Argjendaria Karolinge

Argjendaria Karolinge përfshin prodhimtarin e sendeve prej metalesh të çmuara, xhevahire dhe smalte, të zhvilluar midis shekullit të IX dhe të X në kuadrin e Artit Karoling. Përmbënte një nga shprehjet më të lartë të të ashtuquajturës Rilindje Karolinge, duke pasqyruar idealin perandorak të ripërtëritjes kulturore dhe shpirtërore të promovuar nga Karli i Madh dhe nga pasuesit e tij.^[1] Argjendaria e kësaj periudhe dallohet për monumentalitetin e formave, përdorimin e pasur të materialeve të çmuara dhe përpunimin e shprehjes formale që bashkonte frymëzime nga Antikitekti i Vonë, bizantine dhe insulare.^[2]

Vepra të shumta të mbijetuara, si relikuare, altarë të bartshëm, kopertina kodikësh dhe kryqe proçesionale, dëshmojnë aftësinë e jashtëzakonshme teknike dhe vlerën e fortë simbolike atribuar argjendarisë në kuadrin karoling, qoftë si shfaqje e pushtetit, qoftë si instrument kulti.^[3]

Konteksti historik

Argjendaria Karolinge u zhvillua në kuadrin e të ashtuquajturës Rilindje Karolinge, një periudhë përtëritjeje kulturore dhe artistike e promovuar nga Karli i Madh dhe nga pasuesit e tij midis fundit të shekullit të VIII dhe fillimit të shekullit të X. Kjo lëvizje synonte të përtërinte madhështinë e Perandorisë Romake nëpërmjet valorizimit të arteve, të letërsisë dhe të fesë së krishterë.^[4]

Programi kulturor karoling bazohej në një bashkëpunim të ngushtë midis pushtetit perandorak dhe institucioneve kishtare. Manastire dhe katedrale do të bëheshin qendra prodhimtarie artistike, të mbështetura nga një porosituri që shikonte te arti një mjet për të afirmuar autoritetin politik dhe përkushtimin fetar. Prodhimtaria argjendare, në veçanti, do të nxitej nga disponueshmëria e metaleve të çmuara dhe xhevahireve, shpesh të mara nëpërmjet pushtimeve ushtarake, si në rastin e plaçkitjes së thesarit të avarëve në vitin 795, që kishte siguruar pesëdhjet karro plotë me ar dhe argjend.^[5] Një subjekt i debatuar, në këtë kuadër, është edhe Thesari i Vrapit, i zbuluar në Shqipëri në vitin 1902, tani në Metropolitan Museum of Art në Nju Jork.

Punishtet argjendare karolinge, të vendosura në qendra si Akeni, Reimsi, Saint-Denis dhe Sankt Gallen, do të prodhonin vepra të destinuara për kisha dhe manastire, midis të cilave relikuarë, altarë, kryqe dhe kopertina kodikësh. Këto sende pasqyrojnë një sintezë stilistike midis elementeve të Antikitetit të Vonë, bizantine dhe insulare, duke dëshmuar frymëzimin karoling ndaj një arti perandorak të krishter.^[2]

Argjendari Karolinge përfaqësonte jo vetëm një shprehje artistike me nivel të lartë, por edhe një simbol të prekshëm të rilindjes kulturore nga Karli i Madh, duke mishëruar idealin e një perandorie të krishterë të rinovuar dhe bashkuar nën autoritetin perandorak dhe hyjnor.^[6]

Karakteristika stilistike

Argjendaria Karolinge dallohet për një varg trajtash formale dhe simbolike që pasqyrojnë kompleksitetin kulturor dhe ideologjik të periudhës. Sendet e prodhuara karakterizohen nga një monumentalitet i theksuar, edhe në sendet e vogla, e arritur nëpërmjet përdorimit të shumtë të materialeve të çmuara si ari, argjendi i praruar, xhevahiret e ngulitura dhe smaltet polikromike.^[7]

Nga pikëpamja stilistike, vërehet një shkrirje origjinale traditash të ndryshme artistike: trashëgimia e Antikitektit të Vonë shfaqet në strukturën solemne dhe simetrike të kompozimeve; ndikimet bizantine dallohen në përdorimin e teknikave si cloisonné dhe në hieraticitetin e figurave të paraqitura, ndërsa tradita insulare perceptohet në pasurinë e motiveve zbukuruese gërshetuese dhe në gjallërinë dekorative.^[8]

Motivet dekorative më të hasura përfshijnë degë bimore të stilizuara, palmeta, grifonë, shqiponja dhe motive gërshetuese, shpesh të sendërtuara me imtësi të mëdha për të valorizuar lojën e përhapjes së dritës mbi sipërfaqe metalike.^[9] Efekti xixëllues dhe fragmentimi i dritës ishin funksionale, duke evokuar përmasën e shenjtë, duke sugjeruar praninë hyjnore nëpërmjet llamburitjes së materialeve të çmuara.

Një element i veçant i prodhimtarisë karolinge është prirja hibridizimit stilistik: pranë veprave me impostim klasikexhant gjenden pjesë që adaptojnë zgjidhje më abstrakte dhe dinamike, duke nxjerë në pah eklektizmin dhe vitalitetin e shprehjes karolinge. Një shembull domethënës ofrohet nga Codex Aureus i Shën Emeranit, i sendërtuar rreth vitit 870: kopertina paraqet një ballinë klasiciste, me figura në reliev të praruar të impostuara sipas kanoneve të Antikitetit të Vonë, por është e pasuruar nga dekorime margjinale më dinamike, të karakterizuara nga motive gërshetuese, smalte të gjalla dhe xhevahire të vendosura në kompozime me tension të fort abstrakt. Edhe në Altarin e Shën Ambrozit paraqitet kjo stilistikë e dyfishtë: nëse disa skena formohen sipas modeleve klasiciste, punimi i sfondeve dhe të efekteve të dritës të thyer mbi ar fusin zgjidhje më vibrante dhe të fragmentuara, të afta ti animojnë sipërfaqet metalike me një dinamizëm të theksuar viziv.^[10]

Qasja karolinge ndaj argjendarisë nuk kufizohet në ekzekutimin e thjeshtë teknik, por synonte ti jepte sendeve një vlerë simbolike dhe të shenjtë, në linjë me vizionin perandorak të një përtëritje romake dhe të krishterë.

Teknika dhe materiale

Argjendaria Karolinge do të arrinte nivele përkryerje teknike falë përdorimit të punimeve komplekse të trashëguara nga tradita e Antikitetit të Vonë dhe insulare, të ripërpunuara nën dritën e programit të ri kulturor të perandorisë.^[11]

Midis teknikave më të përdorura dëshmohen:

Repoussé dhe çezelatura, të përdorura për të modeluar metalin në reliev, duke i dhënë sendeve një pasuri plastike që e rriste vlerën simbolike të veprës;^[12]
Shkrirja me humbje dylli, e përdorur veçanërisht për elemente dekorative trepërmasore si statujëzat apo elementet arkitekurore të imta, të pranishme në relikuarë dhe altarë të bartshëm;^[13]
Smaltimi, në veçanti teknika e smaltit cloisonné, e trashëguar nga Argjendaria Bizantine, që konsistonte në ndarjen e zonave të ngjyrosura nëpërmjet filamenteve të holla metalike, duke arritur efekte kromatike shkëlqyese;^[14]
Inkastonatura e xhevahireve, ku gurë të çmuar dhe gjysmë të çmuar si granatë, ametistë, smeraldë dhe perla përdoreshin për të theksuar vlerën dhe domethënien e shenjtë të sendeve, sipas një simbolizmi të dritës dhe të dlirësisë.^[15]

Materialet e privilegjuara ishin ari, i konsideruar si simbol i përjetësisë dhe lavdisë hyjnore, dhe argjendi i praruar, më i përhapur në veprat me përmasa të mëdha, për arsye praktike dhe kostoje. Xhevahiret shpesh nuk përzgjidheshin në bazë të pastërtisë së tyre kristaline, por nga gjallëria e ngjyrës, ndonjëherë edhe duke ripërdorur elemente të lashta të marra nëpërmjet spolia.^[16]

Punimi i këtyre materialeve të çmuara kërkonte një dituri shumë të specializuar dhe nënkuptonte praninë e laboratorëve të vendosur pranë oborreve apo në afërsi të qendrave madhore fetare, ku argjendarët ishin në gjendje të kombinonin kompetencën teknike dhe ndjeshmërinë artistike.

