Fuqia Detare

Mos të ngatërrohet me Thalasokracia apo Komanda e Deteve.

Fuqia Detare (ndonjëherë e quajtur fuqi navale) është një shtet me një marinë shumë të fuqimshme, e cila shpesh është edhe një fuqi e madhe, ose të paktën një fuqi rajonale. Një fuqi detare është gjithashtu e aftë të kontrolloi lehtësisht bregdetin e saj dhe të ushtroi ndikim mbi vendet e afërta dhe të largëta. Një shtet që mbizotëron botën në mënyrë navale është i njohur si një superfuqi detare.

Shumë vende që janë bërë fuqi detare janë bërë të fuqishme për ta mbrojtur veten nga një kërcënim ekzistues, siç bëri Bashkimi Sovjetik gjatë Luftës së Ftohtë për ta mbrojtur veten nga Marina e Shteteve të Bashkuara. Në atë skenar, është e zakonshme për fuqitë në rritje detare të përqëndrohen gjerësisht mbi taktika të mohimit të zonave, në vend të projektimit të fuqisë.

Fuqitë detare janë shumë të përfshira në politikën dhe tregtinë globale sesa fuqitë e tjera.

Historia

Statusi i saj si një shtet ishullor që kishte nevojë për mbrojtje navale kundër shteteve kontinentale evropiane, flota britanike e anijeve të marinës luftarake dhe tregtare tashmë ishin bërë mjaft herë më të mëdha sesa aqto të rivaleve të saj më të afërta, para nisjes së Revolucionit Industrial. Britania maksimalizoi përparësitë ekonomike të Revolucionit Industrial vetëm duke përdorur po atë fuqi navale për të bindur ose detyruar vendet e tjera të blinin mallrat e manifakturuara në fabrikat e saj.

Fuqi historike detare

• Perandoria Romake nga viti 30 p.e.s., hegjemonia romake u zgjerua nga Gadishulli Iberik deri në Egjipt. Romakët kontrolluan të gjithë Detin Mesdhe duke e quajtur atë Mare Nostrum (latinisht: "Deti Ynë").
• Republika e Venecies mbizotëroi tregtinë në Detin Mesdhe mids Europës, Afrikës Verior dhe Levantit nga Mesjeta klasike deri në fillim të periudhës së hershme moderne. Ajo pushtoi shumë territore përgjatë Adriatikut, ndër të cilët ishte dhe një pjesë e Shqipërisë.
• Republika e Gjenovës ishte një nga fuqitë më të mëdha detare dhe tregtare të Mesdheut dhe Detit të Zi gjatë Mesjetës së Vonë.
• Malta Hospitalere kishte disa nga forcat navale më të ashpra të Mesdheut përgjatë sundimit të Kalorësit e Shën Gjonit. Marina e Kalorësve Hospitaler dhe korsarët maltezë kishin anije të mirë pajisura sulmuar edhe anijet më të mira të osmanëve dhe korsarëve berberë.
• Perandoria Osmane kishte një nga marinat më të forta në shekujt e XVI dhe XVII, duke mbizotëruar veçanërisht Mesdheun Lindor, Detin Egje dhe Detin e Zi. Ajo e arriti kulmin e fuqesë së saj nën komandën e admiralit Hajredin Barbarosa.
• Perandoria Suedeze. Politika e Dominium maris baltici ("mbizotërimit të Detit Balltik") e Mbretërisë së Danimarkës dhe Mbretërisë Suedeze gjatë Mesjetës së vonë dhe Periudhës së hershme moderne ndihmoi në mbizotërimin e Perandorisë Suedeze të Detit Balltik.
• Perandoria Portugeze ishte e para që përuaroi epokën e zbulimeve gjatë shekullit të XV. Ajo ishte fuqia e parë globale detare dhe perandoria e parë e përbotshme. Ajo ishte edhe perandoria më e fuqishme gjatë shekujve të XV dhe të XVI.
• Perandoria Spanjolle ishte një nga perandoritë e para të përbotshme dhe perandoria më e fuqishme gjatë shekullit të XVI dhe gjysmës së parë të shekullit të XVII.
• Republika Holandeze mbajti një monopol virtual në tregtinë e përbotshme dhe rrugët tregtare gjatë gjysmës së dytë të shekullit të XVII.
• Perandoria Britanike ishte në një këndvështrim një superfuqi, bashkë me të qenit një fuqi detare (shekulli XIX).
• Brazili nga vitet 1820 deri në vitet 1900.
• Kili në vitet 1880 dhe 1890. Nga viti 1879 deri në vitin 1881 Kili shkatërroi Marinën Peruane dhe bllokoi portet e sajë në fushatën navale të Luftës së Paqësorit. Me anijen Esmeralda të vendosur në veprimtari në vitin 1883 Kili ishte i aftë të pretendonte zotërimin e marinës më të fuqishme në Amerikë. Në vitin 1885, ajo anije u shkatërrua në Panama pasi tregoi flamurin kilian dhe të zhvillonte diplomacinë e luftanijeve gjatë një krize në lindje në rajon. Duke aneksuar Ishullin e Pashkëve në vitin 1888, Kili iu bashkua shteteve kolonizuese në ndarjen e Oqeanisë.
• Argjentina në vitet 1880 deri në vitet 1960.
• Perandoria e Japonisë ishte fuqia kryesore aziatike në shekujt e XIX dhe të XX. Nga viti 1920, Marina Perandorake Japopneze ishte marina e tretë më e madhe në botë, pas Marinës Mbretërore Britanike dhe Marinës së Shteteve të Bashkuara.
• Perandoria Gjermane në vitin 1910, flota e deteve të hapura gjermane ishte një nga marinat më të fuqishme, pasi ajo ndërtoi shumë anije dhe kishte flotën më të madhe të nëndetësve në botë, me 120 nëndetëse në tërësi.
• Bashkimi Sovