Dorëshkrimet në fasha bambuje dhe druri

Dorëshkrimet në fasha bambuje dhe druri
Dorëshkrimet në fasha bambuje dhe druri
	Dorëshkrimi i Artit të Luftës së Sun Bingut, Dinastia Han
Traditional Chinese	簡牘
Simplified Chinese	简牍
Literal meaning	tabela në shirta bambuje [dhe] druri
Hanyu Pinyin
Transcriptions
Standard Mandarin
Hanyu Pinyin	jiǎndú
Wade–Giles	chien3-tu2
IPA	[[[:Stampa:C-cmnStampa:C-cmnStampa:C-cmnStampa:C-cmn]]]
Yue: Cantonese
Yale Romanization	gáan-duhk
Jyutping	gaan2-duk6
Southern Min
Tâi-lô	kán-to̍k
Middle Chinese
Middle Chinese	/kˠɛnXduk̚/

Fashat apo shiritat prej bambuje dhe druri (简牍 e thjeshtëzuar dhe 簡 tradicionale, jiǎndú) janë fasha të gjata, të ngushta druri ose bambuje, të cilat martin secila përgjithësisht një kolonë të vetme karakteresh të shkruara me furçë. Ato ishin mjeti kryesor për të shkruar dokumente në Kinë para përdorimit të gjerë të letrës gjatë dy shekujve të parë të erës sonë. (Ndonjëherë përdorej mëndafshi, për shembull te Dorëshkrimet prej mëndafshi Çu, por ishte në mënyrë penguese tepër i shtrenjtë për shumicën e dokumenteve.)^[1]

Zakoni i groposjes së librave të bërë prej shiritash rezistentë bambuje në varret mbretërore ka ruajtur shumë vepra në formën e tyre origjinale përgjatë shekujve. Një gjetje e rëndësishme e hershme ishte Zbulimi Xhizhong në vitin 279 të e.s. në varrin e një mbreti të Shtetit Vei, megjithëse shiritat origjinale të zbuluara tashmë janë zhdukur. Mjaft gjetje të rëndësishme janë kryer në vitet e fundit.

Formati

Shiritat prej bambuje ishin një formë libri në të cilat shkruheshin fjalë, imazhe ose simbole të tjera të posaçme. Sipërfaqja e fashave të lidhura ngushtësisht mund të shkruhet dhe pikturohet si një libër mëndafshi. Për shembull, tekstet prej bambuje të Librit të Ditëve Qin Xhian të Tokës së Tigrit të Përgjumur (217 p.e.s.) janë të ilustruar, Harta Genshan dhe Diagrama Herringbone.^[2]

Proçesi i përpunimit përbëhet nga tymosja e kallmave të gjelbër të bambusë dhe përcëllimi në zjarr duke i tharë që të parandalohen deformime të ardhshme, ngrënien nga insektet dhe lehtësimi i shkrimit. Në këtë mënyrë shiritat e bambusë përdoreshin për libra dhe dokumente historike. Pas kësaj, shiritat e bambusë duhet të lëmohen për ta bërë sipërfaqen e tyre të sheshtë, për të lehtësuar shkrimin. Pas trajtimit paraprak, shiritat e bambusë mund të lidhen nëpërmjet fijesh në një libër në vrima, ose mund të lidhen drejtpërdrejtë pa vrima.^[2]

Shiritat e përpunuara të bambusë kanë dy anë: ana e verdhë (ballore) dhe ana blu (ana e mbrapme). Disa shirita janë shkruar në të dy krahët, siç është një lloj librash japonezë nga Qin Xhian në Tokën Junmeng të Tigrit të Përgjumur.

Shiritat prej druri ose bambuje variojnë së pari në gjatësi. Për dorëshkrimet prej bambuje, shiritat mund të shkojnë nga 9 cm deri në 45 cm të gjatë. Gjerësia është në mënyrë konsistente rreth 0.6 cm. Shkrimi kryhet vertikalisht, nga e djathta në të majtë. Shiritat lidheshin bashkë me kërp, mëndafsh ose lëkurë dhe përdoreshin për të bërë një lloj libri të palosshëm, të quajtur xhiance ose xhiandu.^[3]^[4] Procesi i lidhjes zakonisht zhvillohej pas shkrimit, me pak përjashtime.

Historia dhe zbulimet

Shembuj më të hershëm të mbijetuar të shiritave prej druri dhe bambuje datojnë nga shekulli V p.e.s. gjatë Periudhës së Shteteve Ndërluftuese. Megjithatë, referencat në tekstet më të hershme mbijetojnë në mjete të tjera shkrimi qartësojnë se disa paraprirës të këtyre shiritave prej bambuje të Periudhës së Shteteve Ndërluftuese ishin në përdorim që nga fundi i Periudhës Shang (nga rreth viti 1250 p.e.s.). Shiritat pre bambuje dhe druri ishin materiale standart i shkrimit gjatë Dinastisë Han dhe shembujt e zbuluar gjenden me shumicë.^[5] Në vijim, përmirësimet e bërë te letra nga Cai Lun gjatë Dinastisë Han filluan të zëvendësonin shiritat prej bambuje dhe druri nga përdorimet kryesore dhe nga shekulli IV i e.s., bambuja ishte braktisur gjerësisht si një mjet për të shkruar në Kinë.

Në vitin 1930, Ekspedita Sino-Suedeze gërmoi dhjetë site në Basenin e Liqenit Xhujan dhe zbuloi një tërësi prej 10,200 shiritash druri që datojnë nga Hanët Perëndimor (220 p.e.s.-9 i e.s.), një koleksion që do të njihej si "Tekstet e Vjetra Xhujan".^[6]^[7]^[8] Në vitin 1937, pasi filloi Lufta e Dytë Sino-Japoneze, Chung-Chang Shen i barti këto shirita druri nga Pekini në Universitetin e Hong Kongut.^[9]^[10]

Dorëshkrim në shirita bambuje nga Dinastia Han

"Pas Incidentit të Urës Marko Polo, C.C. Shen i Liberal Arts Research i barti shiritat e drurit han të Xhujanit që i përkisnin Grupit të Ekspeditës Shkencore Veri-Lindore te Universiteti i Hong Kongut." — Yaming Shen.^[11] Një tjetër grup prej 20,237 shiritash u zbulua midis viteve 1972 dhe 1976 nga Skuadra Arkeologjike e Xhujanit, Gansu. Këto shirita mbahen nga muzeu provincial i Gansusë, duke u bërë të njohura si "Tekstet e Reja të Xhujanit".^[7]

Korpusi i Muzeut të Shanghait u ble në Hong Kong vitin pasi u gërmua Varri i Guodianit dhe bësohet se kanë qenë marrë nga grabitës varresh nga një varr i të njëjtës zonë. Shiritat prej Bambuje të Tsinghuasë u dhuruan nga një studentë që i bleu ato në një ankand, pa tregues të origjinës së tyre. Shiritat prej Bambuje të Universitetit Anhui u ble gjithashtu nga Universiteti Anhui pasi shiritat dolën në dritën në tregun e antikave. Të tjera dorëshkrime në shirita bambuje u zbuluan arkeologjikisht.

Pajistjet

Një pajisje e përdorur kur shkruhet mbi shirita bambuje ishte një thikë e vogël, e cila do të përdorej për të fshirë gabimet duke i gërvishtur dhe duke bërë korrigjime. Thikat e dekoruara u bënë simbol i detyrës për disa zyrtarë që tregonin pushtetin e tyre për të korrigjuar dhe ndryshuar rregjistrimet dhe ediktet.

Koleksionet madhore

Koleksioni	Provinca	Gjetur	Periudha
Shiritat e Vjetër të Xhujanit	Rajoni Autonom i Mongolisë së Brendshme	1930	Hanët Perëndimorë^[6]^[7]
Shiritat Çangtai Guan	Henan	1956	Shtetet ndërluftuese^[12]
Mozuizi (磨嘴子)	Gansu	1959	Hanët Lindorë
Shiritat Jinkueshan Han	Shandong	1972	Hanët Perëndimorë
Shiritat e Rinj të Xhujanit	Gansu	1972–74	Hanët Perëndimorë^[12]^[7]
Shiritat e Rrethit Ding	Hebei	1973	Hanët Perëndimorë^[12]
Tekstet në Bambu Shuihudi Qin	Hubei	1975	Dinastia Çin
Shiritat Fujang Han	Anhui	1977	Hanët Perëndimorë^[12]
Shuangudui	Anhui	1977	Hanët Perëndimorë^[12]
Shiritat Shangsun Xhiazhai Han	Qinghai	1978	Han^[12]
Tekstet në bambu Zhangxhiashan Han	Hubei	1983	Hanët Perëndimorë
Fangmatan	Gansu	1986	Periudha e Vonë e Shteteve Ndërluftuese (Shteti Çin)
Shiritat Vangxhiatai Çin	Hubei	Mars 1993	Dinastia Çin^[12]
Shiritat Guodian Çu		1993	mesi i Periudhës së Shteteve Ndërluftuese
Shiritat prej bambuje të Muzeut të Shanghait		1994	mesi i Periudhës së Shteteve Ndërluftuese
Shiritat prej bambuje Zumalu^[13]	Hunan	1996	Periudha e Tre Mbretërive (Vuja Perëndimore)
Jinvan (尹灣)	Xhiangsu	1997	Hanët Perëndimorë^[14]
Shiritat e Universitetit Kinez të Hong Kongut		2001	Han / Xhinët Lindorë^[12]
Shiritat Çin të Lijesë	Hunan	2002	Dinastia Çin
Shiritat e bambusë Tsinghua	Hunan ose Hubei?	2008	mesi deri në fundin e Shteteve Ndërluftuese
Hsianghsiang 湘鄉	Hunan	2014	Mesi i Shteteve Ndërluftuese
Korpusi i Universitetit të Anhuit	Hunan ose Hubei?	2015	mesi deri fundi i Shteteve Ndërluftuese

