Antonio Fogazzaro

Antonio Fogazzaro (Viçenza, 25 mars 1842 – Viçenza, 7 mars 1911) ishte shkrimtar e poet italian.

Ai u emërua senator i Mbretërisë së Italisë në vitin 1896.

Biografia

Antonio Fogazzaro ishte një shkrimtar dhe poet italian, i lindur në Vicenza në vitin 1842 dhe i vdekur po aty në vitin 1911. Në vitin 1896 u bë senator i Mbretërisë së Italisë dhe u lidh me rrymat e modernizmit fetar të kohës.

Ai u rrit në një familje të pasur dhe me tradita fetare. Që i vogël shfaqi prirje për lexim dhe një karakter të qetë, të mbyllur dhe shumë reflektiv. Ishte fëmijë i ndjeshëm dhe më shumë i tërhequr nga librat sesa nga lojërat apo shoqëria.

Fëmijëria e tij u ndikua edhe nga ngjarjet historike të kohës, kur familja u detyrua të largohej përkohësisht nga qyteti për shkak të luftërave për pavarësi. Këto përjetime i lanë përshtypje të hershme.

Në shkollë nuk ishte ndër nxënësit më të zellshëm për studime formale, por lexonte shumë literaturë artistike dhe filozofike. Veprat e autorëve romantikë e tërhoqën veçanërisht dhe ndikuan në botëkuptimin e tij letrar.

Gjatë viteve të liceut u formua më shumë intelektualisht, i ndikuar nga mësues dhe poetë të kohës, por mbeti një natyrë e rezervuar dhe e distancuar nga bashkëmoshatarët. Kjo e bëri të shihej shpesh si i ftohtë, megjithëse në të vërtetë ishte thjesht i turpshëm dhe i përqendruar në botën e tij të brendshme.

Që në rini filloi të shkruante poezi të thjeshta, si ushtrime letrare, të cilat më vonë mbetën dëshmi e fillimeve të tij artistike.

Gjatë rinisë kaloi edhe një periudhë krize shpirtërore, duke u larguar përkohësisht nga besimi fetar. Më vonë, pas leximeve dhe reflektimeve të shumta, u rikthye te feja katolike, e cila do të zinte një vend të rëndësishëm në jetën dhe krijimtarinë e tij.

Në vitin 1866 u martua me Margherita Valmaranën, me të cilën krijoi familje. Pak vite më vonë lindi vajza e tyre e parë, Gina. Edhe pse u kualifikua si avokat, ai nuk e ushtroi me shumë dëshirë këtë profesion dhe vazhdoi të përqendrohej te shkrimi.

Veprat e para poetike nuk arritën suksesin që ai kishte shpresuar. Përmbledhjet Miranda dhe Valsolda morën vlerësime të ndryshme nga kritika dhe publiku, por këto përvoja e ndihmuan të zhvillonte stilin e tij letrar. Me kalimin e kohës ai e kuptoi se talenti i tij shprehej më mirë në prozë sesa në poezi.

Pika e kthesës në karrierën e tij erdhi në vitin 1881 me botimin e romanit Malombra, vepër që e bëri të njohur në mbarë Italinë. Romani trajton tema si dashuria, misteri, psikologjia dhe konflikti mes fantazisë dhe realitetit. Më vonë ai shkroi edhe romane të tjera të rëndësishme, si Daniele Cortis, Piccolo mondo antico dhe Piccolo mondo moderno, të cilat e vendosën përfundimisht ndër emrat më të rëndësishëm të letërsisë italiane.

Fogazzaro mbeti aktiv në jetën kulturore dhe intelektuale të vendit deri në fund të jetës së tij. Veprat e tij u dalluan për analizën psikologjike të personazheve, interesin për çështjet morale dhe fetare, si dhe për përshkrimet e ndjeshme të jetës dhe shoqërisë italiane të kohës. Sot ai kujtohet si një nga shkrimtarët më të rëndësishëm italianë të periudhës së tranzicionit midis romantizmit dhe letërsisë moderne.

Ai shkroi poezi modeste të rastit, të ruajtura në fletoren e tij dhe në letrat familjare, të tilla si Campana a stormo, nga viti 1855, ose La Raccettazione, nga viti 1856. Pas përfundimit të gjimnazit në vitin 1858, ai kishte prirje të fortë drejt letërsisë dhe dëshironte të ndiqte studime në këtë fushë, por u përball me kundërshtimin e të atit, i cili nuk besonte në aftësitë e tij letrare dhe e shihte të ardhmen e tij në profesionin e avokatit. U regjistrua në Universitetin e Padovës, por studimet iu ndërprenë për shkak të sëmundjeve të gjata dhe më pas edhe për shkak të mbylljes së universitetit në vitin 1859, gjatë protestave studentore kundër pushtetit austriak. Kështu humbi rreth dy vite studimesh.

Në vitin 1860 familja u shpërngul në Torino dhe ai vazhdoi studimet në drejtësi në Universitetin e Savojës. Megjithatë, nuk tregonte shumë interes për studime: kalonte më shumë kohë nëpër kafene dhe në lojëra si bilardo sesa në auditor.

Në këtë periudhë u largua përkohësisht edhe nga besimi katolik. Më vonë do ta përshkruante këtë fazë si një ndjenjë çlirimi, sikur të ishte liruar nga një barrë e rëndë, por njëkohësisht edhe si një kohë dyshimesh të thella. Veçanërisht gjatë Pashkës së parë pa sakramente, ai përjetoi një shqetësim të fortë të brendshëm, duke shëtitur i vetmuar dhe i trazuar në kopshtin e Valentino-s në Torino.

Fogazzaro e njihte familjen aristokrate Valmarana që nga vitet e fëmijërisë. Marrëdhënia e tij me Margheritën u forcua me kalimin e viteve, pasi ata u takuan disa herë në Torino dhe gjatë pushimeve familjare. Në vitin 1866, kontaktet mes dy familjeve u bënë më të afërta dhe kjo çoi drejt fejesës së çiftit.

