Arti i Dyndjeve Barbare

Kapse e supeve nga anija-varr anglo-saksone e shek. VII në Sutton Hoo. British Museum.

Arti i Dyndjeve Barbare përbënë veprat e artit të gjermanikëve gjatë Periudhës së Dyndjeve (rr. 300 – 800). Ai përfshin Artin e Dyndjeve të fiseve gjermanike në kontinent, ashtu si dhe fillimin e Artit Insular ose Artit Hiberno-Sakson të shkrirjes anglo-saksone dhe kelte në Britani dhe Irlandë. Ai mbulon shumë stile të ndryshme arti duke përfshirë stilin polikromik dhe stilin shtazor. Pas kristianizimit, Arti i Periudhës së Dyndjeve do të zhvillohej në shkolla të ndryshme të Artit të Hershëm Mesjetar në Evropën Perëndimore, që normalisht klasifikohen sipas rajonit, si Arti Anglo-Sakson dhe Arti Karoling, përpara zhvillimit të stileve gjithë-kontientale të Artit Romanik dhe në fund të Artit Gotik.

Sfondi

Fibulae gotike, fillimi i shekullit të V

Në shekullin e III të e.s. Perandoria Romake pothuajse u rrëzua dhe pamja e ushtrisë së saj do të bëhej gjithmonë e më shumë gjermanike. Në shekullin e IV, kur hunët i shtynë fiset e ndryshme gjermanike drejtë perëndimit, disa grupe gjermanike u përhapën përgjatë kufijve të perandorisë dhe filluan të nguliten aty. Visigotët u vendosën në Itali dhe pastaj në Hispania (Spanjë), në veri frankët u vendosën në Gali dhe Gjermaninë Perëndimore, ndërsa në shekullin e V anglët, saksonët dhe jutët do të pushtonin Britaninë, ndërsa ostrogotët do të vendoseshin në Itali. Nga fundi i shekullit të VI Perandoria Romake Perëndimore ishte zëvendësuar pothuajse plotësisht nga Mbretëritë Gjermanike më të vogla, më pak të organizuara politikish, por më vigoroze.

Megjithëse këto mbretëri nuk qenë kurrë homogjene, ato ndanin disa veçori të përbashkëta kulturore. Të ardhurit e rinj do të vendoseshin në tokat e reja dhe do të bëheshin bujq dhe peshkatarë. Të dhënat arkeologjike nuk kanë dalluar traditë të veprave monumentale artistike, siç ishte arkitektura ose skulptura e madhe me materiale permanente, por një parapëlqim në vend të artit të bartshëm për paraqitje personale, zakonisht me një funksion praktik, si armët, pajisjet e kalërimit, veglat dhe xhevahiret që vendoseshin në rroba. Arti i mbijetuar i popujve gjermanikë është pothuajse tërësisht i përbërë prej zbukurimesh personale dhe të bartshme. Përpara konvertimit në Krishtërim, veprat artistike varroseshin me zotëruesit e tyre. Shumë vepra artistike prej materialesh organike pa dyshim që nuk ka mbijetuar.

Tre stilet do ta mbizotëronin Artin Gjermanik: stili polikromik i krijuar me gotët që ishin vendosur në zonën e Detit të Zi; stili shtazor, me gjasa me origjinë lindore, do të lulëzonte në Skandinave, Gjermaninë Veriore dhe Angli. Në fund, Arti Insular, ose stili Hiberno-Sakson, në një periudhë të shkurtër por të begatë pas kristianizimit, do të shihte shkrirjen e stilit shtazor me atë kelt, mesdhetar dhe motiveve dhe teknikave të tjera.

Arti i Dyndejeve

Fibula longobarde

Stili Polikromik

Gjatë shekullit të II gotët në zonën e tanishme të Ukrainës do të zbulonin një shije të re për figurinat e arta dhe objektet e zbukuruara me gurë të çmuar. Ky stil, i huazuar nga skithët dhe sarmatët, kishte disa ndikime greko-romake, dhe ishte popullor edhe mes hunëve. Ndoshta shembujt më të shquar janë gjetur në Thesarin Pietroasele të shekullit të IV (Rumania), i cili përfshin një kapëse të madhe në formë shqiponje prej ari Motivi i shqiponjës rrjedh nga Azia Lindore dhe rezulton nga pjesëmarrja e paraardhësve të gotëve në Perandorinë Hune, si në tokëzën polikrome të brezit me kokë shqiponje nga Ukraina.

Gotët e bartën këtë stil në Itali, Francën Jugore dhe Spanjë. Një shembull i mirënjohur është shqiponja ostrogote (fibula) nga Çezena, Itali, tani në një muze në Nyrëmberg. Një tjetër është kurora polikromike kushtimore visigote e Reçesvintit, mbretit të Toledos, e zbuluar në një thesar kurorash kushtimore të rr. 670 në Fuente de Guarrazar, afër Toledos. Popullariteti i stilit mund të dëshmohet nga zbulimi i një shpate polikromike në varrin e mbretit frank Kilderiku I (i vdekur rr. 481) në Turnai (në Belgjikën e tanishme), mjaft në veri të Alpeve.

