Arti Longobard

Me Art Longobard nënkuptohej e gjithë prodhimtaria artistike që do të zhvillohej në Itali gjatë periudhës dhe në territorin e sunduar nga longobardët (shekulli VIII-shekulli VII), me qëndrim në Italinë Jugore deri në shekujt e X–XI (Langobardia Minor), pavarësisht origjinës etnike të autorëve të ndryshëm, ndër të tjera e pamundur për tu përcaktuar.

Me hyrjen e tyre në Itali, populli gjermanik i longobardëve solli me vete një traditë të tijën artistike dhe prejardhje gjermanike, edhe pse e ndikuar nga elemente bizantine gjatë qëndrimit të gjatë të popullit në Panoni (shekulli VI); kjo prejardhje mbeti gjatë e dukshme në artin longobard, në aspektet e tij formale dhe zbukuruese (simbolizmi, horror vacui, dekore fitomorfe apo zoomorfe). Në vijim të hedhjes rrënjë të qëndrimit në Itali, do të niste një proçes i gjerë shkrirjeje midis elementeve gjermanike dhe atyre romanike (latino-bizantine), që do ti jepnin jetë një shoqërie gjithmonë e më pak të dallueshme (ajo që, nga aty në pak kohë, do të shfaqej si sic et simpliciter "italiane").

Një bashkësi prej shtatë vendesh me dëshmi të dendura arkitektonike, pikturore dhe skulpturore të Artit Longobard, përfshirë në vargun e siteve Longobardët në Itali: vendet e pushtetit (Longobardi in Italia: i luoghi del potere), do të futej në listën e vendeve të trashëgimisë botërore të UNESCO-së në qershor 2011.

Argjendaria

Që para zbritjes së tyre në Italia, shprehja kryesore artistike e longobardëve ishte e lidhur me argjendarinë, që shkrinte traditat gjermanike me ndikime të vona romake, të marra gjatë qëndrimit në Panoni (fundi i shekullit të V-fillimi i shekullit të VI). Kësaj periudhe fillestare i përkasin armët, xhevahiret dhe zbukurimet e zbuluara në nekropolet longobarde; veçanërisht të përhapura ishin fibulat dhe kryqthat në fleta ari të punuara me rrahje, që do të mernin vendin e monedhave brakteate me origjinë gjermanike tashmë gjerësisht të përdorura si hajmali. kryqthat, sipas një tipologjie me origjinë bizantine, përdoreshin si zbukurime të vendosura në veshje. Ekzemplarët më të vjetër paraqesin figura kafshësh të stilizuara por të dallueshme, ndërsa në vijim do të dekoroheshin me elemente të gërshetuara bimore, në brendësi të të cilave ndonjëherë shfaqeshin figurina zoomorfe.

Bëjnë pjesë në një prodhimtari ngushtësisht të lidhur me oborrin kryqet xhevahire, si Kryqi i Agilulfit i ruajtur në Museo e tesoro del duomo di Monza (fillimi i shekullit të VII), me pietra dura të përmasave të ndryshme të inkasatuara në të ftohtë në mënyrë simetrike përgjatë krahëve. Një shemull i ngjashëm prodhimi aristokrat është mbulesa e Ungjillit të Teodolindas, ku në pllakëzat e arta janë mbresuar dy kryqe me xhevahirë dhe gurë të ngjyrosur (603, sipas traditës). Ishte në përdorim edhe një teknik inkasature në të nxehtë, për të cilën përdoreshin gurë e pasta qelqore të shkrira dhe të derdhura në një rrjet të dendur zgavrash. Kryeverpa të tjera, me datim më të diskutuar, janë Klloçka me zogjt dhe Kurora e hekurt.

Shëmbëlltyra argjendarie
Ungjilli i Teodolindas, 603, Museo e tesoro del duomo di Monza.
Kryqi i Agilulfit dhe Kurora e Theodelindës, shek. VII, 22,50 x 15 cm. Monza, Tesoro e Museo del Duomo.
Kurora e hekurt, shek. VIII, Duomo di Monza.
Kryqi i Gisulfit, shek. VII, 11 cm. Cividale del Friuli, Museo archeologico nazionale.
Pesë unaza longobarde, shek. VII. Bergamo.

Armët

Prodhimi dhe dekorimi i armëve përdornin teknikat dhe stilet e argjendarisë së zhvilluar në të njëjtën kohë stile të veta. Korredet mortore kanë nxjerë në dritë mburoja të mëdha parade prej druri të veshur me lëkurë, mbi të cilat mund të vendoseshin silueta prej bronzi: për shembull te Scudo di Stabio (Berna, Historisches Museum) ishin gozhduar figurina kafshësh të papara, me dinamizëm të menjëhershëm dhe të rafinuar.

Një përpjekje për të rikuperuar skemat paleokristiane, tipik i prodhimtarisë aristokrate duke nisur nga Periudha Teodolindee, është e pranishme në pllakën ballore të helmetës së Val di Nievole, e quajtur lamina di re Agilulfo, që i përket fillimeve të shekullit të VII dhe sot e ruajtur në Firence (Museo del Bargello), ku mbreti në fron ka përkrahë heshtarët e tij, nga dy fitore me flatra gati karikaturale dhe nga dinjitarë që ofrojnë kurora, për të formuar paradën mbretërore simbolikisht shprehëse e pushtetit sovran që dëshmon përpjekjen për të ripërdorur modele të lashta sipas ndjesive sintetike longobarde.

Shëmbëlltyra punimi armësh
Figurë zoomorfe, pllakëz bronzi të praruar i Mburojës së Stabios, shek. VII. Berna, Historisches Museum.
Kalorës, pllakëz bronzi të praruar e Mburojës së Stabios, shek. VII. Berna, Historisches Museum.
Umbone, shek. VII. New York, Metropolitan Museum of Art.
Shpatë (rindërtim). Bergamo, Museo civico archeologico.
Umbone i shek. VII. Fornovo San Giovanni, Germanisches Nationalmuseum, Nyremberg.
Figurë bronzi e një luftëtari, shek. VIII, Pavia, Musei Civici.

Arkitektura

Veprimtaria arkitekturore e zhvilluar në Langobardia Maior në pjesën më të madhe ka humbur, për më tepër për shkak të rindërtimeve pasuese të ndërtesave fetare dhe laike të ngritura midis shekujve të VII dhe të VIII. Duke nisur nga Tempullthi Longobard i Cividale del Friuli, i mbetur në pjesën më të madhe integral, ndërtime e të tjera në Pavia, Monza apo vende të tjera janë rimodeluar gjerësisht në shekujt pasues. Pjesa më e madhe e ndërtimtarisë longobarde përbëhej nga vetë rimodelime ndërtesash ekzistuese dhe zhvillohej duke përdorur materiale të mara nga ndërtesa të antikitetit të vonë. Në kuadrin kishtar ajo ndërthurte modele kulturore të ndryshme, siç është tipike për shoqëritë pa tradita arkitekturore të vetat; ky pluralizëm kulturor do të krijonte risi që do të ishin objekt i përpunimit të mëtejshëm në Periudhën Karolinge dhe Para-Romanike.^[1]

Në Pavia, kryeqyteti i Mbretërisë Longobarde, trupi qendror i lartë i Kishës së shkatërruar të Santa Maria allle Pertiche (themeluar në vitin 677) qe referenca për arkitekturën pasuese, si Kisha e Santa Sofia a Benevento, apo më vonë Cappella Palatina e Aquisgrana-s; një shembull longobard i kësaj tipologjie i mbijetuar deri më sot është Pagëzimorja e San Giovanni ad Fontes, në Lomellon e afërt, ndërsa për Kishën e Sant'Eusebios, të Kishën e Santa Maria delle Cacce dhe të Manastirit të San Felice mbetet vetëm kripta. Bazilika Autarena di Fara Gera d'Adda qe fillimisht një nga ndërtimet e para longobarde triabsidëshe, ku përdoret një skemë me origjinë orientale, e njohur nëpërmjet kanaleve adriatike, në vijim shumë e përhapur, por relativisht e lidhur në Langobardia Maior. Në pjesën e jashtme të Bazilika Autarena dallohen harkadat e verbëra me prejardhje bizantino-ravenase, të përdorura në vijim në motivin e harkadëzave të varura romanike.^[1]

Shembuj të tjerë të kësaj ikonografie, të përbashkuara nga përmasat e vogla, megjithëse në varintet e strukturës, janë Oratorio di San Michele alla Pusterla në Manastirin e Santa Maria Teodote në Pavia, i fundit të shekullit të VII, dhe Bazilika e San Giovanni Evangelista, ku është e mundur të dallohen të paktën tre faza ndërtimore, nga shekulli V deri në Periudhën Karolonge.^[1] Zona arkeologjike e Castelseprio-s (Varese) është dëshmia kryesore arkitekturore longobarde e Neustrias jashtë Pavias, nga e cila mbeten të plota Torrione di Torba dhe Kisha e Santa Maria foris portas, që i përket fazës së fundit të Periudhës Longobarde dhe bujt një nga ciklet më të rafinuara pikturore të Mesjetës së Hershme.

Në Monza mbetet një kullë longobarde, ndoshta ishte pjesë e Pallatit të shkatërruar Mbretëror të Teodolindas dhe tashmë e përfshirë në absidën e katedrales. Gjurmë të tjera të arkitekturës longobarde në zonën lombarde janë Kisha e Santo Stefano Protomartire di Rogno, në provincën e Bergamos dhe, në Bresha, Kisha e San Salvatores, e ndërtuar mbi një strukturë triabsidëshe me planimetri në formë T-je, e datueshme nga gjysma e dytë e shekullit të VII.^[1] Në të gjitha këto ndërtesa gjurmët longobare përbëjnë mbetjet e asaj që ekzistonte para rimodelimeve të rënda të ndodhura në shekujt pasues.

Monumenti më i famshëm longobard dhe më mirë i ruajtur gjendet në Cividale del Friuli dhe është i ashtuquajturi Tempullthi Longobard, i ndërtuar rreth mesit të shekullit të VIII me gjasa si kapelë palatine. Është e përbërë nga një sallë me bazë katrore me presbiter të formuar nga një lozhë me tre hapje e mbuluar nga volta barrelë paralele. Nga dekorimi bënë pjesë "friza" në kundër-façatë, i formuar nga gjashtë figura shenjtoresh në reliev stukoje, jashtëzakonisht të ruajtura.

Dëshmi më besnike ndaj formës së tyre origjinale gjenden, përkundrazi, në Langobardia Minor, në Benevento, ku ruhen Kisha e Santa Sofias, një pjesë e gjerë e mureve dhe Rocca dei Rettori, shembuj unik të mbijetuar ë arkitekturës ushtarake longobarde. Në Spoleto, seli e një dukati tjetër të madh i Langobardia Minor, frymëzimi monumental i dukëve longobardë do të shfaqej në shekullin e VIII me rinovimin e Kishës së San Salvatores, tashmë bazilikë paleokristiane e shekullit të IV-V, dhe në Tempullthin e Klitunos.

Skulptura

Studimet e skulpturës longobarde vuajnë nga ç‘kontestualizimi e reperteve, që në disa raste arrin në humbjen e të dhënave rreth funksionit dhe destinacionit të tyre origjinal; janë pak rastet e korredeve dekorative të mbërritura deri në ditët tona akoma në vend, si ato të San Salvatore në Bresha dhe Tempullthi Longobard në Cividale. Si të gjithë popujt gjermanikë, longobardët nuk zotëronin një art monumental dhe një nga pasojat më të dukshme të mbizotërimit longobard në territorin italian që në këtë mënyrë braktisja e skulpturës së plotë të mirëfilltë në favor të një prodhimtarie që kufizohej në dekorimin arkitekturor dhe në zbukurimet e orendive liturgjike. Figura njerëzore në forma monumentale do të rishfaqej në shekullin e VIII në Cividale, në dekorimin në stuko të Tempullthit Longobard, ku proçesioni i shentoreve në kundër-façatë rishpik temën proçesionale me ndikim bizantin pa e shfuqizuar relievin plastik të figurave.

Repertori formal i longobardëve përbëhej nga pranëvendosja e elementeve zoomorfe fortësisht të stilizuara dhe të elementeve gjeometrikë; punishtet artizanale vendase, tashmë aktive nga porositë ostrogote, i zhvendosën këto stilema, tipike të argjendarisë alveolate, në mjedisin skulpturor duke i hapur rrugë një prodhimtarie që duhet të plotësohej fillimisht nga stukime të ngjyrosura dhe nga ndërkallje në materiale të ndryshme polikromike.^[1] Pranë tyre, midis viteve 600 dhe 650, do të prodhoheshin vepra të lidhura me kulturën teodolindee, ku rimereshin motivet e traditës ikonografike paleokristiane, megjithëse të shprehura nëpërmjet një lineariteti të ndryshëm abstragues, dhe ku zbukurimi rikthehej të përdorej me një vetëdije të kufizimit të saj dhe fushës.

Rekuperimi i modeleve klasike pati një nxitje të madhe rreth mesit të shekullit të VIII me prodhimtarinë aristokratike të lidhur me oborrin e mbretit Liutprand (fillimi i shekullit të VIII, në veçanti dekada rreth viteve 730-740) që do të niste një fazë të re të quajtur Rilindja Liutprandease, gjatë të cilës artistët që punonin për oborrin do të orientoheshin me zotësi me mjete teknike drejtë modeleve romake dhe bizantine. Duke hyrë në këtë kuadër plutejtë e ardhur nga oratori i San Michele alla Pusterla (plutejtë e Teodotes, në Museo Civico Malaspina të Pavias) dhe Burimi pagëzimor i patriarkut Kalist në Cividale.^[1]

Te plutejtë e Teodotes, brenda kornizave të rafinuara me degëza dhe elemente bimore, janë paraqitur dy pallonj që pinin në një burim të kryesuar nga kryqi dhe dy dragonj detarë përpara pemës së jetës; reliev dypërmasor, por thellësisht i shkëputur nga fusha, prodhon një efekt kalikrafik dhe stilizimin e formave e shton vlerën simbolike të figurave. I njëjti përpunim dhe stilizim i repertorit natyralist mesdhetar gjendet te pllaka e Sigvaldit e futur në bazën e Pagëzimores së Kalistit (në Museo Cristiano di Cividale), një tetëkëndësh me harkthe të plota, kolona korintike mbi një balaustër me fragmente plutejsh mermeri.

Pllakat e skalitura të pagëzimores (shumë të ngjashme në rezultatet formale me Altarin e dukës Rachis, ndoshta edhe të të njëjtit autor) paraqesin figura simbolike të lidhura me sakramentin e pagëzimit (pallonj dhe grifonë në burim, luanë dhe qengja, simbole kristologjike dhe të ungjilltarëve, etj.). Edhe te harkadat gjenden mbishkrime dhe motive dekoruese bimore, zoomorfe dhe gjeometrike; valenca simbolike e këtyre relieveve gjen në stilin tërheqës longobard një koherencë më të madhe përkundrejtë përpjekjeve të tjera për të rikuperuar figurën njerëzore.

Është rasti i Altarit të dukës Rachis, i krijuar për pagëzimoren e Cividale-s dhe tani në Museo Cristiano: i përbërë nga një bllok i vetëm pietra istriana është skalitur me skena të historisë së Krishtit mbi katër faqet anësore. Figurat fortësisht dypërmasore paraqesin një shkëputje të qartë nga pjesa e skalitur përkundrejtë sfondit, si një vizatim në reliev. Ky efekt, së bashku me stilizimin e theksuar të figurave dhe nga ndjesia kaligrafike, e bëjnë altarin të ngjashëm me një arkëz monumentale të fildishtë.

*Fragment pluteu me kokë qengji*, shekulli VIII, Pavia, Musei Civici

Në Periudhën Liutprandease vazdhimësia e linjës së prodhimit stilistikisht të rrjedhur nga argjendaria dëshmohet nga disa vepra midis të cilave Pllaka me pallua e San Salvatores në Bresha (e gjysmës së dytë të shekullit të VIII, tani në muzeun vendor të Santa Giulia-s) për degëzimin bimor dhe kornizën e poshtme me gërshetime, dhe Pllaka e varrit të San Cumiano-s, pranë Abacisë së San Colombano-s në Bobio,^[1] me një mbishkrim qendror të mbyllur nga një kornizë e dyfishtë me motive gjeometrike (seri kryqash) dhe fitomorfe (lastarë hardhish). Midis shembujve më të mirë të “Rilindjes Liutprandease” është edhe fragmenti i pluteut me kokë qengji në aktin zgjatjes drejtë një kantharos të prejardhur nga siti i ish Pallatit Mbretëror të Korteolonas (tani në Musei Civici di Pavia),^[2] që karakterizohet përkundrejtë pjesës më të madhe të basorelieveve bashkëkohëse për cilësinë e lartë: shkëputja e relieveve është shumë e thellë, sipërfaqet janë lëmuar mirë (edhe në pjesën e mbrapme) nëpërmjet limash dhe abrazivësh, sa që nuk dallohen shenja daltash, karakteristika të përhapura në skulpturën e vonë romake, por shumë të rralla në prodhimtarinë e shekullit të VIII.^[3]

