore, Lincoln vdiq në 7:22 më 15 prill. Ministri Prezbiterian Phineas Densmore Gurley atëherë i pranishëm, iu kërkua për të ofruar një lutje, pas të cilës Sekretari i Luftës Stanton përshëndeti dhe i tha: "Tani ai i takon Epokave". Trupi i Lincoln i mbeshtjellur me flamur, u shoqërua pastaj në shi në Shtëpinë e Bardhë nga zyrtarët e Bashkimit pa kapele, ndërsa këmbanat e kishës ranë ne te gjithe qytetin. Zëvendës Presidenti Xhonson u betua si President në ora 10:00 ditën pas vrasjes. Per 3 jave, treni solli trupin e Presidentit ne te gjithe qytetet e Veriut i ndjekur nga qindra e mijra njerez, si dhe shumë njerëz të cilët u mblodhën në atribute joformale me bandat, dhe filluan te kendonin Himnin.

Ai është i pari president republikan në historinë e vendit. Emri i tij i bashkëngjitet Luftës për heqjen dhe shtypjen e skllavërisë. Abraham Linkolni ishte një avokat modest province, pa eksperiencë, që u bë më pas njëkohësisht politikan dhe shef ushtarak shumë i rëndësishëm në kohën kur Shtetet e Bashkuara kaluan krizën më të madhe të historisë së tyre. Zgjedhja e një republikani shkaktoi menjëherë krijimin e Shteteve të Bashkuara të Amerikës të formuar nga 11 shtete pro skllavërisë dhe pak kohë më pas, Luftën Civile. Pas disa sprapsjeve fillestare, ushtria amerikane, nën komandën e gjeneralit Ulysses S. Grant, merr vrull të madh. Linkolni realizoi Shpalljen duke emancipuar skllevërit dhe nënshkroi amendamentin e 13-të duke hequr skllavërinë. Në fjalimin e tij të emërimit, në fillim të mandatit të dytë, ai tregohet pajtues kundrejt Shteteve të ish-Konfederatës dhe lançon një program rikonstruksioni që nuk realizohet për shkak të vrasjes nga një ekstremist pro vendeve të bashkuara. Ai njihet si humanitar dhe një politikan me vizion të madh. Ai bëhet një legjendë dhe një hero i botës pas vdekjes. Abraham Linkolni, i cili rridhte nga një rajon i thjeshtë periferik, u bë një ndër presidentët më të mëdhenj të Shteteve të Bashkuara të Amerikës. Për të ruajtur Unionin gjatë Luftës Civile, ai bëri më shumë detyra se cilido president tjetër. Nëse nga nevoja ishte pothuajse një diktator, nga bindja e tij e zellshme ai qe gjithmonë një demokrat. Një politikan jashtë serie, ai bindi njerëzit me fjalë të arsyeshme dhe me zbulime të menduara me qëllim që ata ta konsideronin për aftësinë e tij të drejtimit. Ai kishte një ndikim të dukshëm në institucionet politike amerikane. Gjatë Luftës Civile amerikane, shqetësimi i tij kryesor ishte ruajtja e Unionit, nga i cili shtetet e konfederuara të jugut ishin ndarë për shkak të fitores elektorale. Në vitin 1863 ai njoftoi lirimin e skllevërve me Shpalljen e emancipimit. Ai u rizgjodh në krye të Shteteve të Bashkuara në vitin 1864 duke pasur si vizion një fitore të pjesë veriore, por u vra në fund të luftës.


Shiko edhe[redakto | redakto tekstin burimor]


Referencat[redakto | redakto tekstin burimor]

  1. ^ William A. Pencak (2009). Encyclopedia of the Veteran in America. ABC-CLIO. p. 222. ISBN 978-0-313-08759-2
  2. ^ https://books.google.al/books?id=xJuXT1sVhFcC&pg=PA388&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false
  3. ^ https://books.google.al/books?id=yyvmcMsNnB4C&pg=PA222&hl=en#v=onepage&q&f=false
  4. ^ http://history-world.org/pres.pdf
  5. ^ http://www.gallup.com/poll/146183/Americans-Say-Reagan-Greatest-President.aspx
  6. ^ Libri Donald 1996 faqe 20-22