Veprat kryesore

Mes kryeveprave të mbijetuara të Argjendarisë Karolinge, një vend të rëndësishëm zihet nga Altari i Shën Ambrozit, i porositur nga arkipeshkvi Angilberti II dhe i sendërtuar nga magister Vuolvin midis viteve 824 dhe 859, akoma edhe sot i ruajtur në Bazilikën e Sant'Ambrogio-s në Milano. Vepra, e zbukuruar me repoussé, smalte dhe gurë të çmuar, shembullizon ambicien karolinge për të krijuar artifakte në të cilat materia e çmuar i bënte trasparencë lavdisë hyjnore.^[17]

Po aq domethënëse ësthë kopertina e Codex Aureus të Shën Emeranit, e ruajtur në Bayerische Staatsbibliothek të Mynihut dhe e datueshme rreth vitit 870. E sendërtuar në ar dhe e dekoruar me relieve dhe xhevahire të inkastonuara, ajo dëshmonë aftësinë e argjendarëve karolingë për të integruar elemente klasikexhante, si paraqitja e Krishtit në madhështi, me një ndjeshmëri narrative të gjallë dhe fortësisht simbolike.^[18]

Një tjetër shembull arti argjendar me funksion përkushtimor është relikuari i dhëmbit të Shën Gjon Pagëzorit, i prejardhur nga thesari i Katedrales së Monxës, që tregon ndikimin e traditave insulare, të ri-interpretuara sipas estetikës së re karolinge.

Në kontekstin e prodhimtarisë librore, spikat kopertina e Ungjillarit të Lorsch-it, i lidhur me Abacinë e Lorsch-it, një nga qendrat kryesore kulturore të perandorisë. Pasuria e dekorimeve, përdorimi i fildishit të skalitur dhe precioziteti i lidhjeve tregojnë si arti argjendar karoling dinte të ndërvepronte me artet e librit në një shprehje të ndarë luksi dhe shenjtërie.

Edhe Ungjillari i Godeskalkut, i sendërtuar me porosi të Karlit të Madh rreth viteve 781-783, përbën një shembull hershëm dhe domethënës të prodhimtarisë argjendare karolinge të aplikuar në kodekset në miniaturë, me praninë e pllakave metalike dhe dekorimeve që kremtojnë funskionin perandorak dhe liturgjik të volumit.

Veçanërisht i rafinuar është i ashtuquajturi Arnulfziborium, apo ciborium-i i Arnulfit, i ruajtur në Residenz të Mynihut. Bëhet fjalë për një strukturë arkitektonike të miniaturizuar, e sendërtuar në ar, smalte dhe gurë të çmuar, që rievokon formën e një baldakini të mbajtur nga kolonëza, duke shprehur synimin karoling për të rithemeluar simbolikisht arkitekturën e shenjtë nëpërmjet artit të argjendarisë.^[19]

Midis relikuarëve të Periudhës Karolinge shquhet edhe Stephansbursa, një çantë-relikuar në ar, smalte cloisonné dhe xhevahire, e datueshme nga shekulli IX, sot e ruajtur pranë thesarit perandorak të Vjenës. Vepra, e karakterizuar nga një teknikë e rafinuar smaltimi dhe nga një sintezë formale elegante, përfaqëson një nga shembujt më të vjetër të relikuarëve truporë, i destinuar për të ruajtur reliket e Shën Stefanit.^[20]

Për tu përmendur në fund është grupi i relikuarëve të lidhur me thesarin e Abacisë mbretërore të Saint-Denis, që përfaqësojnë një nga majat e argjendarisë së periudhës karolinge për ekuilibrin midis kompleksitetit ikonografik, cilësisë teknike dhe çmueshmërisë së materialeve.^[21]

Këto vepra dëshmojnë se si Argjendaria Karolinge nuk kufizohej në prodhimin e sendeve të luksit, por aspironte të krijonte instrumente të vërteta liturgjike dhe politike, të afta të komunikonin në mënyrë vizive renovatio imperii dhe shenjtërinë e pushtetit nëpërmjet përsosmërisë së materialeve dhe të rafinimit teknik.

Qendra prodhimtarie

Argjendaria Karolinge do të zhvillohej në brendësi të një sistemi të artikuluar punishtesh të shpërndara në qendra të ndryshme të Perandorisë së Shenjtë Gjermaniko-Romake, ngushtësisht të lidhura si me oborrin perandorak, ashtu dhe me manastiret kryesore dhe selitë peshkopale. Prania e laboratorëve tepër të specializuar pranë rezidencave perandorake dhe poleve fetare më të rëndësishme do të favorizonte përhapjen e një stili homogjen, megjithëse me variacione vendore.^[21]

Akeni, kryeqyteti i perandorisë nën Karlin e Madh, do të bëhej një nga qendrat kryesore të prodhimtarisë, seli e një laboratori të oborrit që punonte nën mbikëqyrjen e drejtpërdrejtë perandorake. Këto do të sendërtoheshin artifakte artistike me cilësi të jashtëzakonshme, të destinuara për orenditë liturgjike të kapelës palatine dhe dhuratat diplomatike.^[22]

Reimsi u afirmua si një nga qendrat artistike më vitale të Rilindjes Karolinge, falë shtysës së arkipeshkëvit Ebon dhe pranisë së një shkolle miniature dhe argjendarie të aftë të shkrinte trashëgiminë e vonë romake me një ndjeshmëri të re ekspresive.^[23] Veprat e prodhuara në Reims karakterizohen nga një gjallëri e fortë stilistike dhe nga një përdorim i rafinuar i smalteve.

Në Saint-Denis, pranë Parisit, abacia e vjetër mbretërore do të promovonte një prodhimtari argjendare të nivelit shumë të lartë, me vëmendje të posaçme ndaj relikuarëve dhe orendive të shenjtë, të paracaktuara për të nënvizuar rolin e ruajtjes së traditës franke të pretenduar nga manastiri.^[24]

Edhe në zonën gjermanike do të lindnin qendra me rëndësi të madhe, si Sankt Galleni dhe Fulda, ku lidhja e ngushtë midis scriptoria monastike dhe punishteve argjendare do të favorizonte krijimin e veprave në të cilat dekorimi libror dhe ajo metalike ndanin motive ikonografike dhe stilistike.

Në Italinë Veriore, Milano do të imponohej si qendër e rëndësishme e prodhimtarisë argjendare në Periudhën Karolinge, siç tregon Altari i Shën Ambrozit, ndërsa thesari i Bazilikës së Shën Markut në Venecie ruan shembuj që dokumentojnë mbijetesën dhe përshtatjes së teknikave karolinge në një kuadër shkëmbimesh mesdhetare.

Ekzistenca e këtyre punishteve, shpesh të lidhura midis tyre nga rrjete porositëshish dhe formime artistike, dëshmon gjerësinë dhe kohezionin kulturor të projektit karoling, që synonte të përhapte një shprehje artistike unitare të aftë të përforconte identitetin fetar dhe politik të perandorisë.

