Börte

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Jump to navigation Jump to search
Börte Khatun
Tumanba Khan, His Wife, and His Nine Sons.jpg
Një pikturë miniaturë mogule e Xhingis Han, gruaja e tij Börte dhe djemtë e tyre.
Hatunja e madhe e Perandorisë Mongole dhe Khamag Mongol
Mbretëreshë 1189–1230
Paraardhës Moqe
Bashkëshort Xhings Han
Fëmijë Xhochi
Çagataj
Ögedei
Tolui
Hochen Behi
Alahai Behi
Tümelün
Alaltun
Checheihen
Shtëpia Hongirad
Baba Dei Seichen
Nëna Tacchotan
Religjioni Tengrizmi

Börte (rreth 1161–1230) ishte gruaja e parë e Temyxhinit, i cili u bë Xhingis Han, themeluesi i Perandorisë Mongole. Börte u bë kreu i Gjykatës së parë të Xhingis Hanit dhe perandoresha e madhe e Perandorisë së tij. Dihet pak për detajet e jetës së saj të hershme, por ajo u fejua me Xhingisin në një moshë të re, u martua në shtatëmbëdhjetë vjeç, dhe më pas u rrëmbye nga një fis rival. Shpëtimi i guximshëm i burrit të saj mund të ketë qenë një nga ngjarjet kryesore që e filluan atë në rrugën e tij për t'u bërë një pushtues. Ajo lindi katër djem dhe pesë vajza, të cilat, së bashku me pasardhësit e tyre, ishin linja kryesore e gjakut që zgjeroi më tej Perandorinë Mongole.

Jeta e hershme[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Pak fakte historike dihen rreth jetës së saj të hershme, por mongolët kanë shumë legjenda për të. Ajo që dihet pak është në përgjithësi nga Historia Sekrete e Mongolëve.

Börte lindi rreth vitit 1161 në OlhonudHongirad. Ky fis ishte miqësor me fisin Borjigin, në të cilin lindi Temyxhin. Ajo ishte e bija e Dei-Sechen dhe Chotan.[1] Ajo përshkruhej se kishte një “çehre të drejtë” me “dritë në fytyrë dhe zjarr në sytë e saj”, që do të thotë se ajo ishte inteligjente.[1] Vajzat që vinin nga fisi Olkhonud ishin të njohura për të qenë veçanërisht të bukura.[2]

Martesa ishte rregulluar nga babai i saj dhe Yesugei, babai i Xhingisit, kur ajo ishte 10 dhe ai ishte 9 vjeç. Temyxhin pastaj qëndroi me familjen e saj derisa u thirr përsëri për të ndihmuar nënën e tij dhe motrat më të vegjël, për shkak të helmimit të Yesugei nga një armik.[1]

Në vitin 1178, afro 7 vjet më vonë, Temyxhin udhëtoi në rrjedhën e poshtme të lumit Kelüren për të gjetur Börte. Kur Dei-Sechen pa që Temyxhin ishte kthyer për Börte, ai ishte i kënaqur dhe e kishte çiftin "të bashkuar si burrë e grua".[2] Me lejen e Dei-Sechen, ai mori Börte dhe nënën e saj për të jetuar në jurtan e familjes së tij, e cila ishte kampuar përgjatë lumit Senggür.[1] Dhurata martesore e Börte ishte një xhaketë e hollë e zezë e vogël.[1]

Rrëmbimi dhe shpëtimi[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Red right arrow.svg
 Artikulli kryesor: Shpëtimi i Börte.

Menjëherë pasi ajo u martua me Temyxhin, Tre Merkitët sulmuan kampin e familjes në agim. Temyxhin, dhe familja dhe miqtë e tij ishin në gjendje të shpëtonin me kuaj, por nuk kishte më kuaj për për të shpëtuar Börte. Ajo u mor në rob nga Merkitët dhe iu dha një prej luftëtarëve të tyre si plaçkë lufte. Bastisja ishte në shenjë hakmarrjeje për rrëmbimin e Hoelun, nënës së Temyxhinit, nga babai i tij Yesugei shumë vite më parë.[1] Temyxhin u shqetësua shumë nga rrëmbimi i gruas së tij dhe tha se shtrati i tij "ishte i zbrazët" dhe gjoksi i tij ishte "copëtuar".[2] Ai ishte i vendosur ta kthejë Börte dhe e shpëtoi atë disa muaj më vonë me ndihmën e aleatëve të tij Wang Khan dhe Jamukha. Disa studiues e përshkruajnë këtë ngjarje si një nga udhëkryqet kryesore në jetën e Temyxhinit, e cila e lëvizi atë gjatë shtegut për t'u bërë një pushtues.[3][4]

Börte ishte mbajtur në rob për tetë muaj, dhe ajo lindi Jochin pasi ajo u shpëtua, duke lënë dyshimin se kush ishte babai i fëmijës, sepse kapësi i saj e merrte si "grua", dhe për këtë arsye mund të kishte mbarsur me të. Sidoqoftë, Xhingis lejoi Jochin të qëndrojë me familjen e tij dhe e pretendoi atë si djalin e tij. Ai ishte menduar të ishte pasardhësi i Xhingisit, por për shkak të dyshimit se ishte babai i vërtetë i Jochi, vëllezërit e tij nuk do ta pranonin atë si sundimtar dhe Xhingisi duhej të zgjidhte një djalë tjetër.

Fëmijët[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Red right arrow.svg
 Artikulli kryesor: Pema e familjes së Xhingis Hanit.

Referimet[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

  1. ^ a b c d e f Onon, Urgunge (red.). The secret history of the Mongols; The life and times of Chinggis Khan (PDF) (në anglisht). section 65.
  2. ^ a b c Rachewiltz, Igor de (dhjetor 2015). "The Secret History of the Mongols: A Mongolian Epic Chronicle of the Thirteenth Century". Western Washington University (në anglisht).
  3. ^ "Historic Kidnapping Cases That Will Make You Want to Hold Your Loved Ones Closer". HistoryCollection.co (në anglisht). 3 tetor 2018. Marrë më 2019-07-28.
  4. ^ "Genghis Khan". HISTORY (në anglisht). Marrë më 2019-07-28. |first= i mungon |last= (Ndihmë!)