Huxhia kaoçang 胡家草場漢簡	Hubei	2019	Han^[15]
Vangxhiazui 王家嘴	Hubei	2023	mesi deri në fundin e Shteteve Ndërluftuese^[16]
Shiritat Zaozhi 棗紙簡	Hubei	2019–20	mesi deri fundin e Shteteve Ndërluftuese^[17]
Çinxhiazui 秦家嘴	Hubei	2023	mesi deri fundin e Shteteve Ndërluftuese
Shiriata e bambusë Hebosuo 河泊所	Junan	2023	Han^[18]

Shiko gjithashtu

Citime referenciale

↑ 張彥 (21 qershor 2018). "寫於2300年前的《楚帛書》如何流落到了美國？" [Si arritën Dorëshkrimet prej Mëndafshi Çu, të shkruara 2,300 vjet më parë, në Shtetet e Bashkuara?]. The New York Times (në kinezisht).
1 2 Li Xueqin (2001). Bamboo Books and Academic History (në anglisht dhe kinezisht). Jiangxi Education Publishing House. fq. 2–3.
↑ Perkins, Dorothy (1998). Encyclopedia of China: History and Culture (në anglisht). Routledge. fq. 24. ISBN 978-157958110-7.
↑ Lyons, Martyn (2011). Books: A Living History (në anglisht). Los Angeles, KA: J. Paul Getty Museum. fq. 18. ISBN 978-160606083-4.
↑ Loewe, Michael (1997). "Wood and bamboo administrative documents of the Han period". përmbledhur nga Edward L. Shaughnessy (red.). New Sources of Early Chinese History (në anglisht). Society for the Study of Early China. fq. 161–192. ISBN 1-55729-058-X.
1 2 Hedin, Sven Anders. "History of the Expedition in Asia, 1927–1935 Reports from the Scientific Expedition to the North-Western Provinces of China under the Leadership of Dr. Sven Hedin: The Sino-Swedish Expedition" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 1 shtator 2023. Marrë më 15 shkurt 2026.
1 2 3 4 Ulrich Theobald (14 shkurt 2020). "Juyan Hanjian 居延漢簡, the Han-Period Texts of Juyan". An Encyclopaedia on Chinese History, Literature and Art (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 24 janar 2025. Marrë më 15 shkurt 2026.
↑ Shen, Yaming (2022). "The "Arks" that C.C. Shen Used to Rescue Juyan Han Wooden Slips: From Peking to Tientsin" (PDF). Disquisitions on the Past & Present (në anglisht) (39): 189–212 – nëpërmjet Institute of History & Philology, Academia Sinica, Taivan.
↑ "They Live Forever, Season 2, Episode 4" (në anglisht dhe kinezisht). China Central Television (CCTV). 2022.
↑ "Chronicle Memorabilia 1937" (në anglisht). Peking University, School of Archeology and Museology.
↑ Shen, Yaming (2023). C. C. Shen and Juyan Han Wooden Slips: From Peking to Tientsin (Shen zhongzhang yu juyan han jian cong beiping dao tianjin) 《沈仲章与居延汉简：从北平到天津》 (në kinezisht dhe anglisht). Shanghai: Zhongxi Book Company. ISBN 978-754752062-8.
1 2 3 4 5 6 7 Guo, Qiyong; D'Ambrosio, Paul (2018). Studies on Contemporary Chinese Philosophy (1949–2009) (në anglisht). Brill. doi:10.1163/9789004360495_015. ISBN 978-90-04-36049-5.
↑ Lander, Brian; Ling, Wenchao; Wen, Xin (2023). State and Local Society in Third Century South China: Administrative Documents Excavated at Zoumalou, Hunan (në anglisht). Leiden: Brill. ISBN 978-90-04-54965-4.
↑ Loewe, Michael (21 nëntor 2001). "The Administrative Documents from Yinwan: A Summary of Certain Issues Raised". Early China (në anglisht). The Society for the Study of Early China. Arkivuar nga origjinali më 3 prill 2012.
↑ 荆州博物館 (2020). "湖北荆州市胡家草場墓地M12發出簡報". 《考古》 (në kinezisht). 2: 3–20.
↑ Jingzhou boquguan 荊州博物館 (2023). "湖北荊州王家嘴798號楚墓地法掘簡報". 江汉考古 (në kinezisht). 2 (185): 2–14.
↑ "讲座纪要丨赵晓斌：荆州近年出土简帛杂谈-清华大学出土文献研究与保护中心". Ctwx.tsinghua.edu.cn (në kinezisht). Marrë më 10 dhjetor 2024.
↑ Altuntaş, Leman (30 mars 2023). "2,000-year-old bamboo slips discovered in Yunnan". Arkeonews (në anglishte amerikane). Marrë më 2 prill 2023.

Bibliografia

Lyons, Martyn (2011). Books: A Living History (në anglisht). Los Angeles, KA: J. Paul Getty Museum. fq. 18. ISBN 978-160606083-4.
Guo, Qiyong; D'Ambrosio, Paul (2018). Studies on Contemporary Chinese Philosophy (1949–2009) (në anglisht). Brill. doi:10.1163/9789004360495_015. ISBN 978-90-04-36049-5.
Lander, Brian; Ling, Wenchao; Wen, Xin (2023). State and Local Society in Third Century South China: Administrative Documents Excavated at Zoumalou, Hunan (në anglisht). Leiden: Brill. ISBN 978-90-04-54965-4.
Guozhong Liu (2025). Approaching the Tsinghua Bamboo Slips (në anglisht). Taylor & Francis. ISBN 978-1-003-51674-3.
Loewe, Michael (1997). "Wood and bamboo administrative documents of the Han period". përmbledhur nga Edward L. Shaughnessy (red.). New Sources of Early Chinese History (në anglisht). Society for the Study of Early China. fq. 161–192. ISBN 1-55729-058-X.
Loewe, Michael (21 nëntor 2001). "The Administrative Documents from Yinwan: A Summary of Certain Issues Raised". Early China (në anglisht). The Society for the Study of Early China. Arkivuar nga origjinali më 3 prill 2012.
Perkins, Dorothy (1998). Encyclopedia of China: History and Culture (në anglisht). Routledge. ISBN 978-157958110-7.
Shen, Yaming (2022). "The "Arks" that C.C. Shen Used to Rescue Juyan Han Wooden Slips: From Peking to Tientsin" (PDF). Disquisitions on the Past & Present (në anglisht) (39): 189–212 – nëpërmjet Institute of History & Philology, Academia Sinica, Taivan.
Shen, Yaming (2023). C. C. Shen and Juyan Han Wooden Slips: From Peking to Tientsin (Shen zhongzhang yu juyan han jian cong beiping dao tianjin) 《沈仲章与居延汉简：从北平到天津》 (në kinezisht dhe anglisht). Shanghai: Zhongxi Book Company. ISBN 978-754752062-8.
Ulrich Theobald (14 shkurt 2020). "Juyan Hanjian 居延漢簡, the Han-Period Texts of Juyan". An Encyclopaedia on Chinese History, Literature and Art (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 24 janar 2025. Marrë më 15 shkurt 2026.
Tsuen-hsuin Tsien (1962). Written on Bamboo and Silk: The Beginnings of Chinese Books and Inscriptions (në anglisht). University of Chicago Press. ISBN 978-059834683-4. {{cite book}}: Mospërputhje ISBN / Datë (Ndihmë!)
Li Xueqin (2001). Bamboo Books and Academic History (në anglisht dhe kinezisht). Jiangxi Education Publishing House.
Li Xueqin (2024). Origins of Ancient Chinese Civilization: The Pre-Qin Period (në anglisht). Përkthyer nga Hongjuan Zhao. Springer Nature. ISBN 978-981973504-4.