Gjatë shekullit të VIII prodhimtaria plastike në territoret e dukateve duket se shkëputet nga ajo aristokrate e oborrit, duke paraqitur një autonomi kulturore të konfermuar edhe në kuadrin politik. Një shembull është, interesant edhe për sa i përket raportit midis porositësit dhe autorit në periudhën e hershme mesjetare, paliotto del duca Ilderico, i datueshëm në periudhën në të cilën Ilderiku qe dukë i Spoletos (739-742) dhe atribuar skulptorit Orso nga mbishkrimi Ursus magester fecit, artist i lidhur me punishtet e vendit, në dallim të dukshëm me prodhimtarinë bashkëkohëse paveze.^[1]

Në zonën kampane gjenden si prodhime vendore, ashtu dhe importime nga Kostandinopoja. Pas vitit 774 dhe midis shekujve të VIII dhe të IX, porositësit longobardë të territoreve jugore duket se përjashtojnë për njëfarë kohe çdo referim me prodhimtarinë bizantine, për një prirje drejtë traditave më të lidhura me traditën longobarde, me natyrë orafe, nga të cilat duket se rrjedhin kapitelet me sgavrim gjeometrizues (gjenden në Sant'Angelo in Formis dhe në kishëzën e Santa Sofias në Benevento), por që me ripushtimin bizantin të Italisë Jugore, duke nisur nga viti 876, prania bizantine do të bëhej stilistikisht më mbizotëruese.^[1]

Piktura

Pasimi i popullsive mbizotëruese, përhapja e njohurive nëpërmjet kanaleve të manastireve dhe të scriptoria si dhe nëpërmjet lëvizjes së vetë autorëve, mbivendosjet apo afrimet e kulturave, latine, greko-bizantine dhe gjermanike, shuajnë në shumër raste mundësinë për të rindërtuar dhe dalluar gjuhët dhe stilet. Në veri, humbja e shumë dëshmive monumentale, të lidhura vetëm me dy shekuj mbizotërimi, e bënë të vështirë njohjen e një arti figurativ unitar ta padronizuar nga longobardët; në jug, vazhdimësia për katër shekuj e dukateve dhe principatave longobarde dhe autonomia e principatit beneventin kanë lejuar të dallohet një shkollë më kompakte kulture figurative beneventine, që identifikohet me kulturën e Langobardia Minor dhe që gërshetohet me kulturën karolinge në San Vincenzo al Volturno dhe me atë të Montekasinos.^[4]

Bashkëkohës me ndërtimin dhe dekorimin plastik janë afresket e Tempullthit Longobard të Cividale-s,^[5] si është në periudhën plotësisht longobarde cikli, i dëmtuar rëndë, i zbuluar në kullën e Manastirit të Torbas pranë Castelseprio-s, një kullë e vonë antike e ripërdorur në shekullin e VIII si kapelë.^[1] Pjesët piktorike që ruhen në Kishën e San Salvatores së Spoletos (gjysma e dytë e shekullit të VIII) dhe afresket, të lidhur me dekorimin skulpturor të Tempullthit të Klitunos, i përkasin po të njëjtin kuadër kulturor, ku bëjnë pjesë edhe mjeshtër që vepronin në Romë midis shekulljve të VII dhe të VIII.^[6] Benevento mbetet një qendër kulture longobarde deri në pushtimin norman; dy absidëzat e afreskuara të Kishës së Santa Sofias janë mes dëshmive më të vjetra të pikturës së lidhur me mbizotërimin longobard dhe arrijnë në kohën e Arechi II, princi i Beneventos nga viti 774.^[7]

I dhemeluar nga fisnikë longobardë të Beneventos në vitin 703, Manastiri i San Vincenzo al Volturno i shpëtoi shpejt kontrollit të pushtetit longobard duke u rreshtuar me politikën karolinge dhe duke u bërë një qendër e rëndësishme e përhapjes kulturore; dëshmia më e vjetër piktorike e manastirit përbëhet nga një cikël profetësh, tepër fragmentar, i pikturuar për abatin Franco Giosuè, paraardhës i Epifanit, që dekoronte një mjedis pranë refektorit. Afresket më të njohur të San Vincenzo-s janë të kohës së abat Epifanit (797-817) dhe mbulojnë tërësisht faqet e mureve dhe tavanet e kriptës që i përkiste një ndërtese kishtare të humbur. Programi, me përmbajtje të madhe intelektuale, rrjedh, megjithëse e interpretuar në mënyra të ndryshme, nga tekstet e Ambrogio Autpertos, një intelektuali frank, abat i manastirit në vitet 777-778, në të të cilat i jepet një theksim i veçantë figurës së Virgëreshës.^[8] Afresket, të pasur me dramaticitet dhe pa inkuadrim arkitekturor tregojnë, megjithëse të lidhur me kulturën karolinge, një stil afër shkollës së miniaturës beneventine, për ngjyrat e ndezura, ndriçimin e pasur dhe për vizatimin e lirshëm. Është nënvizuar se sa fort, gjendet në këto afreske komponenti verior, me referim të posaçëm ndaj pikturave të Manastirit të Shën Gjonit në Val Müstair dhe atij të Torbës, të theksuara në një mënyrë karakteristike të vizatimit të mermerëve fiktiv.^[9]

Dëshmi të tjera piktorike pjesërisht të ndërlidhura me shkollën beneventine në Kampania, Molize dhe Pulia, të datueshme midis fundit të shekullit të VIII dhe shekullit të IX, gjenden në Grotta di San Biagio në Castellammare di Stabia, te Kisha e Santi Rufo e Carponio në Kapua, në Grotta di San Michele në Olevano sul Tusciano dhe në kishat e Santa Maria de Lama, Sant'Andrea della Lama dhe San Pietro a Corte në Salerno, në Tempullthin e Seppannibale-s në Brindizi dhe te Santuario di San Michele Arcangelo në Gargano (themeluar në shekullin e VI).

Në periudhën longobarde disa vendosin edhe afresket e Kishës së Santa Maria foris portas të Castelseprio-s, edhe pse datimi i tyre është shumë i debatuar dhe sot duket se priret drejtë atribuimit të një artisti bizantin. Edhe nga këndvështrimi i përmbajtjes simbolike, cikli do të shprehte një vizion të fesë përsosmërisht përkuese me fazën e fundit të sundimit longobard: Duke u shuar, të paktën nominalisht, konceptimi arjan i Krishtit, ku pohohet në skenat e pikturuar homoousion e dy natyrave, njerëzore dhe hyjnore, të Birit të Zotit.

Miniatura

Miniatura në periudhën longobarde do të njihte, mbi të gjitha në brendësi të manastireve, një zhvillim të posaçëm, sa që është përkufizuar si Shkolla Longobarde (ose "franko-longobarde") një traditë e posaçme dekorative. Kjo shprehje artistike do të arrinte shprehjen më të lartë te kodikët e redaktuar në manastire në gjysmën e dytë të shekullit të VIII.

Thurjet me pllakëza

Thurja me pllakëza përdorej nga longobardët për të prodhuar rripa të gërshetuara dhe dekorime veshjesh shumë të rafinuara të pasuruara me fije ari, siç dëshmojnë zbulimet në varrimet në lokalitetin San Martino pranë Trezzo d'Adda.^[10]

Shiko gjithashtu

Citime fundore

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Arslan 1996.
↑ "Commacini e "marmorarii". Temi e tecniche della scultura nella Langobardia maior tra VII e VIII secolo" (në italisht). Arkivuar nga origjinali më 5 maj 2021. Marrë më 28 maj 2021 – nëpërmjet Academia.edu.
↑ "I Longobardi" (PDF). Museicivici.pavia.it (në italisht). Arkivuar nga origjinali (PDF) më 4 qershor 2021. Marrë më 28 maj 2021.
↑ Bertelli 1994, ff. 11–12.
↑ Bertelli 1994, f. 131.
↑ Bertelli 194, ff. 180–182.
↑ Bertelli 1994, ff. 243–244.
↑ Bertelli 1994, ff. 270–273.
↑ Bertelli 1994, f. 16.
↑ Caterina Giostra. "I fili aurei longobardi: la tessitura con le tavolette e la lavorazione del broccato" (PDF) (në italisht). Arkivuar nga origjinali më 26 mars 2014 – nëpërmjet Academia.edu.