Trashëgimia dhe ndikimi

Argjendaria Karolinge, për cilësinë e saj teknike dhe vlerën e saj simbolike, ushtroi një ndikim afatgjatë mbi artet e mesjetare Perëndimore, duke vënë themelet për zhvillimet pasuese të prodhimtarisë argjendare otoniane dhe romanike.^[25]

Monumentaliteti i formave, përdorimi i materialeve të çmuara si mjete të shprehjes shpirtërore, integrimi midis elementeve klasikexhante, bizantine dhe insulare do të bëheshin tipare dalluese të artit fetar të shekujve të mëvonshëm. Në veçanti, kultura artistike otoniane (shekulli X-XI) do të rimerte dhe të amplifikonte modelet karolinge, duke theksuar aspektin hieratik dhe simbolik, siç dëshmojnë kryqëzimet e mëdha me xhevahire, staurotekat dhe kryqet astile të zonës renane.^[26]

Jo më pak e rëndësishme qe trashëgimia teknike e lënë nga argjendarët karolingë: kompetencat në punimin e smaltit cloisonné, në shkrirjen me dyll të humbur dhe në modelimin me repoussé vijuan të përcilleshin në brendësi të manastireve dhe të shkollave të arteve mekanike, duke kontribuar në formimin e brezave të artizanëve të specializuar.^[27]

Funksioni politik dhe liturgjik i Argjendarisë Karolinge si instrument i afirmimit të pushtetit dhe të përfaqësimit të lavdisë hyjnore mbeti një model referimi edhe për mbretëritë e mëvonshme të krishtera, në veçanti në oborret e Gjermanisë, Francës dhe Italisë Veriore. Në këtë kuptim, Argjendaria e Periudhës Karolinge jo vetëm fute në historinë e artit evropian, por përfaqëson një nga periudhat themelues të kulturës vizive të Mesjetës Perëndimore.^[28]

Shiko gjithashtu

Citime fundore

↑ Peter Lasko (2000). L’arte sacra del primo millennio in Europa occidentale (në italisht). Jaca Book. fq. 189.
1 2 Lawrence Nees (2002). Early Medieval Art (në anglisht). Oxford University Press. fq. 180–182. ISBN 978-0-19-284243-5.
↑ Ernst Günther Grimme (1991). Die Zeit der Karolinger und Ottonen (në gjermanisht). DuMont. fq. 76.
↑ Peter Lasko (2000). L’arte sacra. L’arte sacra del primo millennio in Europa occidentale (në italisht). Jaca Book. fq. 187.
↑ Ernst Günther Grimme (1991). Die Zeit der Karolinger und Ottonen (në gjermanisht). Dumont. fq. 78.
↑ Wolfgang Braunfels (1972). La civiltà artistica carolinga (në italisht). Sansoni. fq. 94–95.
↑ Peter Lasko (2000). Ars Sacra. L’arte sacra del primo millennio in Europa occidentale (në italisht). Jaca Book. fq. 190–191.
↑ Lawarence Nees (2002). Early Medieval Art (në anglisht). Oxford University Press. fq. 182–184. ISBN 978-0-19-284243-5.
↑ Wolfgang Braunfels (1972). La civiltà artistica carolingia (në italisht). Sansoni. fq. 98.
↑ Ernst Günther Grimme (1991). Die Zeit der Karolinger und Ottonen (në gjermanisht). DuMont. fq. 80.
↑ Lawrence Nees (2002). Early Medieval Art (në anglisht). Oxford University Press. fq. 183. ISBN 978-0-19-284243-5.
↑ Peter Lasko (2000). Ars Sacra. L’arte sacra del primo millennio in Europa occidentale (në italisht). Jaca Book. fq. 192.
↑ Erns Günther Grimme (1991). Die Zeit der Karolinger und Ottonen (në gjermanisht). DuMont. fq. 82.
↑ Wolfgang Braunfels (1972). La civiltà artistica carolingia (në italisht). Sansoni. fq. 100.
↑ Peter Lasko (2000). Ars Sacra. L’arte sacra del primo millennio in Europa occidentale (në italisht). Jaca Book. fq. 194.
↑ Lawrence Nees (2002). Early Medieval Art (në anglisht). Oxford University Press. fq. 184. ISBN 978-0-19-284243-5.
↑ Ernst Günther Grimme (1991). Die Zeit der Karolinger und Ottonen (në gjermanisht). DuMont. fq. 84.
↑ Peter Lasko (2000). Ars Sacra. L’arte sacra del primo millennio in Europa occidentale (në italisht). Jaca Book. fq. 196–197.
↑ Wolfgang Braunfels (1872). La civiltà artistica carolingia (në italisht). Sansoni. fq. 102.
↑ Peter Lasko (2000). Ars Sacra. L’arte sacra del primo millennio in Europa occidentale (në italisht). Jaca Book. fq. 195–196.
1 2 Lawrence Nees (2002). Early Medieval Art (në anglisht). Oxford University Press. fq. 186. ISBN 978-0-19-284243-5.
↑ Peter Lasko (2000). Ars Sacra. L’arte sacra del primo millennio in Europa occidentale (në italisht). Jaca Book. fq. 199.
↑ Wolfgang Braunfels (1972). La civiltà artistica carolingia (në italisht). Sansoni. fq. 105.
↑ Ernst Günther Grimme (1991). Die Zeit der Karolinger und Ottonen (në gjermanisht). DuMont. fq. 87.
↑ Peter Lasko (2000). Ars Sacra. L’arte sacra del primo millennio in Europa occidentale (në italisht). Jaca Book. fq. 200.
↑ Ernst Günther Grimme (1991). Die Zeit der Karolinger un Ottonen (në gjermanisht). DuMont. fq. 88.
↑ Lawrence Nees (2002). Early Medieval Art (në anglisht). Oxford University Press. fq. 187. ISBN 978-0-19-284243-5.
↑ Wolfgang Braunfels (1972). La civiltà artistica carolingia (në italisht). Sansoni. fq. 107.