Stili shtazor

Kreu i një traste nga Sutton Hoo, rr. 625

Studimi i dekorimeve evropiano veriore, ose "gjermanike", zoomorfike u fillua nga Bernhard Salin në një vepër të publikuar në vitin 1904. Ae klasifikoi Artin shtazor të periudhës nga viti 400 deri në vitin 900 në tre faza: Stilet I, II dhe III. Origjina e këtyre fazave të ndryshme është akoma subjekt i debateve të konsiderueshme; zhvillimi i prirjeve në artin e vonë romak popullor në provinca është një element, dhe traditat më të vjetra të popujve nomadë të stepës aziatike një tjetër. Dy stilet e para janë zbuluar shumë gjerësisht përgjatë Evropës në artin e popujve "barbarë" të Periudhës së Dyndjeve.

Stili I. Shfaqet fillimisht në Evropën Veri-Perëndimore dhe do të bëhej një stil i ri i dallueshëm me futjen e teknikës së gdhëndjes së pjesëzave të përdorur në bronz dhe argjend në shekullin e V. Karakterizohet nga kafshë, trupat e të cilave ndahen në seksione dhe tipikishte shfaqen në cepa e dizajneve, theksi kryesor i të cilave qëndron mbi modele abstrakte.

Stili II. Pasi Stili I rreth viteve 560-570 ishte në rënie dhe Stili II i Salinit do të fillonte ta zëvendësonte. Kafshët e Stilit II janë bisha të plota, por trupat e tyre zgjaten në "fjongo" që gërshetohen në forma simetrike pa pretendime natyralizmi dhe rrallë ndonjë këmbë, kështu që ato priren të jen si gjarprinj, megjithëse kokat shpesh kanë karakteristika llojesh të tjera kafshësh. Kafsha do të përfshihej në modelet zbukuruese, tipikisht duke përdorur gërshetimin. Kështu dy arinj janë drejtuar nga njëri-tjetri në simetri të përkryer ("pasqyrore"), duke formuar formën e një zemre. Shembujt e Stilit II mund të gjenden krerë trastash, torbash apo qesesh ari.

Pas rreth vitit 700 do të zhvilloheshin stilet vendore dhe ai nuk do të ishte më shumë e dobishme për të folur për një stil të përgjithshëm gjermanik. Stili III i Salinit gjendet kryesisht në Skandinavi dhe mund të quhet edhe Art Viking.

Ndikimi i krishter

Smaltimi Bizantin e ndikoi mjaft punimin e metaleve të Periudhës së Dyndjeve. Kisha në Periudhën e Hershme të Dyndjeve u shfaq si forca e vetme mbi kombëtare në Evropë pas Rënies së Perandorisë Romake. Ajo mundësoi një element bashkues dhe ishte institucioni i vetëm i mbetur që mund të ruante mbetjet e zgjedhura të Qytetërimit Klasik. Pasi konvertimi i popujve gjermanikë nga fundi i shekullit të VII do ti afrohej përfundimit, kisha do të bëhej padronia parësore e artit, duke porositur dorëshkrime të iluminuara dhe objekte të tjera liturgjike. Të dhënat tregojnë një rënie të qëndrueshme në format gjermanike dhe ndikim në rritje mesdhetar. Ky proçes do të zhvillohej shpejtë me gotët e Italisë dhe Spanjës dhe më ngadalë sa më në veri. Ky ndryshim mund të vërehet në kodeksion meroving të Sakramentarit Gelasian të shekullit të VIII, ai nuk përmban elemente të Stilit II, por paraqet shembuj të mesdhetarë peshku të përdorur për të ndërtuar gërma të mëdha në fillim të kapitujve.

Arkitektura

Mauzoleu i Teodorikut të Madh, Ravena

Pamundësia për të mbajtur një arkitekturë monumentale nga popujt nomadë do të përcaktonte format e arkitekturës së antikitetit të vonë dhe bizantine që do të imponoheshin ndaj arkitekturës së Mbretërive Gjermanike, megjithëse të pasuruara me disa elemente të veçanta.

Gotët dhe frankët do të adoptonin në kishat e tyre planimetrinë bazilikore me tre nefe dhe absida gjysmë-rruzullore, ashtu si dhe planimetrinë e qendërzuar me mbulim me kupolë për pagëzimoret. Në disa raste pasurohet me shpërndarjen hapsinore me një galeri. Arti Ostrogot në Ravenë (Pagëzimorja Arjane, Kisha Palatine, Pallati dhe Mauzoleu i Teodorikut të Madh) duke përfshirë ndërtesa të dekoruara në mënyrë të pasur me mozaikë. Arkitektura Visigote në Spanjë do të përfshinte përdorimin e veçantë të Harkut Patkua, me kisha me navata me lartësi të ndryshme dhe ndonjëherë përdorimin e planimetrisë me kryq latin.

Arti Gjermanik shqetësohej shumë për lëvizjet ndërtimore dhe evoluimet në dallim nga kultura latine, për shembull. Në Evropën Qendrore futja e formave mesdhetare qe më e vonë, duke nisur nga shtrirja e manastireve (paradoksalisht, themelime të murgjëve nga Ishujt Britanikë, që në Gjermani quheshin Schottenklöster – Manastire Skoceze–: Luxeuil – në Francën e tanishme – 585, Saint Gall – Zvicra e tanishme – 613, Echternach – Luksemburgu i tanishëm – 698, Fulda – Gjermania e tanishme – 744, Lier – Belgjika e tanishme – rr. 750, Lorsch – Gjermania e tanishme – 764). Përdorimi i përbashkët i gurit dhe drurit ishte karakteristik, me çati trekëndore guri me kulla cilindrike anash, të ngjashme në formë me monumentet e lashta mortore. Më vonë, në vendet skandinave, hofi (tempull gjermanik para-kristian, heathen hofs (tempuj pagan) hörgr (ndërtim fetar ose altar) do të konvertoheshin në kisha, duke mbajtur në thelb format dhe materialet (stavkirke).

