Arkitektura Mesjetare

Arkitektura Mesjetare ishte arti dhe teknika e dizajnimit dhe ndërtimit në Mesjetë. Stilet kryesore të periudhës perfshinin Arti dhe Arkitektura Para-Romanike, Romanike, dhe Gotike. Në shekullin e XV, arkitektët filluan të favorizonin format klasike prapë, në Stilin Rilindas, duke shënuar fundin e Periudhës Mesjetare. Përgjatë Evropës mbijetojnë shumë shembuj të arkitekturë fetare, civile dhe ushtarake nga Mesjeta.

Stilet

Para-Romaniku

Periudha Para-Romanike do të zgjaste nga fillimi i Mesjetës (rreth vitit 500 të e.s.) deri në lindjen e Stilit Romanik (nga shekulli X). Shumë nga arkitektura e shquar nga periudha vjen nga Franca dhe Gjermania, nën merovingët dhe karolingët si dhe otonianët. Rajone të tjera kanë gjithashtu shembuj arkitekturorë nga kjo periudhë, duke përfshirë Kroacinë, Anglinë dhe Iberinë (veçanërisht në Asturias dhe León). Në Lombardi, Stili Para-Romanik përfshinte shumë veçori Romanike dhe kështu është i njohur si Romaniku i Parë.^[1]

Romaniku

Stili Romanik ishte mbizotërues përgjatë Evropës gjatë shekujve të XI dhe të XII. Ai karakterizohej nga harqe të rrumbullakët, nga volta barrela ose të kryqëzuara dhe nga mure të trasha. Patronët e parë të mëdhenj të Arkitekturës Romanike erdhën nga kisha, veçanërisht traditat monastike si Kluniakët dhe Cistercensët, por shembujt e ndërtesave civile dhe ushtarake Romanike të mbujetuara.^[1]^[2]

Termi Romanik (tekstualisht do të thotë në mënyrën e romakëve) u përdor fillimisht për të përshkruar stilin në vitin 1819.^[3] Megjithëse stili mbështetej në Arkitekturën Romake, ai në fund të fundit qe një stil origjinal dhe kishte një gamë më të gjerë ndikimesh sesa mund të sugjeroi emri.^[2]

Shembuj të Arkitekturës Romanike mbijetojnë përgjatë gjithë Evropës, duke përfshirë Anglinë, Francën, Gjermaninë, Italinë, Spanjën, Skandinavinë dhe Evropën Lindore.^[1]

Gotiku

Stili Gotik ishte mbizotërues përgjatë Evropës midis fundit të shekullit të XII dhe fundit të Mesjetës në shekullin e XV. Veçoria kyç e Arkitekturës Gotike janë harqet e majëzuara. Veçori të tjera përfshijnë voltat e kryqëzuara, kundërfortet e jashtme, traforët e rafinuar dhe vetratat e ngjyrosura, gjenden zakonisht në Arkitekturën Gotike. Kori i Bazilikës së Saint-Denis në Francë, e përfunduar në vitin 1144, konsiderohet si ndërtesa e parë plotësisht gotik, që kombinonte të gjithë këta elementë.^[4]^[5]

Termi Gotik (tekstualisht do të thotë në mënyrën e gotëve) do të përdorej për herë të parë në shekullin e XVI nga Giorgio Vasari. Megjithatë, gotët, një fis i hershëm gjermanik, nuk pati ndikim në Stilin Gotik. Stili Gotik faktikisht do të evoluonte nga Arkitektura Romanike në Francë. Një numër faktorësh dhe stilesh të tjera mund të kenë ndikuar Arkitekturën e Hershme Gotike. Arkitektura që kombinonte elementet e të dy stileve, Romanikut dhe Gotikut ndonjëherë përmendet si Romano-Gotik.^[4]

Studiuesit e ndajnë Arkitekturën Gotike në disa periudha të ndryshme: Gotike e Hershme në shekullin e XII, Gotike e Lartë (e ngjashme me Gotikun Klasik) në shekullin e XIII dhe Gotikun e Vonë nga shekulli XIV. Gjatë Periudhës së Gotikut të Lartë, Rayonnant ishte stili kryesor në Francë dhe dekorimet ishin stili kryesor në Angli. Në Periudhën e Vonë Gotike, Flamboyant ishte stili kryesor në Francë dhe Spanjë, ndërsa Gotiku Perpendikular ishte stili kryesor në Angli. Megjithëse nga shekulli XV stili Gotik do të zëvendësohej nga Arkitketura Rilindase, duke shënuar fundit e Mesjetës dhe Arkitekturës Mesjetare, pati lëvizje artistike Neo-Gotike dhe Neo-Romanike në shekullin e XIX.^[4]

Si shembujt fetarë dhe shekullarë të Arkitekturës mesjetare Gotike mbijetojnë, në mënyrë të shquar disa katedrale. Shembujt e Gotikut që mbijetojnë përgjatë Evropës, përfshijnë Bjellorusinë, Ukrainën Perëndimore, Çekinë, Anglinë, Francën, Italinë, Lituaninë, Vendet e Ulta, Poloninë, Portugalin, Skandinavinë dhe Spanjën.

Secili vend do të zhvillonte një stil unik të Arkitekturës Gotike, siç bënë edhe shumë rajone më të vogla, duke përfshirë Francën Jugore, Milanon, Venecien, Katalonjën, Levanten dhe Valencien. Stili Balltik Gotik ishte i përhapur gjerësisht përreth Balltikut dhe Gjermaninë Veriore. Drejtë funditë Periudhës Gotike, do të shfaqeshin disa stile të reja rajonale, shpesh duke përfshirë elemente të Arkitekturës Rilindase. Ato përfshijnë Plateresque në Spanjë, Izabelin në Kastilje, Manuelin në Portugali dhe Sondergotik përreth Gjermanisë.^[4]

Funksionet

Arkitektura Fetare

Shumë ndërtesa të mbijetuara që fillimisht shërbenin një qëllim fetar. Arkitektura e ndërtesave varej mbi fenë që i shërbente, rajoni që ajo gjendej dhe stilet e kohës. Për shembull, xhamitë shpesh kishin kupola, ndërsa kishat zakonisht kishin kulla kambanare. Megjithëse disa shembujt të sinagogave mesjetare dhe xhamive mbijetojnë, veçanërisht në Spanjë, kishat dhe manastiret e krishtera janë më të mbijetuarat përgjatë Evropës.

Një numër llojesh të ndryshme kishash mesjetare mbijetojnë: kisha famullitare, si në Jork; kisha katedrale; si përgjatë Anglisë; dhe kisha abaci, si përgjatë Anglisë. Shumica e kishave të mbijetuara janë në stilin Gotik dhe ndajnë një numër veçorish — vetrata të ngjyrosura, volta, kundraforta dhe një altar në skajin lindor. Kishat zakonisht mernin formën e një kryqi, me një navatë, presbiter, transepte dhe mesore.^[6]

Kishat shpesh kishin relikuare për të shfaqur relike të çmuara.^[7] Dizajni i tyre shpesh përmbante simbolizëm fetar, si pikturat e Kishtit të së Dielës dhe rrëfime biblike në vetrata të ngjyrosura.^[8] Kishat e mbijetuara janë të ndërtuara pothuajse tërësisht prej guri.

Arkitektura ushtarake

Shembujt e mbijetuar të arkitekturës mesjetare shekullare shërbenin kryesisht për mbrojtje, duke përfshirë fortesa, kështjella, shtëpi të fortifikuara shtëpi kulla dhe mure fortifikuese dhe kulla fortifikuese. Fortifikimet gjatë Mesjetës ndërtoheshin për të treguar fuqinë e zotërve të territorit dhe për të sirguar popullin e zakonshëm në mbrojtjen e pronës dhe mjeteve të tyre të jetesës.^[9] Gjatë Mesjetës së Hershme, fortifikimet bëheshin me dru dhe dhe, këto quheshin mota kastrale. Ato përbëheshin nga një pengesë ose palisadë që rrethonte një oborr të mbyllur dhe ledhe të ndërtuara nga njerëzit. Ky fortifikim funksiononte si një pengesë pasive që armiqtë potencialë do të duhet ta kalonin për të sulmuar qytetin apo vendin. Megjithatë, kjo metodë fortifikimi kishte anët e saj të dobëta duke përfshirë prekjen nga zjarret, në këtë mënyrë do të krijoheshin metoda të mëtejshme fortifikimi.

Arkitektura ushtarake filloi të ndërtohej me gurë në shekullin e XI, ajo përdorej edhe për të treguar pasurinë dhe fuqinë e zonës së mbrotur nga ajo. Gurët ishin më jetëgjatë dhe ishin zjarrdurues. Ata gjithashtu filluan të adoptonin përdorimin e planeve territoriale cilindrike. Kishte shumë përfitime nga një formë cilindrike, duke përfshirë reduktimin e pikave të ekspozuara, dhe ishin më rezistente.^[10] Disa shembuj të fortifikimeve cilindrike janë kullat e portave në Kështjellën Harlek dhe Tour des Pénitents.

Fortifikimet Mesjetare paraqisnin gjithashtu shumë elemente të ndryshme mbrojtëse, duke përfshirë skela armature, bedena, frëngji apo mazgallë dhe hendekë. Skelat armaturë dhe frëngjitë ishin të dyja në përfitim të harkëtarëve ose gjuajtësve, duke u lejuar atyre ta shikonin shënjestrën e tyre më mirë. Dritaret do të mernin një formë kryqi për më shumë sesa qëllime dekorative, ato mundësonin një frëngji të përkryer për një balestian, për të qëlluar armiqtë nga brenda në siguri. Hendeqet përdoreshin si një mekanizëm mbrojtës për ti mbajtur sulmuesit largë nga fortesa, ndërsa shumica mbaheshin të thatë, hendeqet ishin shumë më efektivë kur ishin të mbushur me ujë.^[11]

Arkitektura civile

Ndërsa shumë nga ndërtimet e mbijetura mesjetare janë ose fetare ose ushtarake, shembujt e arkitekturës civile dhe madje shtëpiake mund të gjenden përgjatë gjithë Evropës. Shembujt përfshijnë shtëpitë padronale, bashkitë, shtëpitë e bamirësisë dhe urat, por edhe shtëpitë e banimit. Qytetet e rrethuara me mure u ndërtuan përgjatë gjithë Evropës, duke përfshirë Austrinë.

Peizazhi qytetar i Evropës ndërtohej nga kurora, kisha, esnafet (apo gildat), kryebashkiakët dhe elita. Ishin gjithashtu zhvillimi i ceremonive që i lidhte këto marrëdhënie.^[12] Shembujt e arkitekturës civike të përmendura më më lartë ishin të zotëruara nga elita ose ndërtesa qeveritare. Për shembull, shtëpitë padronale zotëroheshin nga peshkopët dhe vendoseshin në afërsi të kishave. Këto ndërtesa, për shkak të pronësisë së klasës së lartë, ishin më të mëdha në shkallë me elemente që tregonin pasuri.^[13]

Ato mundësonin gjithashtu një tregues të historisë shoqërore të zonës ku gjendeshin përmes arkitekturës, për shkak të adoptimit të tyre përgjatë kohës për të bujtur gjërat që pronari kishte më shumë nevojë.^[14] Shumica e këtyre ndërtesave ishin bërë prej guri, ndërsa disa mund të ishin me struktura druri.^[15]

Shiko gjithashtu

Citime fundore

1 2 3 Fernie, Eric; Lyman, Thomas W.; Hicks, Carola; Baylé, Maylis; Tcherikover, Anat; Camus, M. T.; etj. (2003). "Romanesque". The Grove Encyclopedia of Medieval Art (në anglisht). doi:10.1093/gao/9781884446054.article.T072835. ISBN 978-1-884446-05-4. Marrë më 10 dhjetor 2024.
1 2 Hicks 2003
↑ "Romanesque, n. & adj.", Oxford English Dictionary (në anglisht) (bot. i 3-të), Oxford University Press, 2 mars 2023, doi:10.1093/oed/9822227393, marrë më 9 dhjetor 2024
1 2 3 4 Kidson et al. 2012
↑ Coldstream 2001
↑ Bucher 1972, fq. 37–51
↑ Bonser 1962, fq. 234–256
↑ Alexander 1993, fq. 1–44
↑ Warner 1971
↑ Kaufmann & Kaufmann 2001
↑ Oulmas et al. 2024, fq. 2
↑ Hanawalt 2017
↑ Thompson 2018
↑ Luengas-Carreño, Crespo de Antonio & Sánchez-Beitia 2020, fq. 65–71
↑ Barley 1988, fq. 165–175

Bibliografia

Adorno, Piero (1992). "L'Alto Medioevo". L'arte italiana (në italisht). Vëll. 1.II. Firence: D'Anna. fq. 558–579.
Utrero Agudo, María de los Ángeles (2006). Iglesias Tardoantiguas y Altomedievales en la Península Ibérica: Análisis Arqueológico y Sistemas de Abovedamiento (në spanjisht). Madrid: Consejo Superior de Investigaciones Científicas, Instituto de Historia, Departamento de Historia Antigua y Arquelogía. ISBN 978-84-00-08510-0.
Alexander, Jonathan J. G. (1993). "Iconography and Ideology: Uncovering Social Meanings in Western Medieval Christian Art". Studies in Iconography (në anglisht). 15: 1–44. ISSN 0148-1029. JSTOR 23923571.
Fernando De Olaguer-Feliú Alonso (1998). Arte medieval español hasta el año Mil (në spanjisht). Encuentro. ISBN 978-84-7490488-8.
i Altet, Xavier Barral (1994). Bertelli, Carlo (red.). La pittura in Italia (në italisht). Vëll. IX. Milano: Electa. ISBN 978-88-435-3978-9.
Peter Anker; Aron Andersson (1968). L’art scandinave. La nuit des temps (në frëngjisht). Përkthyer nga Norbert Vaillant. Zodiaque.
Maria Giovanna Arcamone (1984). Giovanni Pugliese Carratelli (red.). Magistra barbaritas, i barbari in Italia (në italisht). Milano: Libri Scheiwiller. ISBN 978-88-7644018-2.
Giulio Carlo Argan (1988). Storia dell'arte italiana: dall'antichità a Duccio (në italisht). Sansoni.
Giulio Carlo Argan (1993). L'Architettura Protocristiana, Preromanica e Romanica (në italisht). Bari: Edizioni Dedalo. ISBN 978-88-2203313-0.
Armi, Clement Edson (tetor 1975). "Orders and Continuous Orders in Romanesque Architecture". Journal of the Society of Architectural Historians (në anglisht). 34 (3). Society of Architectural Historians: 173–188.
Armi, Clement Edson (2022). Studies in Romanesque Architecture and Sculpture: Cluny, Jumièges, Montceaux-L'Étoile and Paray-le-Monial (në anglisht). L’Erma di Bretschneider. ISBN 978-88-9132612-6.
Armi, Clement Edson (2012). Design and Construction in Romanesque Architecture: First Romananesque Architecture and the Pointed Arch in Burgundy and Northern Italy (në anglisht). Cambridge University Press. ISBN 978-110740726-8.
V. I. Atroshenko; Judith Collins (1985). The Origins of the Romanesque (në anglisht). Londër: Lund Humphries. ISBN 0-85331-487-X.
J. Camón Aznar (1963). "Arquitectura española del siglo X: Mozárabe y de la repoblación". Goya: Revista de arte (në spanjisht) (52): 206–219.
George Bain (1973). Celtic Art: The Methods of Construction (në anglisht). Dover Publications, inc. ISBN 0-486-22923-8.
Barley, Maurice W. (janar 1988). "Nottinghamshire Medieval Manor Houses". Nottingham Medieval Studies (në anglisht). 32: 165–175. doi:10.1484/J.NMS.3.163. ISSN 0078-2122.
Emilio Barnechea; Antonio Fernández; Juan R. Haro; Juan Haro Sabater (1988). Historia del arte (në spanjisht). Vicens Vives. ISBN 978-84-316-1780-6.
Bede i Venerueshmi (1843). John Allen Gilles (red.). The Bibliographical Writings and Letters of Venerable Bede (në anglisht). Vëll. II. James Bohn.
Henry Adams Bellows, red. (1936). The Poetic Edda (në anglisht). Princeton University Press.
Monedero Bermejo, Miguel Ángel (1982). La arquitectura de la repoblación en la provincia de Cuenca (në spanjisht). Cuenca: Excma Diputación Provincial. ISBN 978-84-5007625-7.
Carlo Bertelli (2002). Lombardia medievale: Arte e architettura (në italisht). Maria Teresa Donati. Milano: Skira. ISBN 978-88-8491300-5.
Hugo Blake; Donata Vicini (1995). Hugo Blake (red.). Archeologia urbana a Pavia (në italisht dhe anglisht). Vëll. 1. Comune di Pavia, Musei Civici. fq. 162–191. Marrë më 19 maj 2021.
Boltin, Lee, red. (1977). Treasures of Early Irish Art, 1500 B.C. to 1500 A.D.: From the Collections of the National Museum of Ireland (në anglisht). Royal Irish Academy, Trinity College, Dublin, Metropolitan Museum of Art. ISBN 0-87099-164-7.
Bonser, Wilfrid (1962). "The Cult of Relics in the Middle Ages". Folklore (në anglisht). 73 (4): 234–256. ISSN 0015-587X. JSTOR 1258503.
A. C. Bouman (1965). "The Franks Casket". Neophilologus (në anglisht). 3: 241–249.
Braun, Hugh (1951). An Introduction to English Mediaeval Architecture (në anglisht). Londër: Faber and Faber.
Gian Pietro Brogiolo; Alexandra Chavarria Arnau, red. (2007). I Longobardi. Dalla caduta dell'Impero all'alba dell'Italia (në italisht). Cinisello Balsamo: Silvana.
Bucher, François (1972). "Medieval Architectural Design Methods, 800-1560". Gesta (në anglisht). 11 (2): 37–51. doi:10.2307/766593. ISSN 0016-920X. JSTOR 766593.
Emma C. Bunker; Bruce Chatwin; Ann Elizabeth Farkas (1970). Animal Style Art from East to West (në anglisht). Asia Society.
Bunker, Emma C. (2002). Nomadic Art of the Eastern Eurasian Steppes: the Eugene V. Thaw and Other New York Collections (në anglisht). New York: The Metropolitan Museum of Art. ISBN 978-030009688-0.
i Cadafalch, Josep Puig (1928). Decorative Forms of the First Romanesque Style: Their Diffusion by Moslem Art (në anglisht). Harvard University Press.
i Cadafalch, Josep Puig (1908). Les influences lombarde en Catalogne (në frëngjisht). H. Delesques.
i Cadafalch, Josep Puig; Antonio de Falgura; Josep Goday i Casals (2001). L’arquitectura romànica a Catalunya: L’arquitectura romànica fins a la darreria del segle XI (në katalonisht). Xavier Barral i Altet. Institut d’Estudis Catalans. ISBN 978-84-7283592-4.
Villa del Castillo, Alejandro (27 nëntor 2017). "Talleres escultóricos itinerantes en el Altomedievo hispano: el llamado 'Grupo Mozárabe Leonés'". Arqueología y Territorio Medieval (në spanjisht). 24: 151–184. doi:10.17561/aytm.v24i0.5. ISSN 2386-5423. Marrë më 25 dhjetor 2024.^{[lidhje e vdekur]}
F. Cervini (1996). Encyclopedia dell’Arte Medievale (në italisht). Istituto della Enciclopedia Italiana.
Pascale Chevalier (2020). Bonnie Effros; Isabel Moreira (red.). The Oxford Handbook of the Merovingian World (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-023418-8.
Nicola Coldstream (2002). Medieval Architecture. Oxford History of Art (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-284276-3.
Coldstream, Nicola (2001). "Gothic". përmbledhur nga Hugh Brigstocke (red.). The Oxford Companion to Western Art (në anglisht). Oxford University Press. doi:10.1093/acref/9780198662037.001.0001. ISBN 978-0-19-866203-7. Marrë më 10 dhjetor 2024.
Conant, Kenneth John (1959). Carolingian and Romanesque (në anglisht). Yale University Press.
Roberto Coroneo (1993). Architettura romanica dalla metà del Mille al primo '300. collana "Storia dell'arte in Sardegna" (në italisht). Nuoro: Ilisso. ISBN 978-88-8509824-4.
James Stevens Curl; Jane Turner (29 maj 2018). "Merovingian architecture". A Dictionary of Architecture and Landscape Architecture (në anglisht). Marrë më 31 dhjetor 2025 – nëpërmjet Encyclopedia.com.
Heinrich Decker (1966). Italia Romanica: die hohe Kunst der romanischen Epoche in Italien (në gjermanisht). Vienë-Mynih: A. Schroll. ISBN 978-370310028-4.
Raffaello Delogu (1953). L'architettura del medioevo in Sardegna (në italisht). Romë: Libreria dello Stato.
Paul Diakoni; Erkemberti (1990). Italo Pin (red.). Storia dei Longobardi: in appendice Storia dei Longobardi di Benevento di Erchemberto (në italisht). Edizioni Studio Tesi. ISBN 978-88-7692-231-2.
Jerrilynn D. Dodds (1988). Dictionary of the Middle Ages (në anglisht). Vëll. 12. New York: Sons of Charles Scribner. ISBN 978-068418278-0.
Charles Reginald Dodwell (1993). The Pictorial Arts of the West, 800–1200 (në anglisht). Yale University Press. ISBN 0-300-06493-4.
Georges Duby (1989). La sculpture, le grand art du Moyen-âge du Ve au XVe siècle (në frëngjisht). Skira. ISBN 2-605-00144-X.
Effros, Bonnie (14 qershor 2012). Uncovering the Germanic Past: Merovingian Archaeology in France, 1830–1914 (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-969671-0.
Camille Enlart (1927) [1919]. Manuel d'archéologie française depuis les temps mérovingiens jusqu'à la Renaissance – Architecture religieuse: Périodes merovingienne, carolingienne et romane (në frëngjisht). Vëll. 1.1. Paris: Éditions Auguste Picard.
Manuela Farneti (1993). Glossario tecnico-storico del mosaico: con una breve storia del mosaico (në italisht). Longo.
Eric Fernie; Paul Crossley, red. (1990). Medieval Architecture and Its Intellectual Context: Studies in honour of Peter Kidson (në anglisht). The Hambledon Press. ISBN 978-1-85285-034-0.
Fernie, Eric; Lyman, Thomas W.; Hicks, Carola; Baylé, Maylis; Tcherikover, Anat; Camus, M. T.; etj. (2003). "Romanesque". Grove Encyclopedia of Medieval Art (në anglisht). doi:10.1093/gao/9781884446054.article.T072835. ISBN 978-1-884446-05-4. Marrë më 10 dhjetor 2024.
Fletcher, Banister; Cruickshank, Dan (1996) [1896]. Sir Banister Fletcher's a History of Architecture (në anglisht) (bot. i 20-të). Architectural Press. ISBN 0-7506-2267-9.
Jacques Fontaine (1995). L'art pré-roman hispanique. Nuit des temps (në frëngjisht). Editions zodiaque. ISBN 2-7369-0215-7.
Renato De Fusco (1993). Livio Sacchi (red.). Mille anni d'architettura in Europa (në italisht). Bari: Laterza. ISBN 978-88-4204295-2.
Joachim E. Gaehde (1989). "Pre-Romanesque Art". Dictionary of the Middle Ages (në anglisht). ISBN 0-684-18276-9.
Chueca Goitia, Fernando (2001). Historia de la Arquitectura Española, Edad Antigua y Edad Media (në spanjisht). Vëll. 1. Editorial DOSSAT. ISBN 978-84-923918-4-4.
Chueca Goitia, Fernando (2000). Historia de la Arquitectura occidental: Edad Media cristiana en España (në spanjisht). CIE Inversiones editoriales-DOSSAT. ISBN 978-84-95312-35-8.
J. J. Martín González (1974–1992). Historia del Arte (në spanjisht). Vëll. 1. Gredos.
González-García, Antonio César; Belmonte, Juan Antonio (1 korrik 2015). "The Orientation of Pre-Romanesque Churches in the Iberian Peninsula". Nexus Network Journal (në anglisht). 17 (2): 353–377. doi:10.1007/s00004-014-0231-7. ISSN 1522-4600. S2CID 253593505.