Bibliografia

Adorno, Piero (1992). "L'Alto Medioevo". L'arte italiana (në italisht). Vëll. 1.II. Firence: D'Anna. fq. 558–579.
Utrero Agudo, María de los Ángeles (2006). Iglesias Tardoantiguas y Altomedievales en la Península Ibérica: Análisis Arqueológico y Sistemas de Abovedamiento (në spanjisht). Madrid: Consejo Superior de Investigaciones Científicas, Instituto de Historia, Departamento de Historia Antigua y Arquelogía. ISBN 978-84-00-08510-0.
Alexander, Jonathan J. G. (1993). "Iconography and Ideology: Uncovering Social Meanings in Western Medieval Christian Art". Studies in Iconography (në anglisht). 15: 1–44. ISSN 0148-1029. JSTOR 23923571.
Fernando De Olaguer-Feliú Alonso (1998). Arte medieval español hasta el año Mil (në spanjisht). Encuentro. ISBN 978-84-7490488-8.
i Altet, Xavier Barral (1994). Bertelli, Carlo (red.). La pittura in Italia (në italisht). Vëll. IX. Milano: Electa. ISBN 978-88-435-3978-9.
Peter Anker; Aron Andersson (1968). L’art scandinave. La nuit des temps (në frëngjisht). Përkthyer nga Norbert Vaillant. Zodiaque.
Giulio Carlo Argan (1988). Storia dell'arte italiana: dall'antichità a Duccio (në italisht). Sansoni.
Giulio Carlo Argan (1993). L'Architettura Protocristiana, Preromanica e Romanica (në italisht). Bari: Edizioni Dedalo. ISBN 978-88-2203313-0.
Armi, Clement Edson (tetor 1975). "Orders and Continuous Orders in Romanesque Architecture". Journal of the Society of Architectural Historians (në anglisht). Society of Architectural Historians. 34 (3): 173–188.
Armi, Clement Edson (2022). Studies in Romanesque Architecture and Sculpture: Cluny, Jumièges, Montceaux-L'Étoile and Paray-le-Monial (në anglisht). L’Erma di Bretschneider. ISBN 978-88-9132612-6.
Armi, Clement Edson (2012). Design and Construction in Romanesque Architecture: First Romananesque Architecture and the Pointed Arch in Burgundy and Northern Italy (në anglisht). Cambridge University Press. ISBN 978-110740726-8.
Ballesteros Arranz, Ernesto (2013). Cultura y arte Carolingio y Otoniano (në spanjisht). Hiares Multimedia. ISBN 978-84-1601499-6.
V. I. Atroshenko; Judith Collins (1985). The Origins of the Romanesque (në anglisht). Londër: Lund Humphries. ISBN 0-85331-487-X.
John Attaway (1980). "Tradition architecturale dans le Nord de la France pendant le premier millénaire". Cahiers de civilisation médiévale (në frëngjisht). 23 (90): 141–172.
John Attaway (1980). "Tradition architecturale dans le Nord de la France pendant le premier millénaire". Cahiers de civilisation médiévale (në frëngjisht). 23 (91): 221–239.
J. Camón Aznar (1963). "Arquitectura española del siglo X: Mozárabe y de la repoblación". Goya: Revista de arte (në spanjisht) (52): 206–219.
George Bain (1973). Celtic Art: The Methods of Construction (në anglisht). Dover Publications, inc. ISBN 0-486-22923-8.
Barley, Maurice W. (janar 1988). "Nottinghamshire Medieval Manor Houses". Nottingham Medieval Studies (në anglisht). 32: 165–175. doi:10.1484/J.NMS.3.163. ISSN 0078-2122.
Emilio Barnechea; Antonio Fernández; Juan R. Haro; Juan Haro Sabater (1988). Historia del arte (në spanjisht). Vicens Vives. ISBN 978-84-316-1780-6.
Beckwith, John (1969) [1964]. Early Medieval Art: Carolingian, Ottonian, Romanesque (në anglisht). Thames & Hudson. ISBN 0-500-20019-X.
Bede i Venerueshmi (1843). John Allen Gilles (red.). The Bibliographical Writings and Letters of Venerable Bede (në anglisht). Vëll. II. James Bohn.
Honoré Bernard (1978). "Un site prestigieux du monde carolingien: Sainr-Riquier". Cahiers archéologiques de Picardie (në frëngjisht). 5 (1): 241–254.
Honoré Bernard (1986). "L'hypothèse du "Groupe épiscopal" de Thérouanne". Revue du Nord (në frëngjisht). 68 (269): 301–323.
Carlo Bertelli (2002). Lombardia medievale: Arte e architettura (në italisht). Maria Teresa Donati. Milano: Skira. ISBN 978-88-8491300-5.
Günther Binding (1996). Deutsche Königspfalzen. Von Karl dem Großen bis Friedrich II. (765–1240) (në gjermanisht). Darmstadt: Vandenhoeck & Ruprecht.
Bonser, Wilfrid (1962). "The Cult of Relics in the Middle Ages". Folklore (në anglisht). 73 (4): 234–256. ISSN 0015-587X. JSTOR 1258503.
A. C. Bouman (1965). "The Franks Casket". Neophilologus (në anglisht). 3: 241–249.
Braun, Hugh (1951). An Introduction to English Mediaeval Architecture (në anglisht). Londër: Faber and Faber.
Wolfgang Braunfels (1972). La civiltà artistica carolingia (në italisht). Sansoni.
Brenk, Beat (1987). "Spolia from Constantine to Charlemagne: Aesthetics versus Ideology". Dumbarton Oaks Papers (në anglisht). 41: 103–109. doi:10.2307/1291549.
Hugh Brigstocke, red. (2001). The Oxford Companion to Western Art (në anglisht). Oxford University Press. doi:10.1093/acref/9780198662037.001.0001. ISBN 978-0-19-866203-7. Marrë më 10 dhjetor 2024.
Gian Pietro Brogiolo; Alexandra Chavarria Arnau, red. (2007). I Longobardi. Dalla caduta dell'Impero all'alba dell'Italia (në italisht). Cinisello Balsamo: Silvana.
Bucher, François (1972). "Medieval Architectural Design Methods, 800-1560". Gesta (në anglisht). 11 (2): 37–51. doi:10.2307/766593. ISSN 0016-920X. JSTOR 766593.
Emma C. Bunker; Bruce Chatwin; Ann Elizabeth Farkas (1970). Animal Style Art from East to West (në anglisht). Asia Society.
Bunker, Emma C. (2002). Nomadic Art of the Eastern Eurasian Steppes: the Eugene V. Thaw and Other New York Collections (në anglisht). New York: The Metropolitan Museum of Art. ISBN 978-030009688-0.
i Cadafalch, Josep Puig (1928). Decorative Forms of the First Romanesque Style: Their Diffusion by Moslem Art (në anglisht). Harvard University Press.
i Cadafalch, Josep Puig; Antonio de Falgura; Josep Goday i Casals (2001). L’arquitectura romànica a Catalunya: L’arquitectura romànica fins a la darreria del segle XI (në katalonisht). Xavier Barral i Altet. Institut d’Estudis Catalans. ISBN 978-84-7283592-4.
Jean-Pierre Caillet (2000). "Le mythe du renouveau architectural roman". Cahiers de civilisation médiévale (në frëngjisht). 43 (171): 341–369.
Jean-Pierre Caillet (2005). L'art carolingien (në frëngjisht). Paris: Flammarion. ISBN 978-2-08-011449-5.
F. Cervini (1996). Encyclopedia dell’Arte Medievale (në italisht). Istituto della Enciclopedia Italiana.
Pascale Chevalier (2020). Bonnie Effros; Isabel Moreira (red.). The Oxford Handbook of the Merovingian World (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-023418-8.
Francis D. K. Ching; Mark M. Jarzombek; Vikramaditya Prakash (2007). A Global History of Architecture (në anglisht). Hoboken, Nju Xhersi: John Wiley & Sons. fq. 317.
Nicola Coldstream (2002). Medieval Architecture. Oxford History of Art (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-284276-3.
Conant, Kenneth John; Sheila Walters (1995). Carolingian and Romanesque Architecture, 800-1200 (në anglisht). Donald Bell-Scott, Ian Stewart. Yale University Press. ISBN 978-030005298-5.
Roberto Coroneo (1993). Architettura romanica dalla metà del Mille al primo '300. collana "Storia dell'arte in Sardegna" (në italisht). Nuoro: Ilisso. ISBN 978-88-8509824-4.
James Stevens Curl; Jane Turner (29 maj 2018). "Merovingian architecture". A Dictionary of Architecture and Landscape Architecture (në anglisht). Marrë më 31 dhjetor 2025 – nëpërmjet Encyclopedia.com.
Heinrich Decker (1966). Italia Romanica: die hohe Kunst der romanischen Epoche in Italien (në gjermanisht). Vienë-Mynih: A. Schroll. ISBN 978-370310028-4.
