Dollia

Dollia është një traditë e vjetër dhe me vlera të mëdha kulturore në Shqipëri, e cila konsiston në ngritjen e gotave dhe trokitjen e tyre për të përshëndetur, uruar ose nderuar një person, familje apo ngjarje të veçantë. Është një ritual i rëndësishëm social dhe familjar, i pranishëm në ahengje, festa, dasma, përvjetorë dhe në raste të tjera solemne.

Origjina dhe historia

Dollia është një traditë e trashëguar brez pas brezi dhe ka rrënjë që mendohet të jenë nga periudha mesjetare. Gojëdhënat lidhen ngushtë me lindjen e rakisë, dhe dollia ka qenë një kod i rreptë i gostisë së gëzueshme, një institucion me rregulla që askush nuk guxonte t’i thyente. Ajo është më e njohur dhe më e zhvilluar në krahinat jugore të Shqipërisë, si Skrapari, Përmeti, Gramshi, Berati dhe Labëria.

Përdorimi dhe rëndësia sociale

Dollia është pjesë thelbësore e mikpritjes shqiptare, ku nëpërmjet ngritjes së gotave shprehet respekti, dashuria dhe mirënjohja ndaj të ftuarve, familjarëve, miqve, apo për të përkujtuar ngjarje të veçanta. Ai që thërret: “A do miq o i zoti i shtëpisë?” edhe netëve të vona, pritet me mikpritje: “Mirë se erdhët!”, dhe për t’i nderuar me bujtjen ngrihet dolli.

Në këtë ritual, burrat e ftuar janë të detyruar të ndjekin rregullat e dollisë, që janë si ligje të pakalueshme. Dollia dhe rakia janë të pandara; "Po thua dolli, ke thënë edhe raki".

Rregullat dhe ritualet

Në sofër caktohet dollibashi, zakonisht një nga miqtë më kryesorë, i cili ka autoritetin për të drejtuar rrjedhën e dollisë. Dollibashi i drejtohet personave në tavolinë me fjalët: "Të kam gjetur, mirësia e parë e të zotit të shtëpisë." Të gjithë janë të detyruar ta pijnë gotën deri në fund; kush nuk e bën këtë largohet nga sofra.

Pas pirjes së dollisë së parë, personi që iu drejtua dollibashit i thotë: "Urdhër dollibash", duke nënkuptuar vazhdimin e ritualit. Çdo person që përmendet nga dollibashi është i detyruar të përgjigjet me ngritjen e gotës.

Hierarkia e dollisë ndjek një rend të caktuar, ku personi i dytë më i rëndësishëm në tavolinë ngre dollinë e tij pas dollibashit, dhe më pas vazhdojnë të tjerët sipas rëndësisë.

Variantet sipas zonave

Çdo zonë ka traditat dhe format e veta të dollisë. Në Skrapar dominon dollia zabërzan, ndërsa në Gramsh ajo quhet sulovarçe. Në zonën e Mokrës, rituali është më rigoroz dhe me më shumë rregulla.

Rëndësia kulturore dhe njohja kombëtare

Dollia përfaqëson një shkallë të lartë të mikpritjes shqiptare dhe është e lidhur ngushtë me bashkimin e njerëzve në raste familjare dhe shoqërore. Kjo traditë është njohur zyrtarisht si një vlerë kombëtare e trashëgimisë kulturore në Shqipëri.

Më 22 korrik 2025, me vendim të Ministrisë së Ekonomisë, Kulturës dhe Inovacionit, dollia është shpallur Pasuri Kombëtare e Trashëgimisë Kulturore, duke theksuar rëndësinë e saj si një element thelbësor i identitetit dhe kulturës shqiptare.

Studiuesi Sherif Bundo, autor i monografisë "Dollia shqiptare, institucioni shqiptar i mikpritjes", thekson se dollia është më e përhapur në jug të Shqipërisë, në zona si Skrapari, Përmeti, Tepelena, Mallakastra, Berati, Gramshi, Librazhdi, Pogradeci, Devolli dhe Kolonja, por elementë të saj gjenden edhe në zona të Veriut, si Puka.

Ai thekson se morali dhe filozofia e dollisë nuk qëndron te sasia e alkoolit të pirë, por te forca, magjia e fjalës, hierarkia, respekti dhe dashuria që shpreh ky ritual.

Traditat e dollisë

Në shumë raste, dollia bëhet disa herë gjatë një ahengu, duke përshëndetur dhe uruar të pranishmit, të afërmit që jetojnë larg, të porsalindurit, të porsamartuarit etj. Kjo traditë ndiqet me përpikëri dhe respektohet si një ritual i shenjtë i bashkimit shoqëror.

Në darka tradicionale shqiptare, dollitë shoqërohen shpesh me këngë popullore dhe muzikë të gjallë, duke krijuar një atmosferë festive dhe të gëzueshme.