Arsimi në Bullgari
Arsimi në Bullgari udhëhiqet dhe mbikëqyret nga Ministria Bullgare e Arsimit dhe Shkencës . Arsimi i detyrueshëm përfshin arsimin parafillor trevjeçar, arsimin fillor dhe arsimin e mesëm.[1][2] Shkollat fillojnë në moshën shtatë vjeçare dhe mbarojnë në moshën 18 vjeçare. Arsimi i detyrueshëm në shkollat shtetërore është pa pagesë. Shkollat, kolegjet dhe universitetet shtetërore dhe private të arsimit të lartë paguajnë tarifa, megjithëse u ofrojnë studentëve bursa.
Në vitin 1998 regjistrimi në klasat fillore ishte 93 për qind e nxënësve të kualifikuar, dhe regjistrimi në klasat e mesme ishte 81 për qind e nxënësve të kualifikuar. Me raportin gjinor të nxënësve femra ndaj meshkujve në shkollat fillore ishte 0.97, dhe raporti në shkollat e mesme ishte 0.98. Për shkak të nivelit të ulët të natalitetit të Bullgarisë së mëparshme gjatë periudhës postkomuniste, numri i përgjithshëm i regjistrimeve në shkollat fillore dhe të mesme ishte në një nivel paksa të ulur në fillim të periudhës postkomuniste, gjë që po shkaktonte disa reduktime në stafin mësimor dhe objektet. Por në të njëjtën kohë, u shfaqën shkolla dhe kolegje private dhe numri i tyre u rrit shpejt me 10 herë gjatë viteve 1990. Sistemi i arsimit të lartë i Bullgarisë u riorganizua në mesin e viteve 1990. Ndërmjet viteve 1995 dhe 2002, numri i të diplomuarve në universitet u rrit nga 33,000 në 50,000. Në vitin 2002 në arsimin e lartë ishin në funksion 42 universitete dhe kolegje dhe u regjistruan 215.700 studentë. Në vitin 2003 rreth 4.9 për qind e buxhetit kombëtar të Bullgarisë iu kushtua arsimit.
Iniciativa për Matjen e të Drejtave të Njeriut (HRMI)[3] konstaton se Bullgaria po përmbush vetëm 75.7% të asaj që duhet të përmbushë për të drejtën për arsimim bazuar në nivelin e të ardhurave të vendit.[4] HRMI zbërthen të drejtën për arsim duke parë të drejtat për arsimin fillor dhe atë të mesëm. Duke marrë parasysh nivelin e të ardhurave të Bullgarisë, vendi po arrin 62,1% të asaj që duhet të jetë e mundur në bazë të burimeve (të ardhurave) për arsimin fillor dhe 89,3% për arsimin e mesëm.[4]
Historia e arsimit bullgar
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Shkollat e para në Bullgari u hapën në shekullin e IX nga Car Simeon i Madh. Dy shkolla të njohura kishtare letrare gjuhësore që mësonin alfabetin glagolitik dhe cirilik për sllavët e kristianizuar bullgarë u krijuan gjithashtu në atë periudhë në Ohër dhe Preslav, me atë të Ohrit që kishte më shumë se 3000 nxënës në një moment.
Shkollat moderne filluan të hapen në fillim të shekullit të 19-të (gjatë Rilindjes Kombëtare) fillimisht për djemtë dhe më pas për vajzat. Ato shkolla ofronin vetëm arsimin bazë, si lexim, shkrim dhe aritmetikë bazë. Studentët që dëshironin të vazhdonin shkollimin e tyre duhej të shkonin për të studiuar jashtë vendit. Pasi Bullgaria përmbysi sundimin osman në 1878, filloi të hedhë themelet e sistemit të saj arsimor. Në 1878 qeveria miratoi Ligjin e Përkohshëm për Shkollat Kombëtare. Ky ligj nxiti ngritjen e shkollave nëpër fshatra. Megjithatë, shumë fshatarë nuk i linin fëmijët e tyre të shkonin në shkollë sepse mendonin se arsimi nuk ishte i rëndësishëm për jetën fshatare. Për më tepër, disa universitete u krijuan në periudhën 1878 - 1918. Procesi arsimor në Bullgari u ndërpre gjatë Luftërave Ballkanike (1912-1913) dhe Luftës së Parë Botërore . Nga mesi i viteve 1920, funksioni normal i shkollave ishte rivendosur.[5]
Gjatë periudhës komuniste, Bashkimi Sovjetik pati një ndikim të madh në sistemin arsimor bullgar. U fut një formë e re e edukimit. Theksi mbi artet liberale u zëvendësua nga rritja e trajnimit teknik. Në vitin 1979 Zhivkov krijoi Shkollën e Mesme të Unifikuar Politeknike, e cila ishte një program dymbëdhjetëklasësh i fokusuar kryesisht në lëndët teknike. Pas përfundimit të epokës së Zhivkovit, sistemi arsimor bullgar u rindërtua plotësisht. Qeveria u përpoq të depolitizonte sistemin dhe të merrte në konsideratë opinionet e të tjerëve. Ndikimi i Rusisë Sovjetike përmes propagandës arsimore brenda sistemit arsimor të mëparshëm të Bullgarisë trajtohet në "Propaganda Sovjetike dhe Klasa" nga shkrimtari britaniko-bullgar, Jonathan RP Taylor.
Struktura e sistemit arsimor
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Sistemi përbëhet nga katër nivele:
Arsimi parashkollor
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Arsimi parashkollor (arsimi parashkollor ) pranon fëmijë nga 3 deri në 6/7 vjeç, të cilët ndjekin kopshtin me dëshirë, me kushtin që para fillimit të shkollës, fëmijët duhet të ndjekin arsimin parashkollor trevjeçar.[1]
Gjatë vitit shkollor 2007/2008, 74.8% e fëmijëve të moshës 3-6 vjeç janë regjistruar në kopshte.[6]
Arsimi fillor
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Arsimi fillor (klasat 1 - 7) përfshin shkollën fillore (klasat 1 - 4) dhe shkollën e mesme të ulët / shkollën e mesme (klasat 5 - 7). Fëmijët zakonisht e fillojnë arsimin fillor në moshën 7 vjeç, por mund të fillojnë nga mosha 6 vjeç me kërkesë të prindërve të tyre. Certifikata për Arsimin Fillor dhe Certifikata për Arsimin Fillor fitohen me përfundimin me sukses të klasës 4 dhe 7 respektivisht. Shkollat e mesme përdorin notat nga Certifikata e Arsimit Fillor si kriter kryesor pranimi.
Arsimi i mesëm
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Arsimi i mesëm përfshin shkollat e mesme selektive/gjithpërfshirëse dhe shkollat profesionale. Pranimi në shkollat gjithëpërfshirëse bazohet në notat nga provimet pranuese, zakonisht në letërsi dhe/ose matematikë, si dhe notat në shkollën e mesme të ulët. Nxënësit mund të regjistrohen në shkollën e mesme pas përfundimit me sukses të klasave 7 ose 8 (për nxënësit që kanë mbaruar shkollën para vitit 2017). Zakonisht, ata që duan të studiojnë në thellësi gjuhë, matematikë apo informatikë aplikojnë në shkollën e mesme pas klasës së 7-të. Nxënësit që mbarojnë shkollën e mesme duhet të përfundojnë me sukses klasën e 12-të dhe t'i nënshtrohen provimeve të maturës në gjuhën dhe letërsinë bullgare, si dhe një (ose dy) lëndë të zgjedhura. Ata marrin një Diploma për arsimin e mesëm / Diploma za sredno obrazovanie (Diplomë e Arsimit të Mesëm) me notat e tyre të notave nga modulet e detyrueshme dhe të specializuara në klasën e 11-të dhe të 12-të dhe notat nga provimet e maturës.
Arsimi i lartë
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Llojet e institucioneve të arsimit të lartë janë universitetet, kolegjet dhe shkollat e larta të specializuara. Universitetet, si në shumicën e vendeve të botës, kanë tre faza: diplomë Bachelor (universitare), Master (diplomë) dhe Doktoraturë. Faza universitare zgjat të paktën katër vjet dhe faza e diplomimit zgjat pesë vjet pas përfundimit të arsimit të mesëm ose një vit pas marrjes së diplomës bachelor. Faza e tretë e arsimit të lartë rezulton me marrjen e doktoratës. Diplomë . Shkollat e larta të specializuara ofrojnë diploma në një ose më shumë fusha të shkencës, arteve, sporteve dhe mbrojtjes. Zakonisht, emrat e këtyre institucioneve tregojnë fushën e specializimit. Kolegjet janë ish-institute gjysmë të larta. Disa prej tyre janë pjesë e universiteteve dhe përdorin pajisjet dhe ambientet e tyre.
Struktura dhe kurrikula e vitit shkollor
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Kurrikula e sistemit arsimor bullgar fokusohet në tetë lëndë kryesore: gjuhë dhe letërsi bullgare, gjuhë të huaja, matematikë, teknologji informative, shkenca shoqërore dhe qytetare, shkenca natyrore dhe ekologji, muzikë dhe art, edukim fizik dhe sport . Viti shkollor fillon më 15 shtator dhe përfundon në maj ose qershor, në varësi të nivelit të klasës së nxënësve. Viti shkollor ndahet në dy periudha me festat e Krishtlindjeve, të Pashkëve dhe të Verës. Nxënësit zakonisht kalojnë gjysmë dite në shkollë; me shumë shkolla që funksionojnë me "ndërrime": ose në mëngjes ose pasdite, megjithëse nxënësit më të vegjël zakonisht studiojnë në mëngjes. Në disa shkolla fillore ekziston mundësia e kujdesit të zgjatur, ku nxënësit kalojnë gjysmën tjetër të ditës në shkollë duke përgatitur detyrat e shtëpisë nën mbikëqyrjen e një mësuesi, me kërkesë të prindërve.