Étienne Delaruelle (1953). "Charlemagne et l'Église". Revue d'histoire de l'Église de France (në frëngjisht). 39 (133): 165–199.
Paul Diakoni; Erkemberti (1990). Italo Pin (red.). Storia dei Longobardi: in appendice Storia dei Longobardi di Benevento di Erchemberto (në italisht). Edizioni Studio Tesi. ISBN 978-88-7692-231-2.
Jerrilynn D. Dodds (1988). Dictionary of the Middle Ages (në anglisht). Vëll. 12. New York: Sons of Charles Scribner. ISBN 978-068418278-0.
Charles Reginald Dodwell (1993). The Pictorial Arts of the West, 800–1200 (në anglisht). Yale University Press. ISBN 0-300-06493-4.
Georges Duby (1989). La sculpture, le grand art du Moyen-âge du Ve au XVe siècle (në frëngjisht). Skira. ISBN 2-605-00144-X.
Marcel Durliat (1979). "Le développement des cryptes à l'époque carolingienne". Bulletin monumental (në frëngjisht). 137 (2): 165–166.
Robert Early (2001). "Les origines du château de Mayenne". Actes des Congrès d'archéologie médiévale (në frëngjisht). 7 (1): 273–287.
Effros, Bonnie (14 qershor 2012). Uncovering the Germanic Past: Merovingian Archaeology in France, 1830–1914 (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-969671-0.
Caspar Ehlers (2007). Deutsche Königspfalzen: Beiträge zu ihrer historischen und archäologischen Erforschung. Places of Power (në gjermanisht). Vëll. VIII. Vandenhoeck & Ruprecht. ISBN 978-3-52535600-5.
Camille Enlart (1927) [1919]. Manuel d'archéologie française depuis les temps mérovingiens jusqu'à la Renaissance – Architecture religieuse: Périodes merovingienne, carolingienne et romane (në frëngjisht). Vëll. 1.1. Paris: Éditions Auguste Picard.
Manuela Farneti (1993). Glossario tecnico-storico del mosaico: con una breve storia del mosaico (në italisht). Longo.
Emilio Mitre Fernández (1995). Pedro Chalmeta; Fernando Checa Creamdes; Manuel González Portilla y Otros (red.). La formación de la cultura eclesiástica en la génesis de la sociedad europea. Cultura y culturas en la historia: Quintas Jornadas de Estudios Históricos organizadas por ele Departamento de Historia Medieval, Moderna y Contemporánea de Universidad de Salamanca (në spanjisht). Universidad de Salamanca. fq. 31–51. ISBN 978-84-7481-799-7.
Eric Fernie; Paul Crossley, red. (1990). Medieval Architecture and Its Intellectual Context: Studies in honour of Peter Kidson (në anglisht). The Hambledon Press. ISBN 978-1-85285-034-0.
Fernie, Eric; Lyman, Thomas W.; Hicks, Carola; Baylé, Maylis; Tcherikover, Anat; Camus, M. T.; etj. (2003). "Romanesque". Grove Encyclopedia of Medieval Art (në anglisht). doi:10.1093/gao/9781884446054.article.T072835. ISBN 978-1-884446-05-4. Marrë më 10 dhjetor 2024.
Fletcher, Banister; Cruickshank, Dan (1996) [1896]. Sir Banister Fletcher's a History of Architecture (në anglisht) (bot. i 20-të). Architectural Press. ISBN 0-7506-2267-9.
Jacques Fontaine (1995). L'art pré-roman hispanique. Nuit des temps (në frëngjisht). Editions zodiaque. ISBN 2-7369-0215-7.
Deshoulière François (1935). "Origine du plan de la chapelle palatine d'Aix (compte-rendu)". Bulletin monumental (në frëngjisht). 34 (3): 385–386.
Salet François (1958). "Les origines de la Chapelle palatine d'Aix (compte-rendu)". Bulletin monumental (në frëngjisht). 116 (3): 200–201.
Renato De Fusco (1993). Livio Sacchi (red.). Mille anni d'architettura in Europa (në italisht). Bari: Laterza. ISBN 978-88-4204295-2.
Gaehde, Joachim E. (1989). "Pre-Romanesque Art". Dictionary of the Middle Ages (në anglisht). ISBN 0-684-18276-9.
Jacques Le Goff (1965). La civilisation de l'occident médiéval (në frëngjisht). Artaud.
Chueca Goitia, Fernando (2001). Historia de la Arquitectura Española, Edad Antigua y Edad Media (në spanjisht). Vëll. 1. Editorial DOSSAT. ISBN 978-84-923918-4-4.
Chueca Goitia, Fernando (2000). Historia de la Arquitectura occidental: Edad Media cristiana en España (në spanjisht). CIE Inversiones editoriales-DOSSAT. ISBN 978-84-95312-35-8.
J. J. Martín González (1974–1992). Historia del Arte (në spanjisht). Vëll. 1. Gredos.
González-García, Antonio César; Belmonte, Juan Antonio (1 korrik 2015). "The Orientation of Pre-Romanesque Churches in the Iberian Peninsula". Nexus Network Journal (në anglisht). 17 (2): 353–377. doi:10.1007/s00004-014-0231-7. ISSN 1522-4600. S2CID 253593505.
André Grabar (2001). Le origini dell'estetica medievale (në italisht). Milano: Jaka Book.
Fernando Regueras Grande (2018). "Promotores, clasicismo y estilo en el arte mozárabe leonés". Brigecio: revista de estudios de Benavente y sus tierras (në spanjisht) (28): 27–45. ISSN 1697-5804. Marrë më 7 janar 2024.
Gregory, Timothy (2010). A History of Byzantium (në anglisht). Wiley-Blackwell. ISBN 978-1-4051-8471-7.
Ernst Günther Grimme (1991). Die Zeit der Karolinger und Ottonen (në gjermanisht). DuMont.
Louis Grodecki; Florantine Münther (1973). Le siècle de l’an mil. Univers des formes (në frëngjisht). Paris: Gallimard. ISBN 2-07-010785-X.
James Harpur; Elizabeth M. Hallam (1995). Secrets of Middle Ages (në anglisht). Konecky & Konecky. ISBN 978-156852307-1.
Arthur Haseloff (1971). Pre-Romanesque Sculpture in Italy (në anglisht). Hacker Art Book. ISBN 978-087817043-2.
Günther Haseloff (1979). Kunststile des frühen Mittelalters – Völkerwanderungs – und Merowingerzeit (në gjermanisht). Funden des Württembergischen Landesmuseums Stuttgart Hrsg. vom Württembergischen Lendesmuseum.
François Hebert-Suffrin (4 shkurt 2014). Architecture et liturgie à l'époque carolingienne. Cité de l’architecture et du patrimoine (në frëngjisht). France Culture.
Lotte Hedeager (2000). Frans Theuws; Janet Laughland Nelson (red.). Rituals of Power: From Late Antiquity to the Early Middle Ages (në anglisht). Brill. ISBN 978-90-04-10902-5.
Carol Heitz (1964). "Recherches sur les rapports entre architecture et liturgie à l'époque carolingienne (compte-rendu: Pierre Héliot)". Revue belge de philologie et d'histoire (në frëngjisht). 42 (3): 1041–1045.
Carol Heitz (1980). L'architecture religieuse carolingienne - Les formes et leurs fonctions (në frëngjisht). Picard.
Hicks, Carola (1 janar 2003). "Romanesque". përmbledhur nga Hugh Brigstocke (red.). The Oxford Companion to Western Art (në anglisht). Oxford University Press. doi:10.1093/acref/9780198662037.001.0001. ISBN 978-0-19-866203-7. Marrë më 9 dhjetor 2024.
J. N. Hillgarth (2009). The Visigoths in History and Legend (në anglisht). Pontifical Institute of Medieval Studies. ISBN 978-088844166-9.
Hinks, Roger (1974) [1935]. Carolingian Art (në anglisht). University of Michigan Press. ISBN 0-472-06071-6.
M. Holcomb (2009). Pen and Parchment: Drawing in the Middle Ages (në anglisht). Nju Jork: The Metropolitan Museum of Art.
Hugh Honour; John Fleming (1982). A World History of Art (në anglisht). Macmillan. ISBN 0-333-37185-2.
Hourihane, Colum, red. (2012). The Grove Encyclopedia of Medieval Art and Architecture (në anglisht). Vëll. 6. Stave to Zyvele. Oksford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-539536-5. Marrë më 13 korrik 2025.
Jean Hubert (1931). Congrès archéologique de France - XCIIIe Session tenue a Orléans en 1930 (në frëngjisht). Paris: La Sociét Française d’Archéologie.
Jean Hubert; Jean Porcher (1968). L'Empire carolingien (në frëngjisht). Gallimard.
Jean Hubert; Jean Porcher; Wolfgang Fritz Volbach (1980). L'Europa delle invasioni barbariche (në italisht). Milano: Rizzoli Editore. ISBN 978-881729012-8.
Marie-Céline Isaïa (2008). L'empire carolingien, préfiguration de l'Europe: du projet historiographique au programme politique (në frëngjisht). HAL-SHS Sciences de l'Homme et de la Société.