Bibliografia

Jean-Pierre Adam (2003). L'arte di costruire presso i romani. Materiali e tecniche (në italisht). Editore: Longanesi.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Vendodhja e shtëpisë botuese (lidhja)
Adorno, Piero (1992). "L'Alto Medioevo". L'arte italiana (në italisht). Vëll. 1.II. Firenze: D'Anna. fq. 558–579.
i Altet, Xavier Barral (1994). Bertelli, Carlo (red.). La pittura in Italia: Volume 9 – L'Altomedioevo (në italisht). Milano: Electa. ISBN 978-88-435-3978-9.
Maria Giovanna Arcamone (1984). Giovanni Pugliese Carratelli (red.). Magistra barbaritas, i barbari in Italia (në italisht). Milano: Libri Scheiwiller. ISBN 978-88-7644018-2.
Arslan, E. A. (1996). "Longobardi". Enciclopedia dell'Arte Medievale (në italisht). Vëll. 7. Romë: Istituto della Enciclopedia Italiana.
V. I. Atroshenko; Judith Collins (1985). The Origins of the Romanesque (në anglisht). Londër: Lund Humphries. ISBN 0-85331-487-X.
B. Bahr, Ann Marie (2009). Christianity: Religions of the World (në anglisht). Infobase Publishing. ISBN 978-143810639-7.
Ranuccio Bianchi Bandinelli; Mario Torelli (1967). "Arte Plebea". Dialoghi di Archeologia (në italisht). 1: 74–76.
Bede i Venerueshmi (1843). "III. The Lives of the Holy Abbots of Wearmouth and Jarrow". përmbledhur nga John Allen Gilles (red.). The Bibliographical Writings and Letters of Venerable Bede (në anglisht). Vëll. II. James Bohn. fq. 83–102.
Henry Adams Bellows, red. (1936). The Poetic Edda (në anglisht). Princeton University Press.
Carlo Bertelli (2001). "I cicli pittorici e gli stucchi della basilica di San Salvatore". përmbledhur nga Renata Stradiotti (red.). San Salvatore - Santa Giulia a Brescia. Il monastero nella storia (në italisht). Milano: Skira.
F. Betti (1996). "LIUTPRANDO". Enciclopedia dell'Arte Medievale (në italisht). Istituto dell’Enciclopedia Italiana.
Boltin, Lee, red. (1977). Treasures of Early Irish Art, 1500 B.C. to 1500 A.D.: From the Collections of the National Museum of Ireland (në anglisht). Royal Irish Academy, Trinity College, Dublin, Metropolitan Museum of Art. ISBN 0-87099-164-7.
A. C. Bouman (1965). "The Franks Casket". Neophilologus (në anglisht). 3: 241–249.
Brubaker, Leslie; Haldon, John F. (2011). Byzantium in the Iconoclast Era, c. 680–850: A History (në anglisht). Cambridge University Press.
Viscount James Bryce Bryce (1902). Hans Ferdinand Helmolt (red.). The World's History: The Mediterranean nations (në anglisht). Londër: William Heinemann.
Emma C. Bunker; Bruce Chatwin; Ann Elizabeth Farkas (1970). Animal Style Art from East to West (në anglisht). Asia Society.
Bunker, Emma C. (2002). Nomadic Art of the Eastern Eurasian Steppes: the Eugene V. Thaw and Other New York Collections (në anglisht). New York: The Metropolitan Museum of Art. ISBN 978-030009688-0.
Michel Bur (1986). "La maison forte au Moyen Age" (në frëngjisht). Actes de la table ronde de Nancy, Pont-à-Mousson, 1984, Paris: Ed. CNRS.
J. B. Bury (1889). History of the Later Roman Empire (në anglisht). Vëll. 1. Londër: Macmillan.
Carroll, Warren (1993). The Glory of Christendom (në anglisht). Front Royal, VA: Christendom Press.
Procopi i Çezaresë (1916). The History of the Wars (në anglisht). Përkthyer nga H. B. Dewing. Cambridge University Press.
Paul Diakoni (2000). Antonio Zanella (red.). Storia dei Longobardi (në italisht dhe latinisht). Bruno Luiselli. Milano: Biblioteca Universale Rizzoli. ISBN 88-17-16824-6.
Jerrilynn D. Dodds (1988). "VISIGOTHIC ART". Dictionary of the Middle Ages (në anglisht). Vëll. 12. New York: Sons of Charles Scribner. fq. 465–467. ISBN 978-068418278-0.
Nancy Edwards (2023). Life in Early Medieval Wales (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-873321-8.
Effros, Bonnie (14 qershor 2012). Uncovering the Germanic Past: Merovingian Archaeology in France, 1830–1914 (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-969671-0.
Garland, Lynda (1999). Byzantine Empresses, Women and Power in Byzantium, AD 527-1204 (në anglisht). Londër dhe Nju Jork: Routledge. ISBN 0-415-14688-7 – nëpërmjet Internet Archive.
Andrea Giardina (2005). Profili di storia antica e medievale (në italisht). Vëll. 1. Laterza Edizioni Scolastiche.
Gibbon, Edward (2015). The History of the Decline and Fall of the Roman Empire (në anglisht). Vëll. 4. Cambridge University Press. ISBN 978-113933357-3.
Gillett, Andrew (2001). "Rome, Ravenna and the Last Western Emperors". Papers of the British School at Rome (në anglisht). 69 (69). British School at Rome: 131–167. doi:10.1017/S0068246200001781. JSTOR 40311008.
González-García, Antonio César; Belmonte, Juan Antonio (1 korrik 2015). "The Orientation of Pre-Romanesque Churches in the Iberian Peninsula". Nexus Network Journal (në anglisht). 17 (2): 353–377. doi:10.1007/s00004-014-0231-7. ISSN 1522-4600. S2CID 253593505.
Gregory, Timothy (2010). A History of Byzantium (në anglisht). Wiley-Blackwell. ISBN 978-1-4051-8471-7.
Haldon, John F. (1984). Byzantine Praetorians: An Administrative, Institutional and Social Survey of the Opsikion and Tagmata, c. 580–900 (në anglisht). Bon: Dr. Rudolf Habelt GmbH.
Haldon, John F.; Kennedy, Hugh N. (2012). "Regional Identities and Military Power: Byzantium and Islam, ca. 600–750". përmbledhur nga Walter Pohl; Clemens Gantner; Richard Payne (red.). Visions of Community in the Post-Roman World: The West, Byzantium and the Islamic World, 300–1100 (në anglisht). Ashgate. fq. 317–353.
Kyle Harper (2017). The Fate of Rome: Climate, Disease, and the End of An Empire (në anglisht). Princeton University Press. ISBN 978-0-691-16683-4. OCLC 1135813827.
Günther Haseloff (1979). Kunststile des frühen Mittelalters – Völkerwanderungs – und Merowingerzeit (në gjermanisht). Funden des Württembergischen Landesmuseums Stuttgart Hrsg. vom Württembergischen Lendesmuseum.
Lotte Hedeager (2000). "Migration Period Europe: The Formation of a Political Mentality". përmbledhur nga Frans Theuws; Janet Laughland Nelson (red.). Rituals of Power: From Late Antiquity to the Early Middle Ages (në anglisht). Brill. fq. 15–58. ISBN 978-90-04-10902-5.
Peter Heather (2006). The Fall of the Roman Empire: A New History of Rome and the Barbarians (në anglisht). Oxford University Press.
Peregrine Horden; Nicholas Purcell (2000). The Corrupting Sea: A Study of Mediterranean History (në anglisht). Wiley-Blackwell. ISBN 978-063121890-6.
Hourihane, Colum, red. (2012). "Visigothic art". The Grove Encyclopedia of Medieval Art and Architecture (në anglisht). Vëll. 6. Stave to Zyvele. Oksford: Oxford University Press. fq. 316-318. ISBN 978-0-19-539536-5. Marrë më 13 korrik 2025.
Jean Hubert; Jean Porcher; Wolfgang Fritz Volbach (1980). L'Europa delle invasioni barbariche (në italisht). Milano: Rizzoli editore. ISBN 978-881729012-8.
Werner Jacobsen (tetor 1997). "Saints' Tombs in Frankish Church Architecture". Speculum (në anglisht). 72 (4): 1107–1143.
Arnold H. M. Jones (1972). Il Tramonto del Mondo Antico (në italisht). Bari: Casa Editrice Giuseppe Laterza & Figli. CL 20-0462-3. (titulli origjinal i veprës Arnold H. M. Jones (1966). The Decline of the Ancient World (në anglisht). Londër: Lonmans, Green and Co. Ltd.
Kazhdan, Alexander, red. (1991). The Oxford Dictionary of Byzantium (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 0-19-504652-8.
Koch, John (2009). "Tartessian: Celtic from the Southwest at the Dawn of History in Acta Palaeohispanica X Palaeohispanica 9 (2009)" (PDF). Palaeohispánica: Revista Sobre Lenguas y Culturas de la Hispania Antigua (në anglisht). Palaeohispanica: 339–351. ISSN 1578-5386. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 23 qershor 2010.