Pak kohë më vonë, më 31 korrik 1866, Antonio dhe Margherita u martuan në Vicenza. Martesa e tyre u zhvillua në një periudhë të rëndësishme historike, kur Veneto po kalonte nga sundimi austriak drejt bashkimit me Mbretërinë e Italisë. Kështu, jeta e tyre e re si çift filloi në një kohë ndryshimesh të mëdha politike për rajonin.

Pas martesës, Fogazzaro vazhdoi të punonte në fushën juridike, por puna në një zyrë avokatie nuk i sillte të ardhura të mjaftueshme dhe shpesh mbështetej financiarisht nga familja e tij. Megjithëse ishte i trajnuar për drejtësi, interesi i tij i vërtetë mbetej letërsia.

Gjatë qëndrimit në Milano ai u njoh me disa figura të rëndësishme të jetës kulturore italiane. Përmes Abbondio Chialivës hyri në kontakt me rrethin e shkrimtarëve të rinj që kërkonin të sillnin ide dhe forma të reja në letërsinë italiane. Ndër ta ishin emra si Emilio Praga, Arrigo Boito, Camillo Boito dhe Iginio Ugo Tarchetti. Fogazzaro krijoi veçanërisht miqësi me Arrigo Boiton, por nuk u përfshi plotësisht në lëvizjen e tyre, pasi karakteri dhe bindjet e tij ishin më të moderuara.

Në vitin 1868 ai mori zyrtarisht të drejtën për të ushtruar profesionin e avokatit. Megjithatë, edhe vetë e shihte me ironi këtë arritje dhe nuk kishte ndërmend t’i kushtohej plotësisht karrierës juridike. Mendimet e tij ishin gjithnjë e më shumë te krijimtaria letrare.

Një vit më vonë, në familjen e tij erdhi në jetë vajza e parë, Gina. Në të njëjtën kohë, Fogazzaro nisi të punonte seriozisht mbi veprat e tij, duke shkruar si poezi ashtu edhe projektet e para në prozë, të cilat do të shënonin fillimin e karrierës së tij si shkrimtar.

Miranda

Fogazzaro i dërgoi të atit dorëshkrimin e poemës Miranda më 3 dhjetor 1873: "Më duket mirë, dhe në disa pjesë - a duhet t'ju them? shumë mirë, por unë jam i pari që pajtohem se të gjithë autorët, madje edhe më hajdutët, kanë të njëjtin mendim për gjërat e tyre." Babai i tij, i cili ishte anëtar i Parlamentit Italian për zonën zgjedhore Marostica, gjithashtu e gjeti veprën "të bukur, shumë të bukur [...] I përpiva vargjet tuaja me një të rënë [...]" dhe kërkoi një botues, por mori vetëm refuzime, aq sa e botoi librin me shpenzimet e tij në vitin 1874.

Pasi përfundoi veprën, Fogazzaro kërkoi mendimin e disa figurave të njohura të letërsisë italiane. Ndër ta ishte edhe Gino Capponi, i cili e vlerësoi pozitivisht dhe e inkurajoi për punën e tij. Megjithatë, jo të gjithë ndanin të njëjtin mendim.

Më 15 qershor 1874 ai mori një kritikë shumë më të ashpër nga Francesco De Sanctis, një nga kritikët më të rëndësishëm italianë të kohës. De Sanctis vlerësoi disa elemente të veprës, por në përgjithësi ishte i mendimit se ajo kishte mangësi të dukshme dhe se autori nuk kishte arritur ende ta zhvillonte plotësisht talentin e tij letrar. Kjo kritikë, megjithëse e rëndë, i tregoi Fogazzaros se kishte ende shumë për të përmirësuar në rrugën e tij si shkrimtar.

Francesco De Sanctis e vlerësoi veprën me një sy kritik. Sipas tij, Fogazzaro kishte ide interesante dhe përpiqej të largohej nga stili i stërngarkuar poetik i kohës, por në disa raste e tepronte me thjeshtësinë. Ai mendonte se personazhet dhe temat psikologjike të veprës kishin potencial, por nuk ishin zhvilluar mjaftueshëm.

Kritiku u ndal veçanërisht te personazhi i Enrikos, të cilin e konsideroi të dobët dhe jo mjaftueshëm bindës. Ndërsa Miranda iu duk një figurë më origjinale dhe më interesante, megjithëse sipas tij autori nuk e kishte thelluar sa duhet karakterin e saj.

Megjithëse vuri në dukje disa momente të realizuara mirë, De Sanctis arriti në përfundimin se veprës i mungonte forca dhe larmia e nevojshme për të mbajtur vazhdimisht interesin e lexuesit. Sipas tij, Fogazzaro tregonte talent, por ende nuk e kishte shfrytëzuar plotësisht atë.

Miranda është një poemë e ndarë në tri pjesë: “Letra”, “Libri i Mirandës” dhe “Libri i Enrikos”. Në qendër të veprës qëndron historia e një dashurie që nuk arrin kurrë të realizohet plotësisht. Përmes dy personazheve kryesore, Fogazzaro përpiqet të analizojë ndjenjat, ëndrrat dhe konfliktet e brendshme të njeriut.

Personazhi i Enrikos paraqitet si një i ri inteligjent dhe i ndjeshëm, i tërhequr nga arti dhe poezia. Megjithatë, ai është aq i përqendruar te vetja, te mendimet dhe idealet e tij, sa nuk arrin të krijojë një lidhje të sinqertë me të tjerët. Nëpërmjet tij, autori dëshironte të paraqiste një tip njeriu të kohës së vet, i cili jeton më shumë në botën e fantazive dhe ambicieve personale sesa në realitet. Për këtë arsye, Enriko shpesh duket i pavendosur dhe i paaftë për të përjetuar dashurinë në mënyrë të plotë.

Miranda, nga ana tjetër, është një figurë krejtësisht e ndryshme. Ajo paraqitet si një vajzë e ndjeshme, e qetë dhe shumë romantike, e cila duket sikur jeton në një botë ideale. Ndjenjat, ëndrrat dhe imagjinata zënë një vend më të madh në jetën e saj sesa vetë realiteti. Përmes këtij personazhi, Fogazzaro krijon figurën e një gruaje që mishëron pastërtinë shpirtërore dhe idealizmin romantik.