Werner Jacobsen (tetor 1997). "Saints' Tombs in Frankish Church Architecture". Speculum (në anglisht). 72 (4): 1107–1143.
Kaufmann, Joseph Erich; Kaufmann, Hanna Wanda (2001). The Medieval Fortress: Castles, Forts and Walled Cities of the Middle Age (në anglisht). Konshohoken (Pa.): Combined Publishing. ISBN 978-1-58097-062-4.
Kidson, Peter; Davis, Michael T.; Crossley, Paul; Sandron, Dany; Morrison, Kathryn; Bräm, Andreas; etj. (2012). Colum P. Hourihane (red.). The Grove Encyclopedia of Medieval Art and Architecture (në anglisht). doi:10.1093/gao/9781884446054.article.T033435. ISBN 978-1-884446-05-4. Marrë më 10 dhjetor 2024.
Kitzinger, Ernst (1955) [1940]. Early Medieval Art at the British Museum (në anglisht). British Museum.
Kostof, Spiro (1995). Greg Castillo (red.). A History of Architecture: Settings and Rituals (në anglisht). Oksford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-508378-1.
Félix Kreush (1978). "La Chapelle palatine de Charlemagne à Aix". Les Dossiers d'archéologie (në frëngjisht) (30): 12–23.
Hans Erich Kubach (1988). Romanesque Architecture (në anglisht). Electa/Rizzoli. ISBN 978-084780920-2.
Lasko, Peter (1972). Ars Sacra, 800-1200. Penguin History of Art (në anglisht). Yale University Press. ISBN 978-0-14056036-7.
Peter Lasko (2000). Ars Sacra. L'arte sacra del primo millennio in Europa occidentale (në italisht). Jaca Book.
Émile Lesne (1920). "Les ordonnances monastiques de Louis le Pieux et la notitia de servitio Monasteriorum". Revue d'histoire de l'Église de France (në frëngjisht). 6 (31): 161–175.
Joseph Lins (1913). "Fulda". përmbledhur nga Charles G. Herbermann; Edward A. Pace; Condè B. Pallen; Thomas J. Shahan; John J. Wynne (red.). Catholic Encyclopedia (në anglisht). Vëll. VI. The Encyclopedia Press. fq. 313–315.
Luengas-Carreño, D.; Crespo de Antonio, M.; Sánchez-Beitia, S. (24 korrik 2020). "Typological Study and Cataloguing of Late Medieval Manor Houses of the Basque Country (Spain)". The International Archives of the Photogrammetry, Remote Sensing and Spatial Information Sciences (në anglisht). XLIV-M-1-2020: 65–71. Bibcode:2020ISPAr44M1...65L. doi:10.5194/isprs-archives-XLIV-M-1-2020-65-2020. hdl:10810/68996. ISSN 1682-1750.
Domingo Magaña, J. A. (2015). The Use of Marble in Hispanic Visigothic Architectural Decoration. Interdisciplinary Studies on Ancient Stone: ASMOSIA X: Proceedings of the Tenth International Conference of ASMOSIA, Association for the Study of Marble & Other Stones in Antiquity, Rome, 21-26 May 2012 (në anglisht). L’Erma di Bretschneider. fq. 527–535.
Mariaclotilde Magni (1960). Architettura romanica comasca (në italisht). Milano: Casa Editrice Ceschina.
Diego Marin (1969). La Civilizacion Espanola (në spanjisht). New York: Holt, Rinehart and Winston. fq. 34–47.
Leardo Mascanzoni (tetor 1990). "Ravenna: una storia millenaria". Storia e Dossier (në italisht). Firence: Giunti Barbera Editore (44): 3–50.
Charles B. McClendon (2005). The Origins of Medieval Architecture: Building in Europe, A.D. 600–900 (në anglisht). Yale University Press. ISBN 978-0-300-10688-6.
John P. McKay; Bennett D. Hill; John Buckler (2006). A History of Western Society (në anglisht). Houghton Mifflin. ISBN 978-061852266-8.
Rosamond McKitterick (1983). The Frankish Kingdoms under the Carolingians, 751-987 (në anglisht). Longman. ISBN 978-058249005-5.
Gerli E. Michael; David Raizman (2003). Routledge Revivals: Medieval Iberia (në anglisht). New York: Routledge Encyclopedias of the Middle Ages. ISBN 978-0-203-95364-8.
Moreno, Manuel-Gómez (1919). Iglesias mozárabes: arte español de los siglos IX à XI (në spanjisht). Madrid: Centro de estudios históricos.
Lawrence Nees (2002). Early Medieval Art (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-284243-5.
Rexford Newcomb (1932). Outlines of the History of Architecture: Medieval Architecture (në anglisht). Edwards Brothers, Inc.
Carl Nordenfalk (1988). L’enluminure au Moyen-Âge (në frëngjisht). Skira. ISBN 2-605-00120-2.
Oulmas, Mohand; Abdessemed-Foufa, Amina; Avilés, Angel Benigno Gonzalez; Conesa, José Ignacio Pagán (janar 2024). "Assessing the Defensibility of Medieval Fortresses on the Mediterranean Coast: A Study of Algerian and Spanish Territories". ISPRS International Journal of Geo-Information (në anglisht). 13 (1): 1–3. doi:10.3390/ijgi13010002. hdl:10045/139477. ISSN 2220-9964.
Otto Pächt (1986). Book Illumination in the Middle Ages (në anglisht). Harey Miller Publishers. ISBN 0-19-921060-8.
Marie-Laure Pain (2015). Groupes cathédraux et complexes monastiques – Le phénomène de la pluralité des sanctuaires à l'époque carolingienne (në frëngjisht). Rennes: Presses universitaires de Rennes. ISBN 978-2-7535-4259-4.
Nikolaus Pevsner (1963). An Outline of European Architecture (në anglisht). Michael Forsyth. Gibbs Smith. ISBN 978-142360493-8.
Carlo Perogali (1981). Enzo Pifferi (red.). Romanico in Lombardia (në italisht). Laura Tettamanzi. E. P. I.
Ivo Petricioli (1999). Ivan Supičić (red.). Croatia in the Early Middle Ages: A Cultural Survey (në anglisht). Philip Wilson Publishers, AGM & HAZU. ISBN 085667499-0.
José Pijoan (1978). History of Art. World Art (në anglisht). Pragë: Odeon.
Henri Pirenne (2001). Mohamemd and Charlemagne (në anglisht). Courier Corporation. ISBN 978-048642011-0.
Arthur Kingsley Porter (1909). Medieval Architecture: Its Origins and Development, with Lists of Monuments and Bibliographies (në anglisht). Vëll. 1. Baker and Taylor Company.
Maurice Prou (1914). "Chancel carolingien orné d'entrelacs à Schænnis (canton de Vaux)". Mémoires de l'Institut national de France (në frëngjisht). 39 (1): 123–138.
Piotr Jennel Reyes (1998). L’art du Haut Moyen-Âge – L’art européen du VIe au IXe siècle (në frëngjisht). Pochothèque. ISBN 2-253-13056-7.
Pierre Riché (1973). L'Empire carolingien. La vie quotidienne (në frëngjisht). Paris: Hachette.
Pierre Riché (2010). Les carolingiens - une famille qui fit l'Europe (në frëngjisht). Paris: Librairie Arthème Fayard/Pluriel. ISBN 978-2-01-279544-0.
Jose Maria De Azcárate Ristori; Alfonso E. Pérez Sánchez; Juan A. Ramírez Domínquez (1986). Historia del arte (në spanjisht). Anaya. ISBN 978-84-7254311-9.
Giovanni Teresio Rivoira (1908). Le origini della Architettura Lombarda e delle sue principali derivazioni nei paesi d’oltr’Alpe (në italisht). Milano: Ermano Loescher.
Rudolph, Conrad (1997). "Building-Miracles as Artistic Justification in the Early and Mid-Twelfth Century". përmbledhur nga Wolfgang Kersten (red.). Radical Art History (në anglisht). Internationale Anthologie. fq. 398–410.
Rudolph, Conrad (2015). "Building the House of God: Architectural Metaphor and "The Mystic Ark"" (PDF). Codex Aquilarensis: Revista de arte medieval (në anglisht dhe spanjisht) (31): 47–67.
Rudolph, Conrad (2016). "The Architectural Metaphor in Western Medieval Artistic Culture: From the Cornerstone to "The Mystic Ark"". përmbledhur nga Stephen Murray (red.). The Cambridge History of Religious Architecture (në anglisht). Cambridge University Press.
Rudolph, Conrad (2019). "Medieval Architectural Theory, the Sacred Economy, and the Public Presentation of Monastic Architecture: The Classic Cistercian Plan". Journal of the Society of Architectural Historians (në anglisht) (78): 259–275.