Arkitektura ushtarake do të përbëhej nga palisada druri me barrikada, me faqe rrethore dhe hendeqe; megjithëse do të realizoheshin edhe fortesa të ngjashme me burgus katërkëndorë romakë. Më tej, do të zhvillohej kullat, ledhet dhe kështjellat mesjetare. Në Danimarkë do të futeshin disa fortifikime të veçanta rrethore (trelleborg).

• Shembuj arkitekturorë
• 
  Uppåkra hof, një hof i rindërtuar arkeologjikisht (Uppåkra, Suedi).
• 
  Pamje të mundshme të temujve hof.
• 
  Pagëzimorja e Katedrales së Fréjus, Arkitektura Merovinge ose më para (Paleokristiane).
• 
  Kurorë kushtimore e mbretit visigot Recesuint (†672) në gurë të çmuar, pjesë e Thesarit të Guarrazarit (651–700)
• 
  Santa Comba de Bande, Arkitektura Visigote, shekulli VII.

Skulptura

Reliev visigot i Quintanilla de las Viñas, shek. VII-VIII, Merida, Spanjë

Skulptura prej guri do të kufizohej në dekorimin e kishave dhe pagëzimoreve, në formën e relieveve të sheshta, kapiteleve dhe sarkofagëve, duke ndjekur modele të vona romake. Gjithashtu skalitja e fildishit (eboraria) do të zhvillohej në punishte të shumta italike dhe galike, të cilat ishin të kushtueshme dhe kërkoheshin si prodhime luksi dhe prestigji.

Më larg nga rruzulli mesdhetar i ndikimit kulturor, përvojat e argjendarëve skithë dhe keltë do të aplikoheshin në skalitjen e gurit, veçanërisht në runet norse dhe idhujt ose kryqet kelte. Modelet e mbijetuara mund të gjurmohen prej shumë shekujsh, duke arritur në Epokën e Bronzit (Karroja diellore e Trundholmit).

• Shembuj skulpturorë
• 
  Karroja diellore e Trundholmit, rr. 1300 p.e.s.
• 
  Relieve të stavkirche ose kishës prej druri të Urnes (shek. XII ose më herët).
• 
  Kryqi i Maen Achwyfan (Flintshajër).
• 
  Arka e Frankëve, prej kocke balene, Arti Hiberno-Sakson, shekulli VIII.
• 
  Diptiku i Genoels-Elderen, shekulli IX.

Argjendaria dhe stilet dekorative

I përbashkët për të gjithë popujt barbarë dhe pikërisht për kushtet e tyre nomade, ishte punimi i përkryer i metaleve, si të xhevahireve ashtu dhe të armëve dhe objekteve të përgjithsme, shtëpiak ose ritual. Dëshmohet nga thesaret kushtimore të depozituara në varre (Guarrazar në Spanjë, Petroasele në Rumani – Studimi sistematik e veprave të gjetura në tumulet daneze do të bënte që Christian Jürgensen Thomsen të nxirte teorinë e tre fazave). Veprat më karakteristike të argjendarisë gjermanike janë byzylykët, fibulat, smaltet me teknikën cloisonné, etj. Format dekorative, të mbështetura në filigran, stili polikromik apo stili shtazor, mund të tregojnë kontakte kulturore të shumta përgjatë Euro-Azisë, duke përfshirë Lindjen e Afërt dhe të Largët dhe zonën e stepave midis Evropës Lindore dhe Azisë Qendrore (Arti hun, Arti Skith, Arti Sarmat), përveç Artit Kelt të Evropës Perëndimore.

Janë përkufizuar stilet kryesore: një stil i parë polikromik, i vendosur midis hunëve dhe zonës së Detit të Zi, që do të kishte një jetëgjatësi të madhe, duke përfshirë argjendarinë visigote, franke dhe longobarde (shekulli VII); dhe një stil i dytë shtazor, i vendosur në Detin e Veriut dhe Skandinavi, nga ana tjetër i ndarë në tre faza: Stili I, asimetrik (shekulli V]]), Stili II, me rregullsi dhe stilizim më të madh, me ndikim bizantin (që nga fundi shekullit të VI) dhe Stili III, karakteristik i Artit Viking të shekullit të VIII, që mbështetej në modele arkaike dhe i ndikuar nga filigranet e përdredhura të kodeve irlandeze. Përdoren gjithashtu emërtimet Tierstil ose Stili Shtazor Gjermanik, për ta dalluar nga Stili Shtazor Skith (i përhapur gjerësisht përgjatë stepave euro-aziatike. Ky periodizim është propozuar nga Bernhard Salin në një vepër të vitit 1904, që vazhdon të shkaktojë debate të konsiderueshme.