Megjithatë, kritikët e kohës vunë re se personazhi i Mirandës ishte ndërtuar më shumë si një simbol poetik sesa si një njeri real. Sipas tyre, ajo emocionon lexuesin për shkak të botës së saj të brendshme dhe ndjenjave të holla që shfaq, por kur përfshihet në ngjarje konkrete, duket sikur i mungon gjallëria dhe natyrshmëria e një personi të vërtetë.

Pavarësisht kritikave, Miranda zë një vend të rëndësishëm në krijimtarinë e hershme të Fogazzaros. Vepra tregon interesin e tij për analizën psikologjike të personazheve dhe për temat romantike, të cilat do të vazhdonin të shfaqeshin edhe në veprat e tij të mëvonshme. Edhe pse nuk konsiderohet kryevepra e tij, ajo dëshmon përpjekjet e para serioze të autorit për të krijuar personazhe kompleksë dhe për të trajtuar ndjenjat njerëzore në mënyrë artistike.

Megjithëse Miranda nuk arriti të bindte plotësisht kritikët letrarë të kohës, ajo u prit mjaft mirë nga një pjesë e lexuesve, veçanërisht nga ata që pëlqenin letërsinë romantike dhe sentimentale. Vepra trajton tema si dashuria e parealizuar, idealizmi, vetmia dhe kontrasti mes ëndrrës dhe realitetit. Përmes saj, Fogazzaro tregoi interesin e tij për botën e brendshme të personazheve dhe për analizën e ndjenjave njerëzore, elemente që më vonë do të bëheshin karakteristika të rëndësishme të krijimtarisë së tij.

Miranda shënon gjithashtu një etapë të rëndësishme në zhvillimin artistik të autorit. Edhe pse ende i ri dhe në kërkim të stilit të vet, Fogazzaro filloi të shfaqte aftësitë që më vonë do ta bënin një nga romancierët më të njohur italianë. Përvoja e fituar nga kjo vepër e ndihmoi të kalonte gradualisht nga poezia drejt prozës, fushë në të cilën do të arrinte sukseset më të mëdha.

Pranimi nga publiku

Ndryshe nga kritika, e cila vuri në dukje mangësi në ndërtimin e personazheve dhe në zhvillimin e ngjarjes, shumë lexues e vlerësuan veprën për ndjeshmërinë emocionale dhe atmosferën romantike që përcillte. Kjo pritje pozitive i dha Fogazzaros më shumë besim në aftësitë e tij letrare dhe e nxiti të vazhdonte të shkruante, pavarësisht kritikave që kishte marrë. Në këtë mënyrë, Miranda u bë një hap i rëndësishëm drejt formimit të identitetit të tij si shkrimtar.

Valsolda

Në vitin 1876, Fogazzaro botoi përmbledhjen poetike Valsolda, e frymëzuar nga peizazhet e zonës me të njëjtin emër pranë liqenit të Luganos. Libri nuk arriti të tërhiqte vëmendjen e botuesve të mëdhenj dhe përfundoi duke u botuar nga një shtëpi më e vogël botuese në Milano.

Ndryshe nga Miranda, e cila kishte gjetur mbështetje te lexuesit romantikë, Valsolda nuk pati të njëjtin sukses. Kritika e priti ftohtë dhe edhe publiku mbeti i zhgënjyer. Shumë lexues prisnin të gjenin të njëjtën ngarkesë emocionale dhe sentimentale që kishte karakterizuar veprën e mëparshme, por kësaj radhe autori u përqendrua më shumë te përshkrimi i natyrës dhe i peizazheve.

Megjithëse vargjet dalloheshin për gjuhën e pasur dhe ritmin melodioz, kritikët mendonin se atyre u mungonte origjinaliteti dhe zëri personal i autorit. Në poezi vëreheshin ndikime nga shkrimtarë të ndryshëm italianë dhe evropianë, gjë që e bënte veprën të dukej më shumë si një përzierje modelesh të njohura sesa si një krijim plotësisht i veçantë.

Pavarësisht këtij dështimi, Valsolda përfaqëson një etapë të rëndësishme në zhvillimin letrar të Fogazzaros. Përvoja e fituar nga kritikat dhe pritja jo shumë e mirë e publikut e shtyu atë të kërkonte forma të tjera shprehjeje artistike. Pikërisht në vitet që pasuan ai filloi të largohej gradualisht nga poezia dhe të përqendrohej gjithnjë e më shumë te romani, gjini në të cilën do të arrinte sukseset e tij më të mëdha.

Në këtë periudhë, Fogazzaro ishte kthyer sërish drejt besimit katolik, pas një faze të mëparshme dyshimesh dhe largimi shpirtëror. Më vonë, duke reflektuar mbi këtë ndryshim të rëndësishëm në jetën e tij, ai do të shkruante se një rol vendimtar kishte luajtur leximi i librit të Joseph Gratry, Philosophie du Credo.

Ky libër i kishte hapur një rrugë të re mendimi dhe e kishte ndihmuar të përballej me kërkimin e tij të brendshëm për besim dhe qetësi shpirtërore. Ai shpjegonte se kishte dëshirë të fortë të besonte dhe të gjente paqe te Zoti, të cilin e shihte si burimin e vetëm të sigurisë dhe qetësisë së vërtetë në jetë, por shpesh përballej me vështirësi të brendshme dhe nuk arrinte ta përjetonte këtë paqe në mënyrë të plotë.

Megjithatë, gjatë leximit të veprës, ai filloi ta shihte besimin me një dritë më të qartë dhe më të thellë. E lexonte librin me interes të madh, me shpresë dhe me një ndjeshmëri të fortë shpirtërore, sikur të kërkonte në të përgjigjet që i mungonin prej kohësh.

Në fund të leximit, ai u ndje thellësisht i prekur dhe emocionalisht i përmbushur. Kjo përvojë nuk ishte thjesht një lexim i zakonshëm, por një moment i rëndësishëm reflektimi që ndikoi fuqishëm në rikthimin e tij drejt fesë dhe në formimin e mëvonshëm të botëkuptimit të tij shpirtëror.

