Shko te përmbajtja

Dorëshkrimet në gjethe palme

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Dorëshkrim i shek. të X i Praxhnaparamita Stotrës së shek. të II-III, sanskritisht, në shkrimin pala-bengali-nepali

Dorëshkrimet në gjethe palme përdoreshin si material shkrimi në Nënkontinentin Indian, duke datuar që nga shekulli V p.e.s..[1] Përdorimi i tyre filloi në Nepal dhe Indi dhe u përhap në rajone të tjera, si Sri Lanka dhe Azia Juglindore, në formën e gjetheve të palmës, palmirës ose talipotit të thara dhe të trajtuara me tym. Përdorimi i tyre vazhdoi deri në shekullin e XIX, kur media e shtypur i zëvendësoi dorëshkrimet.[2]

Një nga dorëshkrimet në gjethe palme më të vjetra të plota është një tekst sankrit shaivist nga shekulli IX, i zbuluar në Nepal dhe tani i konservuar në Cambridge University Library.[3] Dorëshkrimi Spitzer është një koleksion gjethesh palme fragmentare të zbuluara në Shpellat Kizil në Kinë. Ato janë datuar rreth shekullit të II të e.s. në sanskritishten hibride budiste.[4][5][6]

Historia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Një dorëshkrim xhainist në gjethe palme nga Raxhastani, 1260

Tekstet e dorëshkrimeve në gjethe palme shkruheshin me një pen-thikë mbi fleta të prera drejtkëndore dhe të trajtuara gjethesh palme; pastaj vendosej ngjyrosja në sipërfaqe duke i mbushur hullitë me bojë. Në mënyrë tipike, secila fletë kishte një vrimë, në të cilën mund të kalonte një fill dhe duke i përdorur këto vrima, fletat lidheshin bashkë si një libër duke i bashkuar me një fill.

Tekste të tilla në gjethe palme tipikisht kishin një jetëgjatësi midis pak dekadash dhe afërsisht 600 vjetë para se të fillonin të degradonin për shkak të lagështirës, veprimit të insekteve, mykut dhe brishtësisë. Kështu dokumenti kishte për tu kopjuar në vargje të reja gjethesh të thara palme.[2] Dorëshkrimet më të vjetra indiane në gjethe palme që mbijetojnë janë gjetur në klima më të ftohta dhe të thata, si në pjesët e Nepalit, Tibetit dhe Azisë Qendrore, burimi i dorëshkrimeve të mijëvjeçarit të I të e.s..[7]

Dorëshkrimi Spitzer në gjethe palme, viti 130 i e.s., dorëshkrimi më i vjetër sanskrit, tekst filozofik në shkrimin brahmi, Periudha Kushane dhe disa shkrime të hershme gupta, shek. III, zbuluar në Shpellat Kizil, Kinë[8]

Fletat individuale të gjetheve të palmës quheshin patra ose parna në sanskritisht (në pali/prakritisht: panna) dhe ky mjet kur ishte gati për tu shkruar quhej tada-patra (ose tala-patra, tali, tadi). Dorëshkrimi i famshëm indian i shekullit të V i quajtur Dorëshkrimi Bower i zbuluar në Turkistanin Kinez, ishte i shkruar mb fleta lëvoreje mështekne në formë gjethesh palme të përpunuara.[7]

Tempujt Hindu shpesh shërbenin si qendra ku përdoreshin në mënyrë rutinë dorëshkrime të vjetra për tu mësuar dhe ku tekstet gjithashtu kopjoheshin, ndërsa vjetëroheshin.[9] Në Indinë Jugore, tempujt dhe Mathat e ndërlidhura kryenin funksione ruajtjeje dhe një numër i madh dorëshkrimesh mbi filozofinë, poezinë, gramatikën dhe subjekte të tjera hindu, shkruheshin, shumëfishoheshin dhe ruheshin brenda tempujve.[10] Dëshmitë arkeologjike dhe epigrafike tregojnë ekzistencën e bibliotekave të quajtura Sarasvati-bhandara, të datuara me gjasa nga fillimi i shekullit të XII dhe që përdornin bibliotekarë, të bashkangjitur me tempujt hindu.[11] Dorëshkrime në gjethe palmash ruheshin gjithashtu brenda tempujve xhainistë dhe në manastiret budiste.

Katër fleta nga dorëshkrimi Praxhnaparamita LACMA M.86.185a-d, rr. 1025, Bihar, Indi

Me përhapjen e kulturës indike në vendet e Azisë Juglindore, si Indonezia, Kamboxhia, Tailanda, Laosi dhe Filipinet, këto vende u bënë gjithashtu bartëse të koleksioneve të mëdha. Dorëshkrime në gjethe palme të quajtura lontar në biblioteka të posaçme prej guri janë zbuluar nga arkeologët në tempujt hindu në Bali (Indonezi) dhe në shekullin e X tempujt kamboxhianë si Angkor Vati dhe Banteaj Srei.[12]

Një nga dorëshkrimet sanskrite më të vjetra të mbijetuara në gjethe palme është Parameshvaratantra, një tekst Shaiva Siddhanta i Hinduizmit. Ai i përket shekullit të IX duke datuar rreth vitit 828. The Koleksioni në gjethe palmash i zbuluar gjithashtu përfshin pak pjesë të një tjetër teksti, Xhñanarnavamahatantra, tashmë i mbajtur nga Universiteti i Kembrixhit.[3]

Një dorëshkrim mjekësor në sinhalisht, rr. 1700

Me futjen e makinës së shtypjes në fillim të shekullit të XIX, cikli i kopjimit nga dorëshkrimet në gjethe palme përgjithësisht ka përfunduar. Shumë qeveri janë duke bërë përpjekje për të ruajtur çfarë ka mbetur nga dokumentet në gjethe palme.[13][14][15]

Marrëdhënia me zhvillimin e sistemeve të shkrimit

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Dizajni i rrumbullakët dhe kursiv i shkronjave të shumë shkrimeve brahmike, siç është devanagari, nandinagari, kanada, telugu, lontara, xhavanez, balinez, odia, burmez, tamil, khmer, malajalam e të tjerë, mund të jenë një përshtatje për të përdorur gjethet e palmës, pasi shkronjat këndore mund ta gërvishtin sipërfaqen e tyre.[16]

Azia Jugore

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Në qytetin e Thanxhavurit në Indi, ruhen dorëshkrime të çmuara në gjethe palme. Saraswathi Mahal Library, e themeluar rreth vitit 1700 dhe e vendosur në afërsi të pallatit të mbretërve najakë, përmban mbi 30,000 dorëshkrime indiane dhe evropiane të shkruara në gjethe palme dhe letër. Mbi tetëdhjetë përqind të dorëshkrimeve të saj janë në sanskritisht dhe shumë prej tyre janë në gjethe palme.

Sançipat nga Asami

Asami

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Asami ka një traditë të lidhur me dorëshkrimet prej lëvoreje agari të lidhura që nga shekulli VII, të quajtur sançipat. Fashat e lëvores prihen në përmasa të ngjashme me pothi-t e tjera indiane dhe në këtë mënyrë lidhen. Sançipat-et janë duruese të jashtëzakonshme klimën tropikale të lagësht të Assamit; ato përgatiten me materiale toksike, që i bëjnë rezistente ndaj mykut dhe dëmtuesve.[17]

Odisha

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Dorëshkrimet në gjethe palme të Odishës përfshijnë tekste, piktura të Devadasit, dhe mudra të ndryshme të Kama Sutrës. Disa nga zbulimet e hershme të dorëshkrimeve në gjethe palme të Odias përfshijnë shkrime si Smaradipika, Ratimanxhari, Pançasajaka dhe Anangaranga si në odisht, ashtu dhe në sanskritisht.[18] Muzeu shtetëror i Odishës në Bhubaneshvar bujt 40,000 dorëshkrime në gjethe palme. Shumica e tyre janë shkruar në shkrimin odia, megjithëse gjuha është sanskritisht. Dorëshkrimi më i vjetër aty i përket shekullit të XIV, por teksti mund të datojë nga shekulli II.[19]

Kerala

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Tamil Nadu

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Dorëshkrimi Tolkāppiyam, gramatikë e lashtë tamile në gjethe palme, rr. shek. III p.e.s.

Në vitin 1997 Organizata Arsimore, Shkencore dhe Kulturore e Kombeve të Bashkuara (UNESCO) e njohu Koleksionin e Dorëshkrimeve Mjekësore Tamile si pjesë të Kujtesës së Rregjistrit Botëror. Një shembull shumë i mirë i përdorimit të dorëshkrimeve në gjethe palme për të depozituar historinë, është një libër gramatike tamile i quajtur Tolkāppiyam, i shkruar rreth shekullit të III p.e.s..[20] Një projekt global dixhitalizimi i drejtuar nga Tamil Heritage Foundation mbledh, ruan, dixhitalizon dhe i bënë dokumentet e vjetra në gjethe palme të disponueshme për përdoruesi nëpërmjet internetit.[21]

Azia Juglindore

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Kamboxhia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Dorëshkrimet në gjethe palme ose sleuk rith siç ata njihen në gjuhën khmere, mund të gjenden në Kamboxhia që nga Periudha Angkoriane siç mund të shihet nga të paktën një basoreliev në muret e Angkor Vatit. Ndërsa ata kishin rëndësi të madhe deri në shekullin e XX, arkeologu francez Olivier de Bernon vleroson se rreth 90% e të gjithë sleuk rith u humbën gjatë trazirave të Luftës Civile Kamboxhiane, ndërsa suportet e reja si librat kodikë ose media digjitale do ti zinte vendin. Që atëherë, janë bërë përpjekje konservimi në pagoda si në Vat Unalom në Phnom Penh.[22]

Indonezia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Dorëshkrim balinez në gjethe palme i Kakavin Arxhunavivahës

Në Indonezi, dorëshkrimet në gjethe palme quhen lontar. Fjala indoneziane është forma moderne e fjalës së xhavanishtes së vjetër rontal. Është e përbërë nga dy fjalë të xhavanishtes së vjetër, përkatësisht ron ("gjethe") dhe tal ("Borassus flabellifer, palma palmirene"). Për shkak të formës së gjetheve të palmës palmirene, të cilat happen si erashkë, këto pemë njihen edhe si "pemët erashka". Gjethet e pemës së rontalit janë përdorur prej kohësh për shumë qëllime, si për të bërë rrëgozë, mbështjellëse të sheqerit të palmës, garuzhde uji, zbukurime, vegla rituale dhe material shkrimi. Sot, arti i shkrimit në rontal mbijeton akoma në Bali, i sendërtuar nga brahminët balinezë si një detyrë e shenjtë për të rishkruara tekstet hindu.

Shumë dorëshkrime të datuara nga Xhava e lashtë, në Indonezi, shkruheshin në dorëshkrime rontal-ë në gjethe palme. Dorëshkrimet datojnë nga shekulli XIV deri në të XV, gjatë Periudhës Maxhapahite. Disa datojnë edhe më herët, si Arxhunavivaha, Smaradahana, Nagarakretagama dhe Kakavin Sutasoma, të cilët u zbuluan në ishujt fqinjë të Balit dhe Lombokut. Kjo sugjeron se tradita e ruajtjes, kopjimit dhe rishkrimit të dorëshkrimeve në gjethe palme ka vijuar prej shekujsh. Dorëshkrime të tjera në gjethe palme përfshijnë veprat në sundanisht: Çarita Parahjangan, Sanghjang Siksa Kandang Karesian dhe Buxhanga Manik.

Mjanmari (Burma)

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Fletë nga një tekst ritual burmez në gjethe palme, shek. XVIII-XIX, Mjanmar

Në Mjanmar, dorëshkrimet në gjethe palme quhet pesa (ပေစာ). Në Periudhën Para-koloniale, bashkë me Dorëshkrimet e librave të palosshëm, pesa ishte mjeti parësor i shkrimit të teksteve, duke përfshirë dokumentet fetare, administrative dhe juridike. Përdorimi i pesa-s daton nga Bagani i shekulli të XII, por shumica e pesave ekzistuese datojnë nga vitet 1700-1800.[23]

Burime të rëndësishme historike, duke përfshirë Kronikat Burmeze, fillimisht u rregjistruan duke përdorur pesa.[23][24] Fjala burmeze për "literaturë", sape (စာပေ) ka rrjedhur fjala pesa.[23]

Në shekullin e XVII, do të shfaqeshin dorëshkrimet e dekoruara në gjethe palme, të quajtura kammavācā ose kammavasa (ကမ္မဝါစာ). Dorëshkrimi më i hershëm i dekoruar në gjethe palme daton nga viti 1683.[24][25] Këto dorëshkrime të dekoruara përfshijnë motive dekorative dhe janë shkruar me bojë në gjethe palme të llakuara me fleta ari. Dorëshkrimet Akasajavasa janë shkruar duke përdorur një familje fontesh fara bruke të ngjashme me stilin e përdorur në mbishkrimet burmeze në gurë.[24] Dorëshkrimet në gjethe palme vijuan të prodhoheshin në vend deri shekullin e XX.[26]

Murgj të rinj budistë duke u praktikuar në teknikën e bërjes së fletëve nga gjethet e palmës, Vat Manolom, Luang Prabang, Laos.

Biblioteka Qendrore e Universitetit të Jangonit bujt koleksionin më të madh të dorëshkrimeve tradicionale, duke përfshirë 15,000 pesa.[27] Në shkurt 2013, Pali Text Society, Sendai University dhe University of Toronto, bashkë me partnerë vendorë, filluan nismën në vazhdim të dixhitalizimit dhe katalogimit të dorëshkrimeve në gjethe palme të Mjanmarit, duke përfshirë koleksione nga Biblioteka U Pho Thi Library në Thaton dhe Manastiri Bagaja në Inva.[28][26] Dorëshkrimet e dixhitalizuara janë të disponueshëm me akses të lirë në Bibliotekën Dixhitale të Dorëshkrimeve të Mjanmarit.[29]

Përgatitja dhe ruajtja

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Gjethet e palmës në fillim thahen dhe tymosen. Shkruesi pastaj përdor një stilus për ti shkruar letrat. Ngjyrat natyrore aplikohen në sipërfaqe, kështu që boja do të mbush hullitë e fletave. Ky proçes është i ngjashëm me shtypjen intaglio. Në vijim, përdoret një leckë e pastër për të pastruar tepricën e bojës dhe fleta me gjethe palme është kryer.[30][31]

Shiko gjithashtu

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Citime fundore

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
  1. ↑ Zhixin Shi; Srirangaraj Setlur; Venu Govindaraju (2005). Digital Enhancement of Palm Leaf Manuscript Images using Normalization Techniques (PDF). Fifth International Conference on Knowledge Based Computer Systems (në anglisht). Amherst, US: SUNY at Buffalo. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 16 qershor 2010.
  2. 1 2 "10. Literature", The Story of India - Photo Gallery (në anglisht), PBS, Explore the topic, palm-leaf manuscripts, arkivuar nga origjinali më 13 nëntor 2013
  3. 1 2 Pārameśvaratantra (MS Add.1049.1) with images Arkivuar 8 mars 2016 tek Wayback Machine, Puṣkarapārameśvaratantra, University of Cambridge (2015)
  4. ↑ Eli Franco (2003). "The Oldest Philosophical Manuscript in Sanskrit". Journal of Indian Philosophy (në anglisht). 31 (1/3): 21–31. doi:10.1023/A:1024690001755. JSTOR 23497034. S2CID 169685693.;
    Eli Franco (2005). "Three Notes on the Spitzer Manuscript". Journal of South Asian Studies (në anglisht). 49: 109–111. JSTOR 24007655.
  5. ↑ Noriyuki Kudo (2007). "Review: Eli FRANCO (ed.), The Spitzer Manuscript: The Oldest Philosophical Manuscript in Sanskrit, 2 vols". Nagoya Studies in Indian Culture and Buddhism: Saṃbhāṣā (në anglisht). 26: 169–173.
  6. ↑ Eli Franco (2004). The Spitzer Manuscript: The Oldest Philosophical Manuscript in Sanskrit (në anglisht). Vëll. 1. Verlag d. Österr. Akad. d. Wiss.; Eli Franco (2004). The Spitzer Manuscript: The Oldest Philosophical Manuscript in Sanskrit (në anglisht). Vëll. 2. Verlag d. Österr. Akad. d. Wiss.
  7. 1 2 Amalananda Ghosh (1991). "20. Writing". An Encyclopaedia of Indian Archaeology (në anglisht). Vëll. 1. BRILL Academic. fq. 359–370. ISBN 978-900409264-8.
  8. ↑ Eli Franco (2004). The Spitzer Manuscript: The Oldest Philosophical Manuscript in Sanskrit (në anglisht). Vëll. 1. Verlag d. Österr. Akad. d. Wiss.
  9. ↑ John Guy; Jorrit Britschgi (2011). Wonder of the Age: Master Painters of India, 1100-1900 (në anglisht). The Metropolitan Museum of Art. fq. 19. ISBN 978-158839430-9.
  10. ↑ Saraju Rath (2012). Aspects of Manuscript Culture in South India (në anglisht). Brill Academic. fq. ix, 158–168, 252–259. ISBN 978-900421900-7.
  11. ↑ Hartmut Scharfe (2002). "From Temple Schools to Universities". Handbook of Oriental Studies (në anglisht). Brill Academic. fq. 183–186. ISBN 978-900412556-8.
  12. ↑ Wayne A. Wiegand; Donald Davis, red. (1994). Encyclopedia of Library History (në anglisht). Routledge. fq. 350. ISBN 978-082405787-9.[lidhje e vdekur]
  13. ↑ "Conservation and Digitisation of Rolled Palm Leaf Manuscripts in Nepal" (në anglisht). Asianart.com. 14 nëntor 2005. Arkivuar nga origjinali më 13 nëntor 2013.
  14. ↑ Yeh, Shu-hwei (2005). "A Study of the Cataloging of the Palm Leaves Manuscripts (論述貝葉經整理與編目工作)" (PDF). Journal o Library and Information Science Research (në anglisht dhe kinezisht). 75. Library Association of The Republic of China (Taiwan): 213–235. biblid 0758-1876(2005)75. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 8 mars 2012.
  15. ↑ "Digital Library of Lao Manuscripts" (në anglisht). Laomanuscripts.net. Arkivuar nga origjinali më 14 nëntor 2013.
  16. ↑ Richard G. Salomon; William Bright; P. J. Mistry; Harjeet Singh Gill; Tista Bagchi; B. P. Mahapatra; James W. Gair; K. P. Mohanan; Sanford Steever. "South Asian Writing Systems". përmbledhur nga Peter T. Daniels; William Bright (red.). The World’s Writing Systems (në anglisht). Oxford University Press. fq. 371–441. ISBN 978-0-19-507993-7.; Christopher Court; Julian K. Wheatley; Anthony Diller; Eric Schiller; Joel C. Kuipers; Ray McDermott. "Southeast Asian Writing Systems". përmbledhur nga Peter T. Daniels; William Bright (red.). The World’s Writing Systems (në anglisht). Oxford University Press. fq. 443–484. ISBN 978-0-19-507993-7.
  17. ↑ Goswami, Hemchandra (1930). Descriptive Catalogue of Assamese Manuscripts (PDF) (në anglisht). Universiteti i Kalkutës.
  18. ↑ Nagarjuna Siddha (2002). Conjugal Love in India: Ratiśāstra and Ratiramaṇa: Text, Translation, and Notes (në anglisht). BRILL. fq. 3–5. ISBN 978-90-04-12598-8.
  19. ↑ "Ancient palm-leaf manuscripts are in danger of crumbling away" (në anglisht). 28 shtator 1998. Arkivuar nga origjinali më 4 janar 2014.
  20. ↑ Zvelebil, Kamil (1973). The Smile of Murugan: On Tamil Literature of South India (në anglisht). BRILL. ISBN 900403591-5.
  21. ↑ Interview: Digitalizing heritage for the coming generation. Arkivuar 17 tetor 2011 tek Wayback Machine Bhasha India. Microsoft.
  22. ↑ Bernon, Olivier de; Sopheap, Kun; Kok-An, Leng (2018). Inventaire provisoire des manuscrits du Cambodge deuxième partie (në frëngjisht). École française d'Extrême-Orient. fq. xiii. ISBN 978-2-85539-255-4.
  23. 1 2 3 Emmrich, Christoph (26 maj 2021). "From Manuscript to Print in South and Southeast Asia". Oxford Research Encyclopedia of Religion (në anglisht). Oxford University Press. doi:10.1093/acrefore/9780199340378.013.582. ISBN 978-0-19-934037-8. Marrë më 1 mars 2023.
  24. 1 2 3 Goh, Geok Yian (23 shkurt 2021). "Commercial Networks and Economic Structures of Theravada Buddhist Southeast Asia (Thailand and Myanmar)". Oxford Research Encyclopedia of Asian History (në anglisht). Oxford University Press. doi:10.1093/acrefore/9780190277727.013.546. ISBN 978-0-19-027772-7. Marrë më 1 mars 2023.
  25. ↑ Dorëshkrimi quhet ပဉ္စနိပါတ် အင်္ဂုတ္တိုရ် အဋ္ဌကထာ në burmanisht.
  26. 1 2 "The Project to Digitize". Myanmar Manuscript Digital Library (në anglisht). Marrë më 25 mars 2023.
  27. ↑ "The Documentary heritage of Myanmar: selected case studies". UNESCO (në anglisht). 2018. Marrë më 28 shkurt 2023.
  28. ↑ "Archives". Myanmar Manuscript Digital Library (në anglisht). Marrë më 25 mars 2023.
  29. ↑ "U of T's Myanmar Digital Library of rare manuscripts and artefacts opens access to scholars worldwide". Faculty of Arts & Science (në anglisht). 27 prill 2020. Marrë më 25 mars 2023.
  30. ↑ P. K. Padmakumar; V. B. Sreekumar; V. V. Rangan; C. Renuuka (2003). "Palm Leaves as Writing Material: History and Methods of Processing in Kerala". PALMS (në anglisht). 47 (3): 125–129.
  31. ↑ D. U. Kumar; G. V. Sreekumar; U. A. Athvankar (2009). "Traditional writing system in Southern India — Palm leaf manuscripts". Design Thoughts (në anglisht). 7: 2–7.

Bibliografia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Lidhje të jashtme

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Marrë nga "https://sq.wikipedia.org/w/index.php?title=Dorëshkrimet_në_gjethe_palme&oldid=2973305"