Nowell Rush, Simon John (2022). The First Romanesque Architecture of Conflent, Pyrénées-Orientales, France: Tradition, System and Style (në anglisht). Birkbeck, University of London.
Howard Saalman (1962). Medieval Architecture: European Architecture: 600–1200 (në anglisht). G. Braziller. ISBN 978-080760336-9.
Chrisian Sapin; F. Heber-Sufffrin (2006). Stucs et décors de la fin de l'antiquité au moyen-âge (Ve-XIIe) - Germigny-des-Prés une œuvre exemplaire? (në frëngjisht). Brépols.
Christian Sapin (2007). "Le stuc. Visage oublié de l'art médiéval (compte-rendu: Andréas Hartmann-Virnich)". Bulletin monumental (në frëngjisht). 165 (2): 222–224.
Christian Sapin (1986). La Bourgogne pré-romane, construction, décor et fonction des édifices religieux (në frëngjisht). Picard.
Schutz, Herbert (2004). The Carolingians in Central Europe, their History, Arts, and Architecture: A Cultural History of Central Europe, 750-900 (në anglisht). Leiden: Brill. ISBN 1-4237-1456-3. OCLC 60927732.
George Gilbert Scott (1879). "Lecture II: Sketch of the Rise of Mediæval Architecture". Lectures on the Rise and Development of Mediæval Architecture (në anglisht). Vëll. 1. John Murray. fq. 37–68.
Valentin V. Sedov (1995). Slavs in the Early Middle Ages (në anglisht). Përkthyer nga N. Lopatin. Archaelogy. Arkivuar nga origjinali më 11 nëntor 2013.
Piotr Skubiszewski (1998). L'art du Haut Moyen Âge: L'art européen du VIe au IXe siècle (në frëngjisht). Paris: Livre de Poche. ISBN 978-2-253-13056-7.
Bradley Smith (1971). "Spain: A History". Art (në anglisht). Garden City, NJ: Doubleday & Company. fq. 52–56.
Roger A. Stalley (1999). Early Medieval Architecture. Oxford History of Art (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-284223-7.
Stowe, George B. (1995). Kibler, William; Zinn, Grover A. (red.). Medieval France: An Encyclopedia (në anglisht). Garland. ISBN 978-082404444-2.
Joseph Reese Strayer, red. (1988). Dictionary of the Middle Ages (në anglisht). Vëll. 10. Charles Scribner’s sons. ISBN 978-0-684-16760-2.
Amelio Tagliaferri; M. Brozzi (1961). Arte Longobarda. La scultura figurativa su marmo e su metallo (në italisht). Cividale. fq. 183.
Paola Tamborini (1984). Alfredo Bosisio; Giovanni Anzani; Giulio Vismara; Luciano Caramel (red.). Storia di Monza e della Brianza: L’arte dall’età romana al Rinascimento (në italisht). Milano: Il Polifilo. ISBN 978-88-7050465-1.
Blas Taracena (1947). "Ars Hispaniae: Historia Universal del Arte Hispanico". Arte Romana, Arte Cristã Primitiva, Arte Visigótica, Arte Asturiana (në anglisht). Vëll. 2. Madrid: Plus-Ultra. fq. 225–250.
Tănase, Daniela (23 nëntor 2020) [2010]. Craftsmen and Jewelers in the Middle and Lower Danube Region (6th to 7th Centuries). East Central and Eastern Europe in the Middle Ages, 450-1450, volume 67 (në anglisht). Leiden: Brill. fq. 209. ISBN 978-90-0443693-0. Marrë më 18 qershor 2025.
Martínez Tejera, Artemio Manuel (1993). El contraábside en la arquitectura de la repoblación: el grupo castellano-leonés. Actas del III Curso de Cultura Medieval: Repoblación y Reconquista. Aguilar de Campoo, septiembre 1991 (në spanjisht). Madrid: Centro de Estudios del Románico. fq. 57–76.
Martínez Tejera, Artemio Manuel (2004). "La arquitectura cristiana hispánica de los siglos IX y X en el "Regnum" Astur-leonés". Argutorio (në spanjisht) (14): 9–12.
Frans Theuws; Janet L. Nelson (2000). Rituals of Power: From Late Antiquity to the Early Middle Ages (në anglisht). Brill. ISBN 978-90-0410902-5.
Jacques Thirion (1957). "La décoration sculptée à l'époque carolingienne". Bulletin monumental (në frëngjisht). 115 (3): 216–220.
Thompson, Michael W. (2018). Medieval Bishops' Houses in England and Wales (në anglisht) (bot. ribotim). Abingdon Nju Jork, NJ: Routledge: Taylor & Francis Group. ISBN 978-0-429-45084-6.
Malcolm Todd (1996). The Early Germans (në anglisht). Wiley. ISBN 978-063119904-5.
Isidro Gonzalo Bango Torviso (2001). Arte prerrománico hispano: El arte en la España cristiana de los siglos VI al XI. Summa Artis: Historia General del Arte (në spanjisht). Vëll. VIII. Espasa Calpe. ISBN 978-84-2398732-0.
Isidro Gonzalo Bango Torviso (1974). "Arquitectura de la decima centuria: Repoblación o mozárabe?". Goya: Revista de arte (në spanjisht) (122): 68–75.
Bango Torviso, Isidro Gonzalo (1996). Alfonso Moure Romanillo; Javier Rivera Blanco; Francisco Javier de la Plaza Santiago; Simón Marchán Fiz (red.). Historia del arte de Castilla y León (në spanjisht). Vëll. 1. Prehistoria, Edad Antigua y arte prerrománico. Valladolid: Junta de Castilla y Leon Consejeria de Cultura y Turismo. ISBN 978-84-8183000-2.
Bango Torviso, Isidro Gonzalo; Isidro Gonazlo Bango; Concepción Abad; Conceptión Abad Castro (1997). Arte Medieval (në spanjisht). Vëll. 1. Historia 16. Historia Viva. ISBN 978-84-7679305-3.
Cécile Treffort (1998). "L'église carolingienne et la mort (compte-rendu: Albert Jean Pierre)". Archives des sciences sociales des religions (në frëngjisht). 104 (1): 129–131.
J. M. Wallace-Hadrill (1982). The Long-Haired Kings (në anglisht). Toronto: University of Toronte Press. ISBN 0-8020-6500-7.
Ingo F. Walter; Norbert Wolf (2005). Codices Illustres: The World’s Most Famous Illuminated Manuscripts, 400 to 1600 (në anglisht). Këln: Taschen.
Warner, Philip (1971). The Medieval Castle: Life in a Fortress in Peace and War (në anglisht). Nju Jork: Taplinger Pub. Co. ISBN 978-0-8008-5186-6.
Barbara A. Watkinson (1980). "Lorsch, Jouarre et l'appareil décoratif du Val de Loire". Cahiers de civilisation médiévale (në frëngjisht). 33 (129): 49–63.
Barbara A. Watkinson (1980). "Lorsch, Jouarre et l'appareil décoratif du Val de Loire". Cahiers de civilisation médiévale (në frëngjisht). 33 (129): 49–63.
O. K. Werckmeister (1993). The Art of Medieval Spain, A.D. 500–1200 (në anglisht). Nju Jork: Metropolitan Museum of Art. ISBN 978-081096433-4.
Martin Werner. "Migration and Hiberno-Saxon Art". Dictionary of the Middle Ages (në anglisht). Vëll. 8. ISBN 0-684-18274-2.
David M. Wilson (1984). Anglo-Saxon Art: From The Seventh Century to the Norman Conquest (në anglisht). Thames and Hudson. ISBN 0-87951-976-2.
Ian Wood (2014). The Merovingian Kingdoms 450–751 (në anglisht). Taylor & Francis. ISBN 978-0-582-49372-8.
André Vauchez; Michael Lapidge, red. (2000). Encyclopedia of the Middle Ages (në anglisht). Vëll. 1. Përkthyer nga Adrian Walford. Richard Barrie Dobson. Fitzroy Dearborn Publishers. ISBN 978-157958282-1.
De Vecchi, Pierluigi; Elda Cerchiari Necchi (1991). L'arte nel tempo (në italisht). Vëll. 1. Milano: Bompiani. ISBN 88-450-4219-7.
Pierluigi De Vecchi; Elda Cerchiari (1991). L’Arte nel tempo (në italisht). Vëll. 1.2. Bompiani. ISBN 88-450-4219-7.
Paolo Verzone (1942). L'architettura religiosa dell'alto Medioevo nell'Italia settentrionale (në italisht). Milano: Officine grafiche Esperia.
Paul Vignaux (1954). El pensamiento en la Edad Media (në spanjisht). Meksiko: Fonde de Cultura Economica. ISBN 978-968161520-8.
Manuel Antonio López Villa (2003). "Arquitectura medieval". Arquitectura e historia: cursos de historia de la arquitecura (në spanjisht). Vëll. 1. Universidad Central de Venezuela, Consejo de Desarrollo. fq. 65–102. ISBN 978-98-0002073-9.
Eugène Viollet-le-Duc (1875). "Stuc". Dictionnaire raisonné de l'architecture française du XI au XVI siècle (në frëngjisht). Vëll. VIII. A. Morel. fq. 475–477.
Yarza, Joaquín (1979). Arte y arquitectura en España, 500–1250. Manuales arte Cátedra (në spanjisht). Cátedra. ISBN 978-84-376-0201-1.