Ky rikthim në besim nuk mbeti vetëm një përjetim personal, por filloi të ndikonte edhe në mënyrën se si ai e shihte botën dhe letërsinë. Gradualisht, temat shpirtërore dhe morale zunë një vend gjithnjë e më të rëndësishëm në mendimet e tij dhe në krijimtarinë letrare.

Ai filloi të interesohej më shumë për pyetjet mbi kuptimin e jetës, rolin e njeriut dhe marrëdhënien mes besimit dhe arsyes. Këto reflektime e çuan drejt një letërsie më të thellë, ku ndjenjat nuk ishin vetëm romantike, por edhe shpirtërore dhe filozofike.

Në këtë periudhë, Fogazzaro u bë gjithnjë e më i ndjeshëm ndaj ideve të moralit dhe përmirësimit shpirtëror të njeriut. Ai nuk e shihte më artin vetëm si shprehje emocioni, por edhe si një mënyrë për të kërkuar të vërtetën dhe për të kuptuar njeriun në thellësi.

Kjo fazë e re shënoi një kthesë të rëndësishme në zhvillimin e tij si shkrimtar, duke e larguar nga eksperimentet e hershme poetike dhe duke e çuar drejt një proze më të pjekur dhe më të përqendruar në analizën psikologjike të personazheve.

Më vonë, këto ide do të shfaqeshin qartë në romanet e tij më të njohura, ku besimi, dyshimi dhe konfliktet e brendshme të njeriut bëhen tema qendrore të rrëfimit.

Hije e keqe

Ndoshta vetëdija se poezia nuk ishte fusha ku ai shprehej më mirë e shtyu Fogazzaron të orientohej gradualisht drejt prozës. Pas një periudhe kërkimi dhe formimi letrar gjatë gjysmës së dytë të viteve ’70, ai arriti në një pikë kthese të rëndësishme në karrierën e tij. Në vitin 1881 botoi romanin Malombra, i cili shënoi hyrjen e tij të plotë në botën e romanit dhe i solli më shumë vëmendje si autor.

Ngjarjet e romanit zhvillohen në një atmosferë të rëndë, të mbyllur dhe misterioze, ku elementi psikologjik luan një rol shumë të rëndësishëm. Në qendër të veprës është Marina di Malombra, një vajzë e re, e bukur, por me një botë të brendshme të trazuar dhe të paqëndrueshme. Ajo është mbesa e kontit Cesare d’Ormengo dhe, pas vdekjes së prindërve, shkon të jetojë në pallatin e tij të madh dhe të izoluar.

Ky ambient i ftohtë dhe i errët ndikon thellësisht në gjendjen e saj shpirtërore, duke e bërë gjithnjë e më të ndjeshme dhe të shkëputur nga realiteti. Jeta në pallat, e mbushur me heshtje dhe kujtime të së kaluarës, e shtyn atë drejt një bote imagjinare ku kufijtë mes realitetit dhe fantazisë fillojnë të zbehen.

Në këtë kontekst, Marina zbulon rastësisht një letër të vjetër të fshehur, e shkruar në fillim të shekullit XIX nga një paraardhëse e saj, Cecilia Varrega. Kjo grua kishte qenë e martuar me babanë e kontit Cesare d’Ormengo, një martesë e palumtur që kishte përfunduar me vuajtje dhe zhgënjim. Në të njëjtën kohë, Cecilia kishte qenë e lidhur me një burrë tjetër të quajtur Renato.

Në letrën e saj, Cecilia i drejtohet atij që do ta gjente mesazhin, duke i kërkuar që të hakmerrej ndaj familjes së burrit të saj. Ky mesazh i vjetër, i mbushur me dhimbje dhe urrejtje, bëhet një element vendimtar në jetën e Marinës, duke e shtyrë atë të identifikohet gjithnjë e më shumë me historinë e së kaluarës.

Me kalimin e kohës, kufiri mes identitetit të saj dhe figurës së Cecilias fillon të zbehet. Marina fillon të jetojë nën ndikimin e kësaj historie të vjetër, duke e parë veten si pjesë të saj dhe duke u zhytur në një botë gjithnjë e më të errët psikologjike. Në këtë mënyrë, romani zhvillohet si një ndërthurje mes dramës së brendshme shpirtërore dhe elementeve misterioze që e bëjnë veprën të veçantë në krijimtarinë e Fogazzaros.

Në fund, Malombra nuk është vetëm historia e një gruaje të trazuar, por edhe një studim i thellë i ndikimit të së kaluarës mbi mendjen njerëzore dhe i forcës shkatërruese të imagjinatës kur ajo shkëputet nga realiteti. Kjo vepër e vendosi Fogazzaron si një autor të rëndësishëm në prozën italiane dhe tregoi aftësinë e tij për të ndërtuar atmosferë, tension psikologjik dhe personazhe kompleksë.

Përveç historisë së saj konkrete, Malombra shpesh interpretohet edhe si një vepër ku Fogazzaro eksploron konfliktin mes mendjes dhe ndjenjës, si dhe kufirin e hollë mes realitetit dhe iluzionit. Atmosfera e rëndë e romanit nuk shërben vetëm si sfond, por si një element që ndikon drejtpërdrejt në psikologjinë e personazheve, duke e bërë lexuesin të ndiejë një tension të vazhdueshëm.

Një aspekt tjetër i rëndësishëm është mënyra se si autori e përdor natyrën dhe hapësirën për të pasqyruar gjendjet e brendshme të Marinës. Liqeni, pallati dhe mjedisi i izoluar nuk janë thjesht vende ku zhvillohet ngjarja, por kthehen në simbole të vetmisë, ankthit dhe humbjes së kontaktit me realitetin.

Gjithashtu, romani tregon qartë prirjen e Fogazzaros për analizë psikologjike, duke u fokusuar më shumë në botën e brendshme të personazheve sesa në veprimet e jashtme. Kjo e dallon atë nga tradita më e vjetër romantike dhe e afron me një mënyrë më moderne të shkrimit.

Në këtë kuptim, Malombra nuk është vetëm një histori individuale, por edhe një reflektim mbi natyrën njerëzore, mbi ndikimin e kujtesës dhe mbi fuqinë e ideve që mund të dominojnë mendjen deri në shkatërrim.