• Shembuj argjendarie
• 
  Vathë ostrogotë , shekulli III
• 
  Xhevahire të përdorura për zbukurimin e pajimeve të kalit, argjendaria hune e shekullit të IV.
• 
  Fibula gjermanike të fillimit të shekullit të V.
• 
  Fibula akuiliforme të Pietroaseles, argjendari gote e shekullit të IV.
• 
  Fibula akuiliforme të Aloveras, arjgendari visigote të shekullit të VI.
• 
  Bletët e arta të Kilderikut I
• 
  Vathë ostrogotë, rr. 500
• 
  Tokëzë rripi merovinge nga shekulli VI

Arti Insular

Arti Insular, shpesh i njohur si Arti Hiberno-Sakson, veçanërisht në lidhje me dorëshkrimet e iluminuara) ishte i kufizuar në Britaninë e Madhe dhe Irlandë dhe përbënte shkrirjen e traditave gjermanike (nëpërmjet anglo-saksonëve) me traditat kelte (nëpërmjet murgjëve irlandezë). Ai mund të shihet së pari në fundin e shekullit të VII dhe për të vijuar në Britani për rreth 150 vjetë deri në pushtimet vikinge të shekullit të IX (pas të cilave shihet shfaqja e Artit Anglo-Sakson), dhe në Irlandë deri në shekullin e XII (pas të cilit shfaqet Arti Romanik).

Historia

Fibula e Tarës, pamje ballore, fillimi i shekullit të VIII

Irlanda u konvertua në krishtërim nga misionet nga Britania dhe kontinenti, duke filluar nga mesi i shekullit të V, ndërsa njëkohësisht anglët, saksonët dhe jutët paganë po vendoseshin në Angli. Fragmentimi i skajshëm politik i Irlandës dhe mungesa tërësore e zhvillimit të saj urban e pengoi zhvillimin e një strukture të fortë peshkopale. Në vijim në Krishtërimin Irlandez monasticizmi do të shfaqej si forca mbizotëruese dhe kështu në Artin Kristian Irlandez.

Krishtërimi Kelt gjithashtu zhvilloi një theks të fortë mbi veprimtarinë misionare. Rreth vitit 563 Shën Kolumba themeloi një bazë në ishullin skocez të Ionës, nga i cili do të konvertonte paganët piktë në Skoci; ky ngulim monastik do të ishte për një kohë të gjatë një qendër e Kulturës së Krishterë në Britaninë Veriore. Murgjit kolumbanë pastaj do të shkonin në Northumbria në vitin 635 dhe do të themelonin një manastir në ishullin e Lindisfarnit, nga i cili do të konvertonin veriun e Anglisë. Megjithatë Roma tashmë kishin nisur konvertimin e anglo-saksonëve nga jugu me një mision në Kent në vitin 597. Midis murgjëve irlandezë dhe Romës do të krijohej një konflikt mbi datën e kremtimit të Pashkëve, duke çuar në tërheqjen e misionit irlandez nga Lindisfarni për në Iona. Gjithësesi, përdorimi i përhapur gjerësisht i formave dekorative irlandeze në artin e prodhuar në Angli dhe anasjelltas, dëshmon vijimësinë e ndërveprimit midis dy kulturave. Anglia do të vijonte nën ndikimin në rritje mesdhetar, por jo para se Arti Irlandezo-Kelt dhe Anglo-Sakson të shkrihej.

Vepra e parë madhore që mund të quhet qartësisht Hiberno-Saksone është Libri i Darrout në fundin e shekullit të VII. Aty do të vijonte një Epokë e Artë në punimin e metaleve, dorëshkrimeve dhe skulpturave të gurta. Në shekullin e IX lulëzimit të stilit Hiberno-Sakson do ti afrohej fundi i tij, me ç‘rregullimin e sulmeve vikinge dhe mbizotërimin në rritje të formave mesdhetare.

Dorëshkrimet në miniaturë

Libri i Darrout, shek. VII, Irlandë. Një nga veprat më të hershme të Artit Hiberno-Sakson. Trinity College Library, Dublin.

Dëshmitë e mbijetuara të Artit Irlandezo-Kelt nga Epoka e Hekurit mbizotërohet nga punimi i metaleve në një Stil La Tène. Kusitë e varura si ato të zbuluara në Sutton Hoo janë mes disave nga më të rëndësishmet e kësaj zeje. Pasi misionarët irlandezë filluan të përhapnin fjalën e ungjijve, ata kishin nevojë për libra dhe pothuajse nga fillimi ata do të fillonin ti zbukuronin tekstet e tyre me vizatime artistike nga dizajnet e këtyre traditave të punimit të metaleve. Spiralet dhe rrotullat në shkronjat e zmadhuara nistore —të gjetura në dorëshkrimet më të heshme si dorëshkrimi i shekullit të VII Kataku i Shën Kolumbës —huazon drejtpërdrejtë nga smaltet kelte dhe motivet e punimit La Tène të metaleve.

Pas Katakut të Shën Kolumbës, dekorimi i librave do të bëhej gjithmonë e më i ndërlikuar dhe stile të reja nga kultura të tjera do të futeshin. Faqet Tapete —faqe të tëra zbukurimesh pa tekst futeshin, zakonisht në fillim të secilit Ungjill. Motivet gjeometrike dhe modelet e gërshetimeve mund të kenë qenë ndikuar nga Egjipti Kopt ose gjetiu në Lindjen e Mesme Bizantine. Përdorimi në rritje i zbukurimeve shtazore ishte një ndikim anglo-sakson me stilin e tij shtazor. Të gjitha këto ndikime dhe tradita do të kombinoheshin në atë që mund të quhet një stil i ri hiberno-sakson, me Librin e Darrout në fundin e shekullit të VII duke qenë i pari i këtij lloji. Ungjijtë e Lindisfarnit janë një tjetër shembull i shquar.