André Grabar (2001). Le origini dell'estetica medievale (në italisht). Milano: Jaka Book.
Fernando Regueras Grande (2018). "Promotores, clasicismo y estilo en el arte mozárabe leonés". Brigecio: revista de estudios de Benavente y sus tierras (në spanjisht) (28): 27–45. ISSN 1697-5804. Marrë më 7 janar 2024.
Gregory, Timothy (2010). A History of Byzantium (në anglisht). Wiley-Blackwell. ISBN 978-1-4051-8471-7.
Louis Grodecki; Florantine Münther (1973). Le siècle de l’an mil. Univers des formes (në frëngjisht). Paris: Gallimard. ISBN 2-07-010785-X.
Hanawalt, Barbara (2017). Ceremony and Civility: Civic Culture in Late Medieval London (në anglisht). Nju Jork Siti, NJ: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-049043-0.
James Harpur; Elizabeth M. Hallam (1995). Secrets of Middle Ages (në anglisht). Konecky & Konecky. ISBN 978-156852307-1.
Arthur Haseloff (1971). Pre-Romanesque Sculpture in Italy (në anglisht). Hacker Art Book. ISBN 978-087817043-2.
Günther Haseloff (1979). Kunststile des frühen Mittelalters – Völkerwanderungs – und Merowingerzeit (në gjermanisht). Funden des Württembergischen Landesmuseums Stuttgart Hrsg. vom Württembergischen Lendesmuseum.
Lotte Hedeager (2000). Frans Theuws; Janet Laughland Nelson (red.). Rituals of Power: From Late Antiquity to the Early Middle Ages (në anglisht). Brill. ISBN 978-90-04-10902-5.
Hicks, Carola (1 janar 2003). "Romanesque". përmbledhur nga Hugh Brigstocke (red.). The Oxford Companion to Western Art (në anglisht). Oxford University Press. doi:10.1093/acref/9780198662037.001.0001. ISBN 978-0-19-866203-7. Marrë më 9 dhjetor 2024.
J. N. Hillgarth (2009). The Visigoths in History and Legend (në anglisht). Pontifical Institute of Medieval Studies. ISBN 978-088844166-9.
Hillson, J.; Buchanan, A.; Webb, N. (2021). Digital Analysis of Vaults in English Medieval Architecture (në anglisht). Londër: Taylor & Francis.
Hugh Honour; John Fleming (1982). A World History of Art (në anglisht). Macmillan. ISBN 0-333-37185-2.
Hourihane, Colum, red. (2012). The Grove Encyclopedia of Medieval Art and Architecture (në anglisht). Vëll. 6. Stave to Zyvele. Oksford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-539536-5. Marrë më 13 korrik 2025.
Jean Hubert; Jean Porcher (1968). L'Empire carolingien (në frëngjisht). Gallimard.
Jean Hubert; Jean Porcher; Wolfgang Fritz Volbach (1980). L'Europa delle invasioni barbariche (në italisht). Milano: Rizzoli editore. ISBN 978-881729012-8.
Werner Jacobsen (tetor 1997). "Saints' Tombs in Frankish Church Architecture". Speculum (në anglisht). 72 (4): 1107–1143.
Kaufmann, Joseph Erich; Kaufmann, Hanna Wanda (2001). The Medieval Fortress: Castles, Forts and Walled Cities of the Middle Age (në anglisht). Konshohoken (Pa.): Combined Publishing. ISBN 978-1-58097-062-4.
Kidson, Peter; Davis, Michael T.; Crossley, Paul; Sandron, Dany; Morrison, Kathryn; Bräm, Andreas; etj. (2012). "Gothic". përmbledhur nga Colum P. Hourihane (red.). The Grove Encyclopedia of Medieval Art and Architecture (në anglisht). doi:10.1093/gao/9781884446054.article.T033435. ISBN 978-1-884446-05-4. Marrë më 10 dhjetor 2024.
Wilfred Koch; Waldemar Baraniewski (2013). Style w architekturze: arcydzieła budownictwa europejskiego od antyku po czasy współczesne (në polonisht). Świat Książki. ISBN 978-83-7943007-9.
Kostof, Spiro (1995). Greg Castillo (red.). A History of Architecture: Settings and Rituals (në anglisht). Oksford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-508378-1.
Hans Erich Kubach (1988). Romanesque Architecture (në anglisht). Electa/Rizzoli. ISBN 978-084780920-2.
Lomartire, Saverio. Commacini e "marmorarii". Temi e tecniche della scultura nella Langobardia maior tra VII e VIII secolo (në italisht). Marrë më 28 maj 2021 – nëpërmjet Academia.edu.
Canellas López, Ángel; San Vicente, Ángel (1996). Rutas románicas en Aragón (në spanjisht). Madrid: Ediciones Encuentro. ISBN 978-84-7490-388-1.
Luengas-Carreño, D.; Crespo de Antonio, M.; Sánchez-Beitia, S. (24 korrik 2020). "Typological Study and Cataloguing of Late Medieval Manor Houses of the Basque Country (Spain)". The International Archives of the Photogrammetry, Remote Sensing and Spatial Information Sciences (në anglisht). XLIV-M-1-2020: 65–71. Bibcode:2020ISPAr44M1...65L. doi:10.5194/isprs-archives-XLIV-M-1-2020-65-2020. hdl:10810/68996. ISSN 1682-1750.
Domingo Magaña, J. A. (2015). The Use of Marble in Hispanic Visigothic Architectural Decoration. Interdisciplinary Studies on Ancient Stone: ASMOSIA X: Proceedings of the Tenth International Conference of ASMOSIA, Association for the Study of Marble & Other Stones in Antiquity, Rome, 21-26 May 2012 (në anglisht). L’Erma di Bretschneider. fq. 527–535.
Mariaclotilde Magni (1960). Architettura romanica comasca (në italisht). Milano: Casa Editrice Ceschina.
John Manley; Stephen Grenter; Fiona Gale, red. (1991). The Archaeology of Clwyd (në anglisht). Clwyd County Council. ISBN 978-090444942-6.
De Marco, Pasquale (2025). The Iberian Chronicle (në anglisht). Marrë më 13 korrik 2025 – nëpërmjet Google Books.
De Marco, Pasquale (2025). Gathering History: The Globe’s Chronicle (në anglisht). Amazon Digital Services LLC - Kdp. ISBN 979-828513403-9. Marrë më 3 janar 2025.
Diego Marin (1969). La Civilizacion Espanola (në spanjisht). New York: Holt, Rinehart and Winston. fq. 34–47.