Në fund të historisë, Marina, e cila beson se është rimishërim i Cecilias së dikurshme, përmbush idenë e hakmarrjes që e ka pushtuar plotësisht. Ajo shkakton vdekjen e xhaxhait Cesare dhe vret edhe shkrimtarin Corrado Silla, të cilin e shikon si rimishërim të dashnorit të Cecilias. Në fund, e mbërthyer nga tragjedia dhe gjendja e saj psikologjike, Marina zhduket në ujërat e errëta të liqenit gjatë një nate me stuhi

Personazhet kryesore të romanit, Marina dhe Corrado, janë figura shumë të rëndësishme në krijimtarinë e Fogazzaros dhe në një farë mënyre ai do t’i ripërdorë tipare të tyre edhe në veprat e mëvonshme. Marina paraqitet si një grua aristokrate, e bukur dhe tërheqëse, por njëkohësisht e paqëndrueshme, e brishtë dhe e trazuar nga brenda. Ajo është një figurë që tërheq, por që nuk mund të kuptohet apo të zotërohet lehtë. Ndërsa Corrado Silla është një intelektual i ndjeshëm dhe idealist, që dëshiron të realizojë bindjet dhe ëndrrat e tij, por pengohet nga realiteti, nga tundimet e jetës dhe nga një ndjenjë e brendshme pasigurie.

Romani është i mbushur me një atmosferë të errët dhe të rënduar, ku përzihen elemente misteri, ndjeshmërie të tepruar dhe ide mbi vdekjen dhe të mbinatyrshmen. Megjithatë, në këtë botë të tensionuar, autori fut edhe disa personazhe më të lehtë dhe më njerëzorë, si shërbyesi i kontit dhe vajza e tij Edith, e cila paraqitet si figurë e pastër dhe e mirë. Po ashtu, shfaqen edhe personazhe më karikaturale si kontesha Fosca dhe djali i saj Nepo.

Në disa pjesë të dialogut përdoret edhe dialekti, gjë që i jep veprës një ndjenjë më të gjallë dhe më të afërt me jetën e përditshme të provincës lombarde. Kjo ndihmon që tensioni i vazhdueshëm i misterit dhe tragjedisë të balancohet me momente më njerëzore dhe të thjeshta.

Malombra u prit në mënyra të ndryshme nga kritika. Disa autorë e vlerësuan shumë, ndërsa të tjerë e kritikuan ashpër. Megjithatë, pati edhe mendime pozitive nga shkrimtarë të njohur si Giovanni Verga, i cili e konsideroi një vepër shumë të rëndësishme artistike për kohën e saj. Edhe Giuseppe Giacosa e vlerësoi si një nga romanet më të mira italiane pas I Promessi Sposi, megjithëse jo të gjitha revistat letrare i kushtuan vëmendje.

Ngjarja e romanit lidhet me zonën e liqenit të Segrinos në Brianza, ndërsa pallati i famshëm i historisë është frymëzuar nga Villa Pliniana pranë liqenit të Comos, një vend me atmosferë të errët dhe misterioze që Fogazzaro e kishte vizituar vetë dhe që i shërbeu si burim frymëzimi. Më vonë, edhe adaptimi kinematografik i vitit 1942 nga Mario Soldati u xhirua pikërisht në këtë vilë, duke e forcuar më tej famën vizuale të veprës.

Daniele Cortis

Për romanin Daniele Cortis dihet me saktësi periudha e shkrimit, pasi vetë autori e ka dokumentuar: ai e nisi veprën më 30 maj 1881 dhe e përfundoi më 11 mars 1884. Gjatë kësaj kohe, Fogazzaro kaloi edhe një periudhë të rëndësishme në jetën e tij personale, pasi kishte një lidhje të gjatë me Felicitas Buchner, një guvernante bavareze që kujdesej për fëmijët e familjes së kunatit të tij. Kjo lidhje ishte e ndërlikuar emocionalisht dhe e shoqëruar me ndjenja faji, duke lëvizur mes pasionit dhe kërkimeve shpirtërore, gjë që duket se ka ndikuar edhe në tematikën e romanit.

Personazhi kryesor i veprës është Daniele Cortis, një deputet me bindje katolike, i cili përpiqet të krijojë një formë të re të angazhimit politik për katolikët në Itali. Ai synon një lloj demokracie të krishterë që do t’i lejonte besimtarët të merrnin pjesë në jetën politike të vendit, në një kohë kur kjo ishte e kufizuar nga vendimet e Kishës. Megjithatë, ky projekt politik nuk arrin të realizohet dhe përfundon si një ide e dështuar.

Paralelisht me këtë, zhvillohet edhe historia e tij e dashurisë me kushërirën Elena, e cila është e martuar me një burrë të papërshtatshëm. Edhe kjo lidhje nuk realizohet kurrë plotësisht dhe përfundon me një sakrificë morale: të dy personazhet zgjedhin të heqin dorë nga dashuria në emër të ndërgjegjes dhe detyrës shpirtërore.

Në roman, Fogazzaro shpreh edhe idetë e tij politike dhe shoqërore përmes fjalëve të personazhit kryesor. Ai kritikon disa forma të liberalizmit individualist dhe beson se shoqëria ka nevojë për një rend më të fortë dhe më të organizuar politik, ku shteti të ketë rol të rëndësishëm, por njëkohësisht të respektojë ndjenjën fetare të njerëzve. Këto ide pasqyrojnë kërkimin e tij për një ekuilibër mes modernitetit dhe besimit.

Daniele Cortis u prit shumë mirë nga publiku dhe pati sukses të dukshëm. Kritika dhe shkrimtarë të kohës e vlerësuan lart, duke e konsideruar Fogazzaron si një nga romancierët më të rëndësishëm jo vetëm në Itali, por edhe në nivel evropian. Ky roman e konsolidoi përfundimisht reputacionin e tij si autor i pjekur dhe me ide të forta morale e filozofike.