Libri i Kellsit me gjasa u krijuan në Iona në shekullin e VIII. Kur murgjit u larguan për në Irlandë përballë sulmeve vikinge në vitin 807, ata me gjasa e bartën atë me vete në Kells në Irlandë. Është dorëshkrimi hiberno-sakson i dekoruar në mënyrën më të rafinuar dhe përfaqëson një larmi të madhe teknikash dhe motivesh të krijuara gjatë shekullit të VIII.

• Shembuj miniaturash dorëshkrimesh
• 
  Codex Argenteus got, peshkopi Ulfilas), shekulli IV.
• 
  Sacramentarium Gelasianum meroving, mesi i shek. VIII.
• 
  Pentateuku i Tursit, me vendndodhje dhe datë të diskutueshme.
• 
  Libri i Darrout, fundi i shek. të VII.
• 
  Ungjilli i Tréveris, realizuar në scriptorium të Abacisë së Eternakut (Luksemburgu i tanishëm) dhe shumë i ndikuar nga stili insular britanik, gjysma e parë e shek. VIII.
• 
  Ungjilli i Likfildit, shekulli VIII.
• 
  Beato de Cirueña (shek. IX, me gjasa më i vjetër se Beatos të ruajtur).

Punimi i metaleve

Në shekullin e VII do të shfaqej një përtëritje e punimit të metaleve me teknika të reja si filigrani që mundësonte zbukurime edhe më të vogla dhe më të imtësishme, veçanërisht në fibulat kelte penanulare dhe pseudo-penanulare që ishin simbole të rëndësishme statusi për elitën, dhe gjithashtu të mbajtura nga kleri si pjesë e veshjes së tyre. Fibula e Tarës dhe Thesari Ardagh janë mes shembujve më të mbresëlënës insularë, ndërsa xhevahiret mbretërore të shekullit të VII nga anija-varr e Sutton Hoo tregojnë një stil anglo-sakson para-kristjan. Ato bashkonin të gjitha aftësitë e disponueshme të argjendarisë në një vepër: zbukurime të aplikuara në një larmi teknikash dhe materialesh, skalitje me copëza, filigran, cloisonné dhe kristale kuarci.

Skulptura guri

Aftësitë e treguara në punimin e metaleve mund të shihen edhe te skulpturat prej guri. Për shumë shekuj kishte qenë zakon irlandez të tregohej një kryq i madh druri brenda rrethimit të ndërtesës monastike. Ata pastaj dotë zëvendësoheshin në kryqe guri të quajtur kryqe të larta dhe të veshur me të njëjtat modele të ndërlikuara të përdorura nga argjendarët dhe shpesh skulptura figarash.

Shiko gjithashtu

• Arti paleokristian
• Arkitektura Paleokristiane
• Periudhat në historinë e artit perëndimor
• Dyndjet Barbare
• Mbretëritë Barbare
• Arti Mesjetar
• Arti dhe Arkitektura Para-Romanike
• Arti Anglo-Sakson
• Arkitektura Anglo-Saksone
• Arti dhe Arkitektura Merovinge
• Arti dhe Arkitektura Visigote
• Arkitektura Visigote
• Arti dhe Arkitektura Para-Romanike Iberike
• Arti Karoling
• Arkitektura Karolinge
• Arti Viking
• Mbretëria e Longobardëve
• Arti Longobard
• Arkitektura Longobarde
• Skulptura Longobarde
• Piktura Longobarde
• Argjendaria Longobarde
• Varangianët
• Anijet Mesjetare
• Luftërat Avaro-Bizantine
• Arti gotik
• Arti Romanik
• Arkitektura e Skocisë në Periudhën Romake
• Bota Greko-Romake
• Arti mesjetar në Shqipëri
• Gjermanikët
• Lista e fiseve të hershme gjermanike
• Lista e mbretërve frankë
• Gotët
• Visigotët
• Ostrogotët
• Vandalët
• Teutonët
• Skithët
• Arti romak
• Rënia e Perandorisë Romake Perëndimore
• Agger
• Arkitektura Romake
• Arti Arkaik Romak
• Arti Romak Plebe
• Arti romak
• Beteja e Pyllit Teutoburg
• Burgus
• Cannaba
• Castellum
• Castra
• Vardariotai
• Domus
• Goto-grekët
• Kolonia Romake
• Kopshtet romake
• Kultura e Romës së lashtë
• Llaçi romak
• Masakra e Latinëve
• Plaçkitja Vandale e Romës
• Plaçkitja Visigote e Romës
• Portretizimi Romak
• Prokopi i Çezaresë
• Romanitas
• Romanizimi (kulturor)
• Shtëpia Romake
• Skulptura Romake
• Tempulli Romak
• Ura romake
• Urbanistika Romake