Lee, A. (2013). From Rome to Byzantium AD 363 to 565: The Transformation of Ancient Rome (në anglisht). Edinburgh University Press. ISBN 978-074862790-5. JSTOR 10.3366/j.ctt1g0b1z1.
Lomartire, Saverio. Commacini e "marmorarii". Temi e tecniche della scultura nella Langobardia maior tra VII e VIII secolo (në italisht). Marrë më 28 maj 2021 – nëpërmjet Academia.edu.
Domingo Magaña, J. A. (2015). The Use of Marble in Hispanic Visigothic Architectural Decoration. Interdisciplinary Studies on Ancient Stone: ASMOSIA X: Proceedings of the Tenth International Conference of ASMOSIA, Association for the Study of Marble & Other Stones in Antiquity, Rome, 21-26 May 2012 (në anglisht). L’Erma di Bretschneider. fq. 527–535.
John Manley; Stephen Grenter; Fiona Gale, red. (1991). The Archaeology of Clwyd (në anglisht). Clwyd County Council. ISBN 978-090444942-6.
De Marco, Pasquale (2025). "The Iberian Crucible: The Visigothic Legacy". The Iberian Chronicle (në anglisht). Marrë më 13 korrik 2025.
Diego Marin, La Civilizacion Espanola, pp. 34 –47, 1969, Holt, Rinehart and Winston, New York.
Ralph W. Mathisen (2019). Ancient Roman Civilization: History and Sources, 753 BCE to 640 CE (në anglisht). Nju Jork Siti, Nju Jork: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-084960-3. OCLC 1038024098.
John P. McKay; Bennett D. Hill; John Buckler (2006). A History of Western Society (në anglisht). Houghton Mifflin. ISBN 978-061852266-8.
Gerli E Michael; David Raizman (2003). "Visigoths to the Muslim Invasion". Routledge Revivals: Medieval Iberia (në anglisht). New York: Routledge Encyclopedias of the Middle Ages. fq. 586–711. ISBN 978-0-203-95364-8.
Muhlberger, S., The Fifth Century Chroniclers: Prosper, Hydatius and the Gallic Chronicler of 452 (Leeds, 1990).
Donald M. Nicol (1992). Byzantium and Venice: A Study in Diplomatic and Cultural Relations (në anglisht). Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-42894-1.
Pertusi, A. (1952). Constantino Porfirogenito: De Thematibus (në italisht). Romë: Biblioteca Apostolica Vaticana.
José Pijoan (1978). History of Art. World Art (në anglisht). Pragë: Odeon.
Pollard, Elizabeth (2015). Worlds Together, Worlds Apart: Concise Edition (në anglisht). Vëll. 1. Nju Jork: W. W. Norton & Company, Inc. fq. 253. ISBN 978-039325093-0.
Greville Pounds; Norman John (27 maj 1994). The Culture of the English People: Iron Age to the Industrial Revolution (në anglisht). Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-46671-4.
Salzman, Michele R. (2021). The Falls of Rome. Crises, Resilience, and Resurgence in Late Antiquity (në anglisht). Cambridge University Press. ISBN 978-131627592-4.
Sánchez-Pardo, José C.; Blanco-Rotea, Rebeca; Sanjurjo-Sánchez, Jorge (gusht 2017). "The Church of Santa Comba de Bande and Early Medieval Iberian Architecture: New Chronological Results". Antiquity (në anglisht). 91 (358): 1011–1026. doi:10.15184/aqy.2017.83. ISSN 0003-598X. S2CID 164322469.
Walter Scheidel; Ian Morris; Richard P. Saller (2013). The Cambridge Economic History of the Greco-Roman World (në anglisht). Cambridge University Press. fq. 18. ISBN 978-113905414-0. OCLC 1277066427. Marrë më 7 qershor 2022.
Toy, Sidney. Castles: Their Construction and History (në anglisht). ISBN 978-0-486-24898-1 – nëpërmjet Archive.org.
Armando Coelho Ferreira da Silva (1986). A Cultura Castreja no Noroeste de Portugal (në portugalisht). Museu Arqueológico da Citânia de Sanfins.
Piotr Skubiszewski (1998). L'art du Haut Moyen Âge: L'art européen du VIe au IXe siècle (në frëngjisht). Paris: Livre de Poche. ISBN 978-2-253-13056-7.
Bradley Smith, Spain: A History In Art, pp. 52–56, Doubleday & Company, Garden City, NY, no publication date given, about 1971.
Stearns, Peter N. (2001). The Encyclopedia of World History (në anglisht). Houghton Mifflin. ISBN 0-395-65237-5.
Stowe, George B. (1995). Kibler, William; Zinn, Grover A. (red.). Medieval France: An Encyclopedia (në anglisht). Garland. ISBN 978-082404444-2.
Rein Taagepera (1979). "Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D." Social Science History (në anglisht). 3 (3/4). Duke University Press: 124–126. doi:10.2307/1170959.
Publius Kornelius Taciti (1942). Moses Hadas (red.). The Complete Works of Tacitus: The Annals – The Hisstory – The Life of Cnaeus Julius Agricola – Germany and Its Tribes – A Dialogue on Oratory (në anglisht). Përkthyer nga Alfred John Church; William Jackson Brodribb. Random House. ISBN 978-039430953-8. {{cite book}}: Mospërputhje ISBN / Datë (Ndihmë!)
Amelio Tagliaferri (1959). "ll Pavone del Museo Cristiano di Brescia". Miscellanea di Studi bresciani sull'Altomedioevo (në italisht). Bresha: Comitato bresciano per l'VIII Congresso Internazionale dell'arte dell'Altomedioevo. fq. 55–71.
Amelio Tagliaferri; M. Brozzi (1961). Arte Longobarda. La scultura figurativa su marmo e su metallo (në italisht). Cividale. fq. 183.
Amelio Tagliaferri (1960–1961). "Aspetti e rapporti di scultura barbarica nei ducati longobardi del Friuli e della Lombardia". Memorie Storiche Forogiuliesi (në italisht). Vëll. XLIV. Udine: Deputazione di Storia Patria per il Friuli. fq. 97–111.
Blas Taracena (1947). "Ars Hispaniae: Historia Universal del Arte Hispanico". Arte Romana, Arte Cristã Primitiva, Arte Visigótica, Arte Asturiana (në anglisht). Vëll. 2. Madrid: Plus-Ultra. fq. 225–250.
Tănase, Daniela (23 nëntor 2020) [2010]. "7.2: Ornamental Styles and Decorative Motifs of Germanic Origin". Craftsmen and Jewelers in the Middle and Lower Danube Region (6th to 7th Centuries). East Central and Eastern Europe in the Middle Ages, 450-1450, volume 67 (në anglisht). Leiden: Brill. fq. 209. ISBN 978-90-0443693-0. Marrë më 18 qershor 2025.
Frans Theuws; Janet L. Nelson (2000). Rituals of Power: From Late Antiquity to the Early Middle Ages (në anglisht). Brill. ISBN 978-90-0410902-5.
Malcolm Todd (1996). The Early Germans (në anglisht). Wiley. ISBN 978-063119904-5.
Bryan Ward-Perkins (2005). The Fall of Rome: And the End of Civilization (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 0-19-280728-5.
Martin Werner. "Migration and Hiberno-Saxon Art". Dictionary of the Middle Ages (në anglisht). Vëll. 8. ISBN 0-684-18274-2.
Johnson Westropp, Thomas (1899). "Notes on the Lesser Castles or 'Peel Towers' of the County Clare". Proceedings of the Royal Irish Academy (në anglisht). 20: 348–365. JSTOR 20490552.
Wolfram, Herwig (1988). History of the Goths (në anglisht). Berkeley dhe Los Angeles: University of California Press. ISBN 978-0-52006-983-1.
Vasiliev, Alexander A. (1964). History of the Byzantine Empire, 324–1453 (në anglisht). Vëll. II. University of Wisconsin Press. ISBN 978-0-299-80926-3. {{cite book}}: Mospërputhje ISBN / Datë (Ndihmë!)
De Vecchi, Pierluigi; Elda Cerchiari Necchi (1991). "Tomo II: I Longobardi in Italia". L'arte nel tempo (në italisht). Vëll. 1. Milano: Bompiani. fq. 305–317. ISBN 88-450-4219-7.
De Vecchi, Pierluigi; Cerchiari Necchi, Elda (1999). I tempi dell'arte (në italisht). Vëll. 1. Milano: Bompiani. ISBN 88-451-7107-8.
Carol L. Neuman De Vegvar (1990). "The Origin of the Genoels-Elderen Ivories". Gesta (në anglisht). 29: 8–24.
Dudák Vladislav; Pošva Rudolf; Neškudla Bořek (2000). "Vizigótska Architektura". Encyklopedie světové architektury od menhiru k dekonstruktivismu (në polonisht). Baset. fq. 981–982. ISBN 80-86223-08-6.
Fikret Yegül; Diane Favro (2019). Roman Architecture and Urbanism: From the Origins to Late Antiquity (në anglisht). Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-47071-1.
Zuckerman, Constantin (1995). "A Gothia in the Hellespont in the Early Eighth Century". Byzantine and Modern Greek Studies (në anglisht). 19 (1): 234–241. doi:10.1179/030701395790836649. S2CID 162205022.