Misteri i Poetit

Në vitin 1887 u botua përmbledhja Fedele e altre novelle, një koleksion tregimesh dhe poezish që nuk pati shumë sukses dhe u konsiderua si një vepër më e dobët në krijimtarinë e tij.

Po atë vit, më 11 prill, vdiq babai i tij, Mariano Fogazzaro. Kjo ngjarje e preku thellë shkrimtarin dhe figura e tij do të rikthehet më vonë në mënyrë të idealizuar në romanin e tij më të njohur Piccolo mondo antico, ku personazhi kryesor mban disa tipare të ngjashme me të atin.

Ky roman u bë një nga veprat më të rëndësishme të Fogazzaros dhe më vonë u ekranizua në vitin 1941 nga regjisori Mario Soldati. Filmi me të njëjtin titull u konsiderua një nga klasiket e kinemasë italiane, duke i dhënë veprës një jehonë edhe më të madhe në kulturën italiane.

Më 28 mars, Fogazzaro mbajti në Firence, në rrethin filologjik, një ligjëratë me temën Një mendim i Alessandro Manzonit. Në këtë diskutim ai trajtoi mënyrën se si Manzoni e kishte shmangur temën e dashurisë në romanin e tij, duke e parë këtë zgjedhje si të qëllimshme dhe të lidhur me bindjet e tij letrare dhe morale.

Manzoni kishte shprehur idenë se dashuria është diçka natyrale dhe e pranishme në botë, dhe për këtë arsye nuk ka nevojë të theksohet apo të “kultivohet” qëllimisht në letërsi, sepse një trajtim i tepërt i saj mund të duket i panevojshëm apo artificial.

Fogazzaro nuk ndante këtë qëndrim. Ai mendonte se letërsia ka për detyrë ta vendosë dashurinë në qendër të vëmendjes, jo si një ndjenjë të zakonshme, por si një forcë të thellë shpirtërore që udhëheq njeriun drejt idealit dhe bashkimit të plotë, edhe pse një bashkim i tillë nuk realizohet kurrë plotësisht në realitet.

Sipas tij, dashuria e vërtetë është një ndjenjë e jashtëzakonshme dhe e rrallë, që u përket më shumë shpirtërave të ndjeshëm, të veçantë dhe të trazuar. Kjo lloj dashurie nuk është gjithmonë pjesë e jetës së përditshme, por i përket më shumë botës së artit dhe letërsisë, ku ndjenjat shfaqen në formën e tyre më të pastër dhe më të idealizuar.

Fogazzaro dhe evolucionizmi darvinian

Me botimin e veprës The Origin of Species në vitin 1859, Charles Darwin solli një ndryshim të madh në mënyrën se si kuptohej origjina e jetës. Teoria e tij sfidoi si idetë tradicionale fetare mbi krijimin e botës, ashtu edhe teoritë më të vjetra evolucioniste që e shpjegonin zhvillimin e specieve vetëm si përshtatje të ngadalshme ndaj kushteve të mjedisit.

Edhe pse debatet rreth teorisë së Darvinit vazhduan për një kohë të gjatë, Fogazzaro e lexoi veprën e tij në vitin 1889 dhe u ndikua thellësisht prej saj. Ai u ndje njëkohësisht i tërhequr dhe i shqetësuar, pasi teoria e re hapte pyetje të vështira për pajtimin e shkencës me mësimet e Kishës.

Megjithatë, Fogazzaro nuk e refuzoi këtë ide, por përkundrazi u përpoq ta harmonizonte me besimin e tij katolik. Ai kërkoi mënyra për të gjetur një lidhje mes evolucionit dhe krijimit hyjnor, duke besuar se këto dy fusha nuk duhej të ishin domosdoshmërisht në kundërshtim.

Në këtë kërkim, ai u ndikua nga libri i Joseph LeConte Evolution and its relations with religious thought, ku autori amerikan sugjeronte se forcat natyrore që drejtojnë evolucionin mund të kuptohen si shprehje e vullnetit hyjnor. Kjo ide i dukej Fogazzaros si një mundësi për të pajtuar shkencën moderne me besimin fetar, duke krijuar një urë mes mendimit shkencor dhe traditës shpirtërore.

Në këtë frymë mendimi, Fogazzaro mbajti më 22 shkurt 1891 një konferencë në Institutin venecian të shkencave, letërsisë dhe arteve në Venecia, ku më vonë do të bëhej edhe president midis viteve 1902 dhe 1905. Tema e ligjëratës së tij ishte një krahasim mes ideve të Shën Augustinit dhe teorive të Darvinit mbi evolucionin.

Megjithatë, kjo konferencë nuk u prit mirë nga asnjëra palë. Klerikët katolikë nuk ishin të kënaqur me mënyrën se si ai përpiqej të afronte fenë me teorinë evolucioniste, ndërsa mbështetësit e Darvinit nuk e panë si bindëse qasjen e tij.

Pas kësaj, peshkopi i Kremonës, Geremia Bonomelli, i shkroi më 2 maj duke e këshilluar të tregonte kujdes, duke i thënë se idetë e tij ishin shumë serioze dhe mund të krijonin keqkuptime nëse nuk zhvilloheshin më mirë.

Fogazzaro iu përgjigj dy ditë më vonë, duke shpjeguar se qëllimi i tij ishte i sinqertë dhe i lidhur me dëshirën për t’i dhënë lavdi Zotit. Ai theksonte se donte të kundërshtonte mendimet e disa evolucionistëve që, sipas tij, e shpallnin krishterimin të tejkaluar dhe e trajtonin fenë me paragjykim.

Sipas tij, këto ide të gabuara kishin ndikim të madh, sidomos te të rinjtë e talentuar, të cilët tërhiqeshin fuqishëm nga teoria e evolucionit që tashmë pranohej nga shumica e shkencëtarëve. Për këtë arsye, ai e shihte si të nevojshme mbrojtjen e një harmonizimi mes shkencës dhe besimit fetar.

Më 2 mars 1893, Fogazzaro mbajti një konferencë në Collegio Romano me temën Origjina e njeriut dhe ndjenja fetare. Në këtë aktivitet ishte e pranishme edhe mbretëresha Margherita di Savoia. Gjatë ligjëratës, ai ritheksoi se mbështeste teorinë e Darvinit, por njëkohësisht u përpoq ta lidhte atë me idetë fetare dhe filozofike.