Leardo Mascanzoni (tetor 1990). "Ravenna: una storia millenaria". Storia e Dossier (në italisht) (44). Firence: Giunti Barbera Editore: 3–50.
Charles B. McClendon (2005). The Origins of Medieval Architecture: Building in Europe, A.D. 600–900 (në anglisht). Yale University Press. ISBN 978-0-300-10688-6.
John P. McKay; Bennett D. Hill; John Buckler (2006). A History of Western Society (në anglisht). Houghton Mifflin. ISBN 978-061852266-8.
Gerli E. Michael; David Raizman (2003). Routledge Revivals: Medieval Iberia (në anglisht). New York: Routledge Encyclopedias of the Middle Ages. ISBN 978-0-203-95364-8.
Moreno, Manuel-Gómez (1919). Iglesias mozárabes: arte español de los siglos IX à XI (në spanjisht). Madrid: Centro de estudios históricos.
Moris, Lorenzo; Alessandro Pellegrini (2003). Sulle tracce del romanico in provincia di Bergamo (në italisht). Bergamo: Provincia di Bergamo.
Rexford Newcomb (1932). Outlines of the History of Architecture: Medieval Architecture (në anglisht). Edwards Brothers, Inc.
Cesare Rota Nodari; Paolo Manzoni (1997). La rotonda di San Tomè: analisi di un’architettura romanica lombarda (në italisht). Lyasis. ISBN 978-88-8671118-0.
Carl Nordenfalk (1988). L’enluminure au Moyen-Âge (në frëngjisht). Skira. ISBN 2-605-00120-2.
Oulmas, Mohand; Abdessemed-Foufa, Amina; Avilés, Angel Benigno Gonzalez; Conesa, José Ignacio Pagán (janar 2024). "Assessing the Defensibility of Medieval Fortresses on the Mediterranean Coast: A Study of Algerian and Spanish Territories". ISPRS International Journal of Geo-Information (në anglisht). 13 (1): 1–3. doi:10.3390/ijgi13010002. hdl:10045/139477. ISSN 2220-9964.
Otto Pächt (1986). Book Illumination in the Middle Ages (në anglisht). Harey Miller Publishers. ISBN 0-19-921060-8.
Carlo Perogali (1981). Enzo Pifferi (red.). Romanico in Lombardia (në italisht). Laura Tettamanzi. E. P. I.
Ivo Petricioli (1999). Ivan Supičić (red.). Croatia in the Early Middle Ages: A Cultural Survey (në anglisht). Philip Wilson Publishers, AGM & HAZU. ISBN 085667499-0.
José Pijoan (1978). History of Art. World Art (në anglisht). Pragë: Odeon.
Henri Pirenne (2001). Mohamemd and Charlemagne (në anglisht). Courier Corporation. ISBN 978-048642011-0.
Arthur Kingsley Porter (1909). Medieval Architecture: Its Origins and Development, with Lists of Monuments and Bibliographies (në anglisht). Vëll. 1. Baker and Taylor Company.
Maurice Prou (1914). "Chancel carolingien orné d'entrelacs à Schænnis (canton de Vaux)". Mémoires de l’Institut national de France (në frëngjisht). 39 (1): 123–138.
Piotr Jennel Reyes (1998). L’art du Haut Moyen-Âge – L’art européen du VIe au IXe siècle (në frëngjisht). Pochothèque. ISBN 2-253-13056-7.
Pierre Riché (1994). L'Empire carolingien. La vie quotidienne (në frëngjisht). Hachette.
Jose Maria De Azcárate Ristori; Alfonso E. Pérez Sánchez; Juan A. Ramírez Domínquez (1986). Historia del arte (në spanjisht). Anaya. ISBN 978-84-7254311-9.
Giovanni Teresio Rivoira (1908). Le origini della Architettura Lombarda e delle sue principali derivazioni nei paesi d’oltr’Alpe (në italisht). Milano: Ermano Loescher.
Rovagnati, Sergio (2003). I Longobardi (në italisht). Milano: Xenia. ISBN 88-7273-484-3.
Rudolph, Conrad (1997). "Building-Miracles as Artistic Justification in the Early and Mid-Twelfth Century". përmbledhur nga Wolfgang Kersten (red.). Radical Art History (në anglisht). Internationale Anthologie. fq. 398–410.
Rudolph, Conrad (2015). "Building the House of God: Architectural Metaphor and "The Mystic Ark"" (PDF). Codex Aquilarensis: Revista de arte medieval (në anglisht dhe spanjisht) (31): 47–67.
Rudolph, Conrad (2016). "The Architectural Metaphor in Western Medieval Artistic Culture: From the Cornerstone to "The Mystic Ark"". përmbledhur nga Stephen Murray (red.). The Cambridge History of Religious Architecture (në anglisht). Cambridge University Press.
Rudolph, Conrad (2019). "Medieval Architectural Theory, the Sacred Economy, and the Public Presentation of Monastic Architecture: The Classic Cistercian Plan". Journal of the Society of Architectural Historians (në anglisht) (78): 259–275.
Nowell Rush, Simon John (2022). The First Romanesque Architecture of Conflent, Pyrénées-Orientales, France: Tradition, System and Style (në anglisht). Birkbeck, University of London.
Howard Saalman (1962). Medieval Architecture: European Architecture: 600–1200 (në anglisht). G. Braziller. ISBN 978-080760336-9. {{cite book}}: Mospërputhje ISBN / Datë (Ndihmë!)
Sánchez-Pardo, José C.; Blanco-Rotea, Rebeca; Sanjurjo-Sánchez, Jorge (gusht 2017). "The Church of Santa Comba de Bande and Early Medieval Iberian Architecture: New Chronological Results". Antiquity (në anglisht). 91 (358): 1011–1026. doi:10.15184/aqy.2017.83. ISSN 0003-598X. S2CID 164322469.
Christian Sapin (2000). André Vauchez; Michael Lapidge (red.). Encyclopedia of the Middle Ages (në anglisht). Vëll. 1. Përkthyer nga Adrian Walford. Richard Barrie Dobson. Fitzroy Dearborn Publishers. fq. 1182. ISBN 978-157958282-1.
George Gilbert Scott (1879). "Lecture II: Sketch of the Rise of Mediæval Architecture". Lectures on the Rise and Development of Mediæval Architecture (në anglisht). Vëll. 1. John Murray. fq. 37–68.
Valentin V. Sedov (1995). Slavs in the Early Middle Ages (në anglisht). Përkthyer nga N. Lopatin. Archaelogy. Arkivuar nga origjinali më 11 nëntor 2013.