Lidhje të jashtme

Italia Langobardorum. Centri di potere e di culto (568-774 d.C.), kandidatura për tu futur në Listën e trashëgimisë botërore të njerëzimit UNESCO:
- "Sito ufficiale della candidatura". italialangobardorum.it (në anglisht dhe italisht). 3 tetor 2008. Arkivuar nga origjinali më 23 tetor 2016.
- "La descrizione dei siti sul sito del Ministero per i Beni e le Attività culturali" (PDF) (në italisht). 3 tetor 2008.{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Gjendja e adresës (lidhja)
- "La candidatura sul sito dell'Unesco" (në anglisht). 3 tetor 2008.

[FOOTNOTEArslan1996-1] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Arslan 1996.

[2] "Commacini e "marmorarii". Temi e tecniche della scultura nella Langobardia maior tra VII e VIII secolo" (në italisht). Arkivuar nga origjinali më 5 maj 2021. Marrë më 28 maj 2021 – nëpërmjet Academia.edu.

[3] "I Longobardi" (PDF). Museicivici.pavia.it (në italisht). Arkivuar nga origjinali (PDF) më 4 qershor 2021. Marrë më 28 maj 2021.

[FOOTNOTEBertelli199411–12-4] Bertelli 1994, ff. 11–12.

[FOOTNOTEBertelli1994131-5] Bertelli 1994, f. 131.

[FOOTNOTEBertelli194180–182-6] Bertelli 194, ff. 180–182.

[FOOTNOTEBertelli1994243–244-7] Bertelli 1994, ff. 243–244.

[FOOTNOTEBertelli1994270–273-8] Bertelli 1994, ff. 270–273.

[FOOTNOTEBertelli199416-9] Bertelli 1994, f. 16.

[10] Caterina Giostra. "I fili aurei longobardi: la tessitura con le tavolette e la lavorazione del broccato" (PDF) (në italisht). Arkivuar nga origjinali më 26 mars 2014 – nëpërmjet Academia.edu.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]