Ai përmendi gjithashtu një teori të Antonio Rosminit mbi origjinën e shpirtit, sipas së cilës shpirti nuk formohet menjëherë me embrionin, por shfaqet vetëm pas një faze të caktuar zhvillimi të jetës.

Këto ide shkaktuan reagime të forta nga disa qarqe katolike. Më 16 mars gazeta L’Osservatore Cattolico e kritikoi ashpër, ndërsa La Civiltà Cattolica botoi dy artikuj kritikë në muajin tetor. Kritikët e akuzonin Fogazzaron se po ndërhynte në çështje të besimit dhe se, si laik, po përpiqej të jepte mësime mbi atë që duhet besuar dhe si duhet kuptuar krijimi i botës. Sipas tyre, kjo paraqiste rrezik për doktrinën e Kishës dhe për strukturën e saj autoritare.

Në të njëjtën kohë, studiuesi Paolo Marangon vëren se Fogazzaro, megjithëse e pranon rëndësinë e Darvinit si shkencëtar, e kufizon teorinë e tij vetëm në shpjegimin teknik të origjinës së specieve. Në vend të mekanizmit darvinian të mutacionit dhe seleksionit natyror, ai vendos idenë e një force të fshehtë shpirtërore, e cila udhëheq jo vetëm evolucionin biologjik, por edhe zhvillimin e përgjithshëm të universit dhe historisë njerëzore sipas një plani të madh hyjnor dhe të pakuptueshëm.

Kjo fazë tregon qartë përpjekjen e vazhdueshme të Fogazzaros për të pajtuar dy botë që shpesh shiheshin si të papajtueshme: shkencën moderne dhe besimin fetar. Ai nuk e pranonte idenë e një konflikti të hapur mes tyre, por përpiqej të ndërtonte një urë ku evolucioni të mos e përjashtonte Zotin, por të shihej si pjesë e një plani më të madh shpirtëror.

Në këtë mënyrë, mendimi i tij mbetet tipik për fundin e shekullit XIX, një periudhë kur shumë intelektualë evropianë po kërkonin mënyra të reja për të kuptuar botën, pa u shkëputur plotësisht nga tradita fetare.

Edhe pse idetë e tij nuk u pranuan njësoj nga të gjitha palët, ato tregojnë një përpjekje serioze për dialog mes shkencës dhe fesë, si dhe një shqetësim të thellë për ndikimin që idetë e reja mund të kishin te shoqëria dhe sidomos te brezat e rinj.

Në këtë kontekst, Fogazzaro nuk shfaqet vetëm si shkrimtar, por edhe si një intelektual i angazhuar në debatet e mëdha kulturore dhe filozofike të kohës së tij.

Bota e vogël e lashtë

Në korrik të vitit 1894, Fogazzaro vendosi t’i jepte fund lidhjes së tij me Felicitas Buchner, marrëdhënie që kishte zgjatur për disa vite dhe që kishte qenë e ngarkuar emocionalisht. Kjo grua do të shërbente më vonë si frymëzim për personazhin e Elenës në romanin Daniele Cortis. Pas vdekjes së shkrimtarit, Buchner do të kujtonte këtë histori me ndjenja të përziera, duke pranuar se ndarja kishte qenë e dhimbshme dhe e vështirë për t’u pranuar, edhe pse me kalimin e kohës kishte arritur një lloj qetësie shpirtërore dhe e kishte parë atë përvojë si pjesë të jetës së saj, të cilën e pranonte si një vullnet më të lartë.

Pak kohë më vonë, më 16 maj 1895, Fogazzaro përjetoi një tjetër goditje të rëndë: vdekjen e djalit të tij, Mariano, në moshë shumë të re. Kjo ngjarje e tronditi thellësisht dhe ndikoi shumë në gjendjen e tij shpirtërore.Në një letër drejtuar kushërirës së tij Anna, ai shprehej se ndjente praninë e të birit edhe pas vdekjes së tij, duke besuar se ai vazhdonte ta udhëhiqte dhe ta mbështeste në jetën e përditshme. Ai e përjetonte këtë humbje jo vetëm si dhimbje, por edhe si një lidhje të re shpirtërore, ku kujtimi i djalit bëhej një forcë që e ndihmonte të përballonte vuajtjen.

Një vit më pas u botua vepra e tij më e njohur,Piccolo mondo antico,të cilën Fogazzaro e kishte menduar dhe punuar për një kohë të gjatë që nga viti 1889. Romani zhvillohet në vitet para Luftës së Dytë të Pavarësisë italiane dhe ka si sfond zonën e liqenit të Luganos.

Në qendër të historisë është familja e fisnikut Franco Maironi, një njeri me bindje katolike dhe njëkohësisht me ide liberale, dhe bashkëshortja e tij Luisa Rigey, e cila vjen nga një shtresë më e thjeshtë shoqërore. Martesa e tyre ishte kundërshtuar që në fillim nga gjyshja e Franco-s, markesha Orsola, e cila kishte qëndrime pro-austriake.

Me kalimin e kohës, vështirësitë ekonomike dhe dallimet e karakterit mes dy bashkëshortëve fillojnë të krijojnë tensione të forta. Luisa është një grua e drejtë, e ndershme dhe shumë e ndjeshme ndaj padrejtësive, ndërsa Franco është më i lëkundur dhe më i përshtatshëm ndaj rrethanave. Këto ndryshime i largojnë gjithnjë e më shumë nga njëri-tjetri, sidomos pas një tragjedie të madhe familjare, kur vajza e tyre e vogël Maria mbytet aksidentalisht në liqen.

Pas kësaj ngjarjeje, Luisa mbyllet në vetvete dhe i drejtohet spiritizmit me shpresën për të rikthyer kontaktin me vajzën e humbur. Ndërkohë, Franco largohet dhe shkon në Torino, ku fillon të punojë dhe gradualisht bëhet më i vetëdijshëm për rëndësinë e pjesëmarrjes në luftën për çlirimin e territoreve italiane nga pushtimi austriak.