Piotr Skubiszewski (1998). L'art du Haut Moyen Âge: L'art européen du VIe au IXe siècle (në frëngjisht). Paris: Livre de Poche. ISBN 978-2-253-13056-7.
Bradley Smith (1971). "Spain: A History". Art (në anglisht). Garden City, NJ: Doubleday & Company. fq. 52–56.
Roger A. Stalley (1999). Early Medieval Architecture. Oxford History of Art (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-284223-7.
Helmut Stampfer; Thomas Stephan (2008). Affreschi romanici in Tirolo e Trentino (në italisht). Jaca Book. ISBN 978-88-16-60389-9.
Stowe, George B. (1995). Kibler, William; Zinn, Grover A. (red.). Medieval France: An Encyclopedia (në anglisht). Garland. ISBN 978-082404444-2.
Amelio Tagliaferri; M. Brozzi (1961). Arte Longobarda. La scultura figurativa su marmo e su metallo (në italisht). Cividale. fq. 183.
Paola Tamborini (1984). Alfredo Bosisio; Giovanni Anzani; Giulio Vismara; Luciano Caramel (red.). Storia di Monza e della Brianza: L’arte dall’età romana al Rinascimento (në italisht). Milano: Il Polifilo. ISBN 978-88-7050465-1.
Blas Taracena (1947). "Ars Hispaniae: Historia Universal del Arte Hispanico". Arte Romana, Arte Cristã Primitiva, Arte Visigótica, Arte Asturiana (në anglisht). Vëll. 2. Madrid: Plus-Ultra. fq. 225–250.
Tănase, Daniela (23 nëntor 2020) [2010]. Craftsmen and Jewelers in the Middle and Lower Danube Region (6th to 7th Centuries). East Central and Eastern Europe in the Middle Ages, 450-1450, volume 67 (në anglisht). Leiden: Brill. fq. 209. ISBN 978-90-0443693-0. Marrë më 18 qershor 2025.
Martínez Tejera, Artemio Manuel (1993). El contraábside en la arquitectura de la repoblación: el grupo castellano-leonés. Actas del III Curso de Cultura Medieval: Repoblación y Reconquista. Aguilar de Campoo, septiembre 1991 (në spanjisht). Madrid: Centro de Estudios del Románico. fq. 57–76.
Martínez Tejera, Artemio Manuel (2004). "La arquitectura cristiana hispánica de los siglos IX y X en el "Regnum" Astur-leonés". Argutorio (në spanjisht) (14): 9–12.
Frans Theuws; Janet L. Nelson (2000). Rituals of Power: From Late Antiquity to the Early Middle Ages (në anglisht). Brill. ISBN 978-90-0410902-5.
Thompson, Michael W. (2018). Medieval Bishops' Houses in England and Wales (në anglisht) (bot. ribotim). Abingdon Nju Jork, NJ: Routledge: Taylor & Francis Group. ISBN 978-0-429-45084-6.
Malcolm Todd (1996). The Early Germans (në anglisht). Wiley. ISBN 978-063119904-5.
Isidro Gonzalo Bango Torviso (2001). Arte prerrománico hispano: El arte en la España cristiana de los siglos VI al XI. Summa Artis: Historia General del Arte (në spanjisht). Vëll. VIII. Espasa Calpe. ISBN 978-84-2398732-0.
Isidro Gonzalo Bango Torviso (1974). "Arquitectura de la decima centuria: Repoblación o mozárabe?". Goya: Revista de arte (në spanjisht) (122): 68–75.
Bango Torviso, Isidro Gonzalo (1996). Alfonso Moure Romanillo; Javier Rivera Blanco; Francisco Javier de la Plaza Santiago; Simón Marchán Fiz (red.). Historia del arte de Castilla y León (në spanjisht). Vëll. 1. Prehistoria, Edad Antigua y arte prerrománico. Valladolid: Junta de Castilla y Leon Consejeria de Cultura y Turismo. ISBN 978-84-8183000-2.
Georg Waitz, red. (1878). Monumenta Germaniae Historica – Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum saeculae VI–IX. Annales Hildesheimenses (në latinisht). Hanover: Impensis Bibliopolii Hahniani.
J. M. Wallace-Hadrill (1982). The Long-Haired Kings (në anglisht). Toronto: University of Toronte Press. ISBN 0-8020-6500-7.
Ingo F. Walter; Norbert Wolf (2005). Codices Illustres: The World’s Most Famous Illuminated Manuscripts, 400 to 1600 (në anglisht). Këln: Taschen.
Warner, Philip (1971). The Medieval Castle: Life in a Fortress in Peace and War (në anglisht). Nju Jork: Taplinger Pub. Co. ISBN 978-0-8008-5186-6.
O. K. Werckmeister (1993). The Art of Medieval Spain, A.D. 500–1200 (në anglisht). Nju Jork: Metropolitan Museum of Art. ISBN 978-081096433-4.
Martin Werner. "Migration and Hiberno-Saxon Art". Dictionary of the Middle Ages (në anglisht). Vëll. 8. ISBN 0-684-18274-2.
David M. Wilson (1984). Anglo-Saxon Art: From The Seventh Century to the Norman Conquest (në anglisht). Thames and Hudson. ISBN 0-87951-976-2.
Ian Wood (2014). The Merovingian Kingdoms 450–751 (në anglisht). Taylor & Francis. ISBN 978-0-582-49372-8.
De Vecchi, Pierluigi; Elda Cerchiari Necchi (1991). "Tomo II: I Longobardi in Italia". L'arte nel tempo (në italisht). Vëll. 1. Milano: Bompiani. fq. 311-316. ISBN 88-450-4219-7.
Pierluigi De Vecchi; Elda Cerchiari (1991). L’Arte nel tempo (në italisht). Vëll. 1.2. Bompiani. ISBN 88-450-4219-7.
Paolo Verzone (1942). L'architettura religiosa dell'alto Medioevo nell'Italia settentrionale (në italisht). Milano: Officine grafiche Esperia.
Verzone, Paolo (1969). Architettura longobarda a Spoleto e a Pavia. Atti del IV Congresso internazionale del Centro italiano di studi sull'alto medioevo 10-14 shtator 1967 (në italisht). Pavia: Centro italiano di studi sull’alto Medioevo. fq. 221–230.
Manuel Antonio López Villa (2003). "Arquitectura medieval". Arquitectura e historia: cursos de historia de la arquitecura (në spanjisht). Vëll. 1. Universidad Central de Venezuela, Consejo de Desarrollo. fq. 65–102. ISBN 978-98-0002073-9.
Yarza, Joaquín (1979). Arte y arquitectura en España, 500–1250. Manuales arte Cátedra (në spanjisht). Cátedra. ISBN 978-84-376-0201-1.