Vlerësimi
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Sistemi i notimit bazohet në numra, ku 6 është më e larta dhe 2 është nota më e ulët që mund të marrë një student, ku 6 është e shkëlqyer, 5 është shumë e mirë, 4 është e mirë, 3 është e mjaftueshme dhe 2 është e dobët .[7] Notat ndahen në 100 pikë dhe çdo pikë mbi 0,50 konsiderohet pjesë e kllapës së sipërme. Për shembull, 5.50 është e shkëlqyer, 5.75 është gjithashtu e shkëlqyer, por 5.25 është shumë e mirë. 6.00 është nota më e lartë e mundshme. Në përgjithësi, çdo gjë nën 3.00 konsiderohet një dështim. Këto pikë përdoren kryesisht për notimin e testeve të cilat japin pikë specifike për përgjigje të saktë.
Sjellja edukative
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Pas "raporteve të shumta gjatë dekadës së fundit për dhunën në shkollë ", Ministri i Arsimit në vitin 2009 prezantoi rregulla më të rrepta për sjelljen e nxënësve, duke përfshirë veshjen e papërshtatshme, të dehurin dhe mbajtjen e telefonave celularë. Mësuesve do t'u jepeshin kompetenca të reja për të ndëshkuar studentët përçarës.
Shkrim-leximi
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Tradicionalisht, Bullgaria ka pasur një nivel shumë të lartë të njourive dhe shkathtësive të shkrim-leximit, ndërsa zakonisht përpiqet të ndjekë vendet, shkollat dhe universitetet më të mira të destinacionit të studimit.
Në vitin 2003, shkalla e shkrim-leximit në Bullgari u vlerësua në 98.6 për qind, me përafërsisht të njëjtën normë për të dy gjinitë. Bullgaria tradicionalisht ka pasur standarde të larta arsimore.[8] Në epokën postkomuniste, financimi i ulët dhe morali i ulët i mësuesve e kanë dëmtuar sistemin deri diku, veçanërisht në formimin profesional . Respektimi i metodave klasike të mësimdhënies ka penguar zhvillimin në disa fusha teknike. Sistemi aktual i arsimit, i prezantuar në vitin 1998, ka 12 klasa shkollore. Në vitin 2003, një vit arsimi parashkollor u bë i detyrueshëm,[6] dhe në vitin 2012 ky u zgjat në dy vite të arsimit parashkollor të detyrueshëm.[9][10]
Shih edhe
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Referime
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]- 1 2 "Home". Arkivuar nga origjinali më 6 janar 2023. Marrë më 10 prill 2025.
{{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri|language=(Ndihmë!) - ↑ "Bulgaria | NON-STATE ACTORS IN EDUCATION | Education Profiles".
{{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri|language=(Ndihmë!) - ↑ "Human Rights Measurement Initiative – The first global initiative to track the human rights performance of countries". humanrightsmeasurement.org. Marrë më 13 mars 2022.
{{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri|language=(Ndihmë!) - 1 2 "Bulgaria - HRMI Rights Tracker". rightstracker.org (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 24 mars 2022. Marrë më 13 mars 2022.
- ↑ Nikolay Popov. "History of Bulgarian Comparative Education". Bces.home.tripod.com. Arkivuar nga origjinali më 17 gusht 2011. Marrë më 29 gusht 2017.
{{cite web}}: Mospërputhje stampash kohore te|archive-date=/|archive-url=; sugjerohet 17 korrik 2011 (Ndihmë!); Mungon ose është bosh parametri|language=(Ndihmë!) - 1 2 "EARLY CHILDHOOD EDUCATION AND CARE" (PDF). Erisee.org. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 5 tetor 2016. Marrë më 29 gusht 2017.
{{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri|language=(Ndihmë!) - ↑ "Bulgaria Grading System". Classbase.com. Marrë më 29 gusht 2017.
{{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri|language=(Ndihmë!) - ↑ ""Country Profile: Bulgaria." Library of Congress Country Studies Program" (PDF). Lcweb2.loc.gov. 2006. fq. 6. Marrë më 29 gusht 2017.
{{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri|language=(Ndihmë!) - ↑ "Literacy in Bulgaria: country report, short version" (PDF). Eli-net.eu. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 26 mars 2017. Marrë më 29 gusht 2017.
{{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri|language=(Ndihmë!) - ↑ "Compulsory Education in Europe : 2016/17" (PDF). Webgate.ec.europa.eu. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 9 tetor 2016. Marrë më 29 gusht 2017.
{{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri|language=(Ndihmë!)