Në këtë këndvështrim, Piccolo mondo antico nuk shihet thjesht si një rrëfim historik apo familjar, por si një vepër ku Fogazzaro arrin një ekuilibër të ri mes idealit dhe jetës së përditshme. Ai nuk i vendos më personazhet në qendra të mëdha heroike apo situata të jashtëzakonshme, por i afron me realitetin e thjeshtë, ku zgjedhjet morale dhe ndjenjat kanë peshën më të madhe.

Pikërisht kjo qasje e bën romanin më të thellë dhe më njerëzor, sepse konfliktet nuk lindin nga ngjarje madhore, por nga përplasjet e brendshme të ndërgjegjes, nga dashuria, dhimbja dhe detyrat ndaj familjes e atdheut. Në këtë mënyrë, historia personale e personazheve lidhet natyrshëm me historinë e një epoke të tërë.

Sipas biografit Gallarati Scotti, në këtë roman Fogazzaro arrin një nga momentet më të sinqerta dhe më të frymëzuara të krijimtarisë së tij. Ai thekson se shkrimtari ka gjetur një zë të ri letrar, duke u larguar nga ndjenjat e sipërfaqshme dhe të zakonshme që shpesh tërheqin masat e lexuesve.

Në vend të tyre, Fogazzaro kthehet drejt një bote më të brendshme dhe më të pastër, të lidhur ngushtë me kujtimet e tij të fëmijërisë dhe me vlerat që i kishte trashëguar nga familja. Ai përpiqet të vërë në qendër të veprës jetën e thjeshtë dhe shpesh të padukshme për botën e jashtme.

Romani, sipas këtij interpretimi, lartëson pikërisht ato gjëra që zakonisht nuk marrin vëmendje: një krahinë e qetë dhe e fshehur e Lombardisë, njerëz të thjeshtë por me shpirt të madh, të cilët jetojnë larg skenave të mëdha historike, por megjithatë janë pjesë e saj.

Në këtë botë të vogël, por të pasur shpirtërisht, shfaqen virtyte të thella njerëzore: dashuri e sinqertë brenda martesës, dhimbje familjare, sakrifica dhe ndjenja të forta që zhvillohen në heshtje, larg dramave publike. Kështu, jeta e përditshme e një familjeje borgjeze shndërrohet në një skenë ku shfaqet një dramë e vërtetë njerëzore dhe morale.

Suksesi i madh dhe i njëzëshëm i romanit Piccolo mondo antico bëri që edhe autoritetet më të larta të shtetit italian të vinin re figurën e Fogazzaros. Si pasojë, mbreti Umberto I nxori më 25 tetor 1896 një dekret me të cilin e emëroi senator të Mbretërisë së Italisë.

Megjithatë, emërimi nuk mund të hynte menjëherë në fuqi. Sipas rregullave të kohës, për t’u bërë senator kërkohej edhe një nivel i caktuar pasurie, i shprehur në të ardhura nga taksat, të cilin Fogazzaro nuk e plotësonte në atë moment. Për këtë arsye, ai nuk mundi të merrte pjesë në Senat menjëherë pas emërimit.

Vetëm më 14 qershor 1900, pasi plotësoi kushtet e nevojshme ekonomike dhe administrative, ai u pranua zyrtarisht dhe mundi të ulej në Senatin italian.

Më 2 mars 1897, me rastin e 100-vjetorit të lindjes së Antonio Rosmini-t, Accademia degli Agiati e Roveretos botoi dy vëllime kushtuar filozofit nga Trentino. Në këto botime u përfshi edhe studimi i Fogazzaros me titull Figura e Antonio Rosmini-t.

Në këtë shkrim, Fogazzaro e paraqet Rosminin si një figurë me rëndësi të madhe për mendimin italian dhe fetar të kohës. Sipas tij, Rosmini mund të shihej si një mbrojtës i unitetit të Italisë, i ideve liberale dhe i një reforme të nevojshme brenda Kishës.

Ai e përshkruan gjithashtu si një kundërshtar të fortë të disa teologëve dhe moralistëve konservatorë, duke theksuar se Rosmini përfaqësonte një lloj “opozite katolike kushtetuese”, pra një rrymë brenda Kishës që nuk pajtohej gjithmonë me qëndrimet dominuese, por kërkonte një qasje më të hapur dhe më reformuese.

Më 6 qershor, në Vicenza, Fogazzaro mbajti një fjalim nga lozha e Bazilikës Palladiana me rastin e përurimit të një busti kushtuar Cavour-it. Në këtë fjalim ai lavdëroi fuqishëm figurën e politikanit piemontes, duke e paraqitur si një nga arkitektët kryesorë të Italisë moderne.

Sipas tij, Cavour kishte guxuar të përballej me kundërshtime të mëdha në mbrojtje të lirisë së tregtisë dhe zhvillimit ekonomik, edhe kur këto reforma hasnin rezistencë nga shtresa të gjera të popullsisë së manipuluar nga frika dhe keqinformimi. Po ashtu, në çështjet kishtare, ai kishte mbrojtur me vendosmëri lirinë civile kundër forcave më të fuqishme të kohës, përfshirë klerin e lartë dhe pjesë të elitës politike e shoqërore.

Fogazzaro theksoi se Cavour kishte vepruar në mënyrë të pavarur edhe ndaj interesave të vetë klasës së tij shoqërore, duke vënë mbi të gjitha interesin e shtetit dhe të modernizimit të vendit. Në këtë kuptim, ai kundërshtoi çdo ide për rikthimin e pushtetit laik të Kishës dhe mbështeti parimin e njohur “Kisha e lirë në shtet të lirë”, si një bazë për bashkëjetesë të ekuilibruar mes fesë dhe institucioneve civile.

Në këtë mënyrë, fjalimi i Fogazzaros nuk ishte thjesht një homazh për Cavour-in, por edhe një deklaratë e qartë e bindjeve të tij politike dhe kulturore: besimi se Italia moderne duhej të ndërtohej mbi lirinë civile, pavarësinë e shtetit dhe një raport të ri, më të balancuar, mes fesë dhe shoqërisë.

Shiko edhe

Burime