Lidhje të jashtme

The stave churches in Norway Arkivuar 2016-05-11 tek Wayback Machine
Photographs and Plans of Crusader, Armenian and Byzantine Architecture in Turkey

[:1-1] 1 2 3 Fernie, Eric; Lyman, Thomas W.; Hicks, Carola; Baylé, Maylis; Tcherikover, Anat; Camus, M. T.; etj. (2003). "Romanesque". The Grove Encyclopedia of Medieval Art (në anglisht). doi:10.1093/gao/9781884446054.article.T072835. ISBN 978-1-884446-05-4. Marrë më 10 dhjetor 2024.

[:0-2] 1 2 Hicks 2003

[3] "Romanesque, n. & adj.", Oxford English Dictionary (në anglisht) (bot. i 3-të), Oxford University Press, 2 mars 2023, doi:10.1093/oed/9822227393, marrë më 9 dhjetor 2024

[:2-4] 1 2 3 4 Kidson et al. 2012

[5] Coldstream 2001

[6] Bucher 1972, fq. 37–51

[7] Bonser 1962, fq. 234–256

[8] Alexander 1993, fq. 1–44

[9] Warner 1971

[10] Kaufmann & Kaufmann 2001

[11] Oulmas et al. 2024, fq. 2

[12] Hanawalt 2017

[13] Thompson 2018

[14] Luengas-Carreño, Crespo de Antonio & Sánchez-Beitia 2020, fq. 65–71

[15] Barley 1988, fq. 165–175

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]