Lidhje të jashtme

Ross, Nancy, Carolingian Art Arkivuar 6 tetor 2014 tek Wayback Machine, Smarthistory
"Le règne des Carolingiens. L'Empire d'Occident retrouvé et perdu" (PDF). Bnf (në frëngjisht).
François Hebert-Suffrin. "Architecture et liturgie à l'époque carolingienne" (në frëngjisht). France culture.
Arte carolingio - Arquitectura templaria: ritual romano y experimentación
Arte carolingio - Sankt Gallen: en el origen del arquetipo monasterial

[1] Peter Lasko (2000). L’arte sacra del primo millennio in Europa occidentale (në italisht). Jaca Book. fq. 189.

[Cita|Nees|pp._180-182-2] 1 2 Lawrence Nees (2002). Early Medieval Art (në anglisht). Oxford University Press. fq. 180–182. ISBN 978-0-19-284243-5.

[3] Ernst Günther Grimme (1991). Die Zeit der Karolinger und Ottonen (në gjermanisht). DuMont. fq. 76.

[4] Peter Lasko (2000). L’arte sacra. L’arte sacra del primo millennio in Europa occidentale (në italisht). Jaca Book. fq. 187.

[5] Ernst Günther Grimme (1991). Die Zeit der Karolinger und Ottonen (në gjermanisht). Dumont. fq. 78.

[6] Wolfgang Braunfels (1972). La civiltà artistica carolinga (në italisht). Sansoni. fq. 94–95.

[7] Peter Lasko (2000). Ars Sacra. L’arte sacra del primo millennio in Europa occidentale (në italisht). Jaca Book. fq. 190–191.

[8] Lawarence Nees (2002). Early Medieval Art (në anglisht). Oxford University Press. fq. 182–184. ISBN 978-0-19-284243-5.

[9] Wolfgang Braunfels (1972). La civiltà artistica carolingia (në italisht). Sansoni. fq. 98.

[10] Ernst Günther Grimme (1991). Die Zeit der Karolinger und Ottonen (në gjermanisht). DuMont. fq. 80.

[11] Lawrence Nees (2002). Early Medieval Art (në anglisht). Oxford University Press. fq. 183. ISBN 978-0-19-284243-5.

[12] Peter Lasko (2000). Ars Sacra. L’arte sacra del primo millennio in Europa occidentale (në italisht). Jaca Book. fq. 192.

[13] Erns Günther Grimme (1991). Die Zeit der Karolinger und Ottonen (në gjermanisht). DuMont. fq. 82.

[14] Wolfgang Braunfels (1972). La civiltà artistica carolingia (në italisht). Sansoni. fq. 100.

[15] Peter Lasko (2000). Ars Sacra. L’arte sacra del primo millennio in Europa occidentale (në italisht). Jaca Book. fq. 194.

[16] Lawrence Nees (2002). Early Medieval Art (në anglisht). Oxford University Press. fq. 184. ISBN 978-0-19-284243-5.

[17] Ernst Günther Grimme (1991). Die Zeit der Karolinger und Ottonen (në gjermanisht). DuMont. fq. 84.

[18] Peter Lasko (2000). Ars Sacra. L’arte sacra del primo millennio in Europa occidentale (në italisht). Jaca Book. fq. 196–197.

[19] Wolfgang Braunfels (1872). La civiltà artistica carolingia (në italisht). Sansoni. fq. 102.

[20] Peter Lasko (2000). Ars Sacra. L’arte sacra del primo millennio in Europa occidentale (në italisht). Jaca Book. fq. 195–196.

[Cita|Nees|p._186-21] 1 2 Lawrence Nees (2002). Early Medieval Art (në anglisht). Oxford University Press. fq. 186. ISBN 978-0-19-284243-5.

[22] Peter Lasko (2000). Ars Sacra. L’arte sacra del primo millennio in Europa occidentale (në italisht). Jaca Book. fq. 199.

[23] Wolfgang Braunfels (1972). La civiltà artistica carolingia (në italisht). Sansoni. fq. 105.

[24] Ernst Günther Grimme (1991). Die Zeit der Karolinger und Ottonen (në gjermanisht). DuMont. fq. 87.

[25] Peter Lasko (2000). Ars Sacra. L’arte sacra del primo millennio in Europa occidentale (në italisht). Jaca Book. fq. 200.

[26] Ernst Günther Grimme (1991). Die Zeit der Karolinger un Ottonen (në gjermanisht). DuMont. fq. 88.

[27] Lawrence Nees (2002). Early Medieval Art (në anglisht). Oxford University Press. fq. 187. ISBN 978-0-19-284243-5.

[28] Wolfgang Braunfels (1972). La civiltà artistica carolingia (në italisht). Sansoni. fq. 107.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]