[1] 張彥 (21 qershor 2018). "寫於2300年前的《楚帛書》如何流落到了美國？" [Si arritën Dorëshkrimet prej Mëndafshi Çu, të shkruara 2,300 vjet më parë, në Shtetet e Bashkuara?]. The New York Times (në kinezisht).

[Xueqin-2] 1 2 Li Xueqin (2001). Bamboo Books and Academic History (në anglisht dhe kinezisht). Jiangxi Education Publishing House. fq. 2–3.

[3] Perkins, Dorothy (1998). Encyclopedia of China: History and Culture (në anglisht). Routledge. fq. 24. ISBN 978-157958110-7.

[4] Lyons, Martyn (2011). Books: A Living History (në anglisht). Los Angeles, KA: J. Paul Getty Museum. fq. 18. ISBN 978-160606083-4.

[5] Loewe, Michael (1997). "Wood and bamboo administrative documents of the Han period". përmbledhur nga Edward L. Shaughnessy (red.). New Sources of Early Chinese History (në anglisht). Society for the Study of Early China. fq. 161–192. ISBN 1-55729-058-X.

[Hedin-6] 1 2 Hedin, Sven Anders. "History of the Expedition in Asia, 1927–1935 Reports from the Scientific Expedition to the North-Western Provinces of China under the Leadership of Dr. Sven Hedin: The Sino-Swedish Expedition" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 1 shtator 2023. Marrë më 15 shkurt 2026.

[Juyan_Hanjian-7] 1 2 3 4 Ulrich Theobald (14 shkurt 2020). "Juyan Hanjian 居延漢簡, the Han-Period Texts of Juyan". An Encyclopaedia on Chinese History, Literature and Art (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 24 janar 2025. Marrë më 15 shkurt 2026.

[8] Shen, Yaming (2022). "The "Arks" that C.C. Shen Used to Rescue Juyan Han Wooden Slips: From Peking to Tientsin" (PDF). Disquisitions on the Past & Present (në anglisht) (39): 189–212 – nëpërmjet Institute of History & Philology, Academia Sinica, Taivan.

[9] "They Live Forever, Season 2, Episode 4" (në anglisht dhe kinezisht). China Central Television (CCTV). 2022.

[10] "Chronicle Memorabilia 1937" (në anglisht). Peking University, School of Archeology and Museology.

[Shen_2023-11] Shen, Yaming (2023). C. C. Shen and Juyan Han Wooden Slips: From Peking to Tientsin (Shen zhongzhang yu juyan han jian cong beiping dao tianjin) 《沈仲章与居延汉简：从北平到天津》 (në kinezisht dhe anglisht). Shanghai: Zhongxi Book Company. ISBN 978-754752062-8.

[Guo:0-12] 1 2 3 4 5 6 7 Guo, Qiyong; D'Ambrosio, Paul (2018). Studies on Contemporary Chinese Philosophy (1949–2009) (në anglisht). Brill. doi:10.1163/9789004360495_015. ISBN 978-90-04-36049-5.

[13] Lander, Brian; Ling, Wenchao; Wen, Xin (2023). State and Local Society in Third Century South China: Administrative Documents Excavated at Zoumalou, Hunan (në anglisht). Leiden: Brill. ISBN 978-90-04-54965-4.

[14] Loewe, Michael (21 nëntor 2001). "The Administrative Documents from Yinwan: A Summary of Certain Issues Raised". Early China (në anglisht). The Society for the Study of Early China. Arkivuar nga origjinali më 3 prill 2012.

[15] 荆州博物館 (2020). "湖北荆州市胡家草場墓地M12發出簡報". 《考古》 (në kinezisht). 2: 3–20.

[16] Jingzhou boquguan 荊州博物館 (2023). "湖北荊州王家嘴798號楚墓地法掘簡報". 江汉考古 (në kinezisht). 2 (185): 2–14.

[17] "讲座纪要丨赵晓斌：荆州近年出土简帛杂谈-清华大学出土文献研究与保护中心". Ctwx.tsinghua.edu.cn (në kinezisht). Marrë më 10 dhjetor 2024.

[18] Altuntaş, Leman (30 mars 2023). "2,000-year-old bamboo slips discovered in Yunnan". Arkeonews (në anglishte amerikane). Marrë më 2 prill 2023.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]