Bibliografia

• Jean-Pierre Adam, L'arte di costruire presso i romani. Materiali e tecniche Editore: Longanesi, 2003.
• V. I. Atroshenko; Judith Collins (1985). The Origins of the Romanesque (në anglisht). Londër: Lund Humphries. ISBN 0-85331-487-X.
• B. Bahr, Ann Marie (2009). Christianity: Religions of the World (në anglisht). Infobase Publishing. ISBN 978-143810639-7.
• Ranuccio Bianchi Bandinelli; Mario Torelli (1967). "Arte Plebea". Dialoghi di Archeologia (në italisht). 1: 74–76.
• Bede i Venerueshmi (1843). "III. The Lives of the Holy Abbots of Wearmouth and Jarrow". përmbledhur nga John Allen Gilles (red.). The Bibliographical Writings and Letters of Venerable Bede (në anglisht). Vëll. II. James Bohn. fq. 83–102.
• Henry Adams Bellows, red. (1936). The Poetic Edda (në anglisht). Princeton University Press.
• Boltin, Lee, red. (1977). Treasures of Early Irish Art, 1500 B.C. to 1500 A.D.: From the Collections of the National Museum of Ireland (në anglisht). Royal Irish Academy, Trinity College, Dublin, Metropolitan Museum of Art. ISBN 0-87099-164-7.
• A. C. Bouman (1965). "The Franks Casket". Neophilologus (në anglisht). 3: 241–249.
• Brubaker, Leslie; Haldon, John F. (2011). Byzantium in the Iconoclast Era, c. 680–850: A History (në anglisht). Cambridge University Press.
• Viscount James Bryce Bryce (1902). Hans Ferdinand Helmolt (red.). The World's History: The Mediterranean nations (në anglisht). Londër: William Heinemann.
• Emma C. Bunker; Bruce Chatwin; Ann Elizabeth Farkas (1970). Animal Style Art from East to West (në anglisht). Asia Society.
• Bunker, Emma C. (2002). Nomadic Art of the Eastern Eurasian Steppes: the Eugene V. Thaw and Other New York Collections (në anglisht). New York: The Metropolitan Museum of Art. ISBN 978-030009688-0.
• Michel Bur (1986). "La maison forte au Moyen Age" (në frëngjisht). Actes de la table ronde de Nancy, Pont-à-Mousson, 1984, Paris: Ed. CNRS.
• J. B. Bury (1889). History of the Later Roman Empire (në anglisht). Vëll. 1. Londër: Macmillan.
• Carroll, Warren (1993). The Glory of Christendom (në anglisht). Front Royal, VA: Christendom Press.
• Procopi i Çezaresë (1916). The History of the Wars (në anglisht). Përkthyer nga H. B. Dewing. Cambridge University Press.
• Jerrilynn D. Dodds (1988). "VISIGOTHIC ART". Dictionary of the Middle Ages (në anglisht). Vëll. 12. New York: Sons of Charles Scribner. fq. 465–467. ISBN 978-068418278-0.
• Nancy Edwards (2023). Life in Early Medieval Wales (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-873321-8.
• Effros, Bonnie (14 qershor 2012). Uncovering the Germanic Past: Merovingian Archaeology in France, 1830–1914 (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-969671-0.
• Garland, Lynda (1999). Byzantine Empresses, Women and Power in Byzantium, AD 527-1204 (në anglisht). Londër dhe Nju Jork: Routledge. ISBN 0-415-14688-7 – nëpërmjet Internet Archive.
• Andrea Giardina (2005). Profili di storia antica e medievale (në italisht). Vëll. 1. Laterza Edizioni Scolastiche.
• Gibbon, Edward (2015). The History of the Decline and Fall of the Roman Empire (në anglisht). Vëll. 4. Cambridge University Press. ISBN 978-113933357-3.
• Gillett, Andrew (2001). "Rome, Ravenna and the Last Western Emperors". Papers of the British School at Rome (në anglisht). 69 (69). British School at Rome: 131–167. doi:10.1017/S0068246200001781. JSTOR 40311008.
• González-García, Antonio César; Belmonte, Juan Antonio (1 korrik 2015). "The Orientation of Pre-Romanesque Churches in the Iberian Peninsula". Nexus Network Journal (në anglisht). 17 (2): 353–377. doi:10.1007/s00004-014-0231-7. ISSN 1522-4600. S2CID 253593505.
• Gregory, Timothy (2010). A History of Byzantium (në anglisht). Wiley-Blackwell. ISBN 978-1-4051-8471-7.
• Haldon, John F. (1984). Byzantine Praetorians: An Administrative, Institutional and Social Survey of the Opsikion and Tagmata, c. 580–900 (në anglisht). Bon: Dr. Rudolf Habelt GmbH.
• Haldon, John F.; Kennedy, Hugh N. (2012). "Regional Identities and Military Power: Byzantium and Islam, ca. 600–750". përmbledhur nga Walter Pohl; Clemens Gantner; Richard Payne (red.). Visions of Community in the Post-Roman World: The West, Byzantium and the Islamic World, 300–1100 (në anglisht). Ashgate. fq. 317–353.
• Kyle Harper (2017). The Fate of Rome: Climate, Disease, and the End of An Empire (në anglisht). Princeton University Press. ISBN 978-0-691-16683-4. OCLC 1135813827.
• Günther Haseloff (1979). Kunststile des frühen Mittelalters – Völkerwanderungs – und Merowingerzeit (në gjermanisht). Funden des Württembergischen Landesmuseums Stuttgart Hrsg. vom Württembergischen Lendesmuseum.
• Lotte Hedeager (2000). "Migration Period Europe: The Formation of a Political Mentality". përmbledhur nga Frans Theuws; Janet Laughland Nelson (red.). Rituals of Power: From Late Antiquity to the Early Middle Ages (në anglisht). Brill. fq. 15–58. ISBN 978-90-04-10902-5.
• Peter Heather (2006). The Fall of the Roman Empire: A New History of Rome and the Barbarians (në anglisht). Oxford University Press.
• Peregrine Horden; Nicholas Purcell (2000). The Corrupting Sea: A Study of Mediterranean History (në anglisht). Wiley-Blackwell. ISBN 978-063121890-6.
• Hourihane, Colum, red. (2012). "Visigothic art". The Grove Encyclopedia of Medieval Art and Architecture (në anglisht). Vëll. 6. Stave to Zyvele. Oksford: Oxford University Press. fq. 316-318. ISBN 978-0-19-539536-5. Marrë më 13 korrik 2025.
• Werner Jacobsen (tetor 1997). "Saints' Tombs in Frankish Church Architecture". Speculum (në anglisht). 72 (4): 1107–1143.
• Arnold H. M. Jones (1972). Il Tramonto del Mondo Antico (në italisht). Bari: Casa Editrice Giuseppe Laterza & Figli. CL 20-0462-3. (titulli origjinal i veprës Arnold H. M. Jones (1966). The Decline of the Ancient World (në anglisht). Londër: Lonmans, Green and Co. Ltd.
• Kazhdan, Alexander, red. (1991). The Oxford Dictionary of Byzantium (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 0-19-504652-8.
• Koch, John (2009). "Tartessian: Celtic from the Southwest at the Dawn of History in Acta Palaeohispanica X Palaeohispanica 9 (2009)" (PDF). Palaeohispánica: Revista Sobre Lenguas y Culturas de la Hispania Antigua (në anglisht). Palaeohispanica: 339–351. ISSN 1578-5386. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 23 qershor 2010.
• Lee, A. (2013). From Rome to Byzantium AD 363 to 565: The Transformation of Ancient Rome (në anglisht). Edinburgh University Press. ISBN 978-074862790-5. JSTOR 10.3366/j.ctt1g0b1z1.
• Domingo Magaña, J. A. (2015). The Use of Marble in Hispanic Visigothic Architectural Decoration. Interdisciplinary Studies on Ancient Stone: ASMOSIA X: Proceedings of the Tenth International Conference of ASMOSIA, Association for the Study of Marble & Other Stones in Antiquity, Rome, 21-26 May 2012 (në anglisht). L’Erma di Bretschneider. fq. 527–535.
• John Manley; Stephen Grenter; Fiona Gale, red. (1991). The Archaeology of Clwyd (në anglisht). Clwyd County Council. ISBN 978-090444942-6.
• De Marco, Pasquale (2025). "The Iberian Crucible: The Visigothic Legacy". The Iberian Chronicle (në anglisht). Marrë më 13 korrik 2025.
• Diego Marin, La Civilizacion Espanola, pp. 34 –47, 1969, Holt, Rinehart and Winston, New York.
• Celia Martín-Puertas; etj. (mars 2009). "The Iberian–Roman Humid Period (2600–1600 cal yr BP) in the Zoñar Lake varve record (Andalucía, southern Spain)". Quaternary Research (në anglisht). 71 (2): 108–120. Bibcode:2009QuRes..71..108M. doi:10.1016/j.yqres.2008.10.004. S2CID 67777837.
• Ralph W. Mathisen (2019). Ancient Roman Civilization: History and Sources, 753 BCE to 640 CE (në anglisht). Nju Jork Siti, Nju Jork: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-084960-3. OCLC 1038024098.
• John P. McKay; Bennett D. Hill; John Buckler (2006). A History of Western Society (në anglisht). Houghton Mifflin. ISBN 978-061852266-8.
• Gerli E Michael; David Raizman (2003). "Visigoths to the Muslim Invasion". Routledge Revivals: Medieval Iberia (në anglisht). New York: Routledge Encyclopedias of the Middle Ages. fq. 586–711. ISBN 978-0-203-95364-8.
• Muhlberger, S., The Fifth Century Chroniclers: Prosper, Hydatius and the Gallic Chronicler of 452 (Leeds, 1990).
• Donald M. Nicol (1992). Byzantium and Venice: A Study in Diplomatic and Cultural Relations (në anglisht). Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-42894-1.
• Pertusi, A. (1952). Constantino Porfirogenito: De Thematibus (në italisht). Romë: Biblioteca Apostolica Vaticana.
• José Pijoan (1978). History of Art. World Art (në anglisht). Pragë: Odeon.
• Pollard, Elizabeth (2015). Worlds Together, Worlds Apart: Concise Edition (në anglisht). Vëll. 1. Nju Jork: W. W. Norton & Company, Inc. fq. 253. ISBN 978-039325093-0.
• Greville Pounds; Norman John (27 maj 1994). The Culture of the English People: Iron Age to the Industrial Revolution (në anglisht). Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-46671-4.
• Salzman, Michele R. (2021). The Falls of Rome. Crises, Resilience, and Resurgence in Late Antiquity (në anglisht). Cambridge University Press. ISBN 978-131627592-4.
• Sánchez-Pardo, José C.; Blanco-Rotea, Rebeca; Sanjurjo-Sánchez, Jorge (gusht 2017). "The Church of Santa Comba de Bande and Early Medieval Iberian Architecture: New Chronological Results". Antiquity (në anglisht). 91 (358): 1011–1026. doi:10.15184/aqy.2017.83. ISSN 0003-598X. S2CID 164322469.
• Walter Scheidel; Ian Morris; Richard P. Saller (2013). The Cambridge Economic History of the Greco-Roman World (në anglisht). Cambridge University Press. fq. 18. ISBN 978-113905414-0. OCLC 1277066427. Marrë më 7 qershor 2022.
• Toy, Sidney. Castles: Their Construction and History (në anglisht). ISBN 978-0-486-24898-1 – nëpërmjet Archive.org.
• Armando Coelho Ferreira da Silva (1986). A Cultura Castreja no Noroeste de Portugal (në portugalisht). Museu Arqueológico da Citânia de Sanfins.
• Piotr Skubiszewski (1998). L'art du Haut Moyen Âge: L'art européen du VIe au IXe siècle (në frëngjisht). Paris: Livre de Poche. ISBN 978-2-253-13056-7.
• Bradley Smith, Spain: A History In Art, pp. 52–56, Doubleday & Company, Garden City, NY, no publication date given, about 1971.
• Stearns, Peter N. (2001). The Encyclopedia of World History (në anglisht). Houghton Mifflin. ISBN 0-395-65237-5.
• Stowe, George B. (1995). Kibler, William; Zinn, Grover A. (red.). Medieval France: An Encyclopedia (në anglisht). Garland. ISBN 978-082404444-2.
• Rein Taagepera (1979). "Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D." Social Science History (në anglisht). 3 (3/4). Duke University Press: 124–126. doi:10.2307/1170959.
• Publius Kornelius Taciti (1942). Moses Hadas (red.). The Complete Works of Tacitus: The Annals – The Hisstory – The Life of Cnaeus Julius Agricola – Germany and Its Tribes – A Dialogue on Oratory (në anglisht). Përkthyer nga Alfred John Church; William Jackson Brodribb. Random House. ISBN 978-039430953-8. {{cite book}}: Mospërputhje ISBN / Datë (Ndihmë!)
• Blas Taracena (1947). "Ars Hispaniae: Historia Universal del Arte Hispanico". Arte Romana, Arte Cristã Primitiva, Arte Visigótica, Arte Asturiana (në anglisht). Vëll. 2. Madrid: Plus-Ultra. fq. 225–250.
• Tănase, Daniela (23 nëntor 2020) [2010]. "7.2: Ornamental Styles and Decorative Motifs of Germanic Origin". Craftsmen and Jewelers in the Middle and Lower Danube Region (6th to 7th Centuries). East Central and Eastern Europe in the Middle Ages, 450-1450, volume 67 (në anglisht). Leiden: Brill. fq. 209. ISBN 978-90-0443693-0. Marrë më 18 qershor 2025.
• Frans Theuws; Janet L. Nelson (2000). Rituals of Power: From Late Antiquity to the Early Middle Ages (në anglisht). Brill. ISBN 978-90-0410902-5.
• Malcolm Todd (1996). The Early Germans (në anglisht). Wiley. ISBN 978-063119904-5.
• Bryan Ward-Perkins (2005). The Fall of Rome: And the End of Civilization (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 0-19-280728-5.
• Martin Werner. "Migration and Hiberno-Saxon Art". Dictionary of the Middle Ages (në anglisht). Vëll. 8. ISBN 0-684-18274-2.
• Johnson Westropp, Thomas (1899). "Notes on the Lesser Castles or 'Peel Towers' of the County Clare". Proceedings of the Royal Irish Academy (në anglisht). 20: 348–365. JSTOR 20490552.
• Wolfram, Herwig (1988). History of the Goths (në anglisht). Berkeley dhe Los Angeles: University of California Press. ISBN 978-0-52006-983-1.
• Vasiliev, Alexander A. (1964). History of the Byzantine Empire, 324–1453 (në anglisht). Vëll. II. University of Wisconsin Press. ISBN 978-0-299-80926-3. {{cite book}}: Mospërputhje ISBN / Datë (Ndihmë!)
• Pierluigi De Vecchi; Elda Cerchiari (1999). I tempi dell'arte (në italisht). Vëll. 1. Milano: Bompiani. ISBN 88-451-7107-8.
• Carol L. Neuman De Vegvar (1990). "The Origin of the Genoels-Elderen Ivories". Gesta (në anglisht). 29: 8–24.
• Dudák Vladislav; Pošva Rudolf; Neškudla Bořek (2000). "Vizigótska Architektura". Encyklopedie světové architektury od menhiru k dekonstruktivismu (në polonisht). Baset. fq. 981–982. ISBN 80-86223-08-6.
• Fikret Yegül; Diane Favro (2019). Roman Architecture and Urbanism: From the Origins to Late Antiquity (në anglisht). Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-47071-1.
• Zuckerman, Constantin (1995). "A Gothia in the Hellespont in the Early Eighth Century". Byzantine and Modern Greek Studies (në anglisht). 19 (1): 234–241. doi:10.1179/030701395790836649. S2CID 162205022.

Lidhje të jashtme

• Images from History.
• Eagle Fibula në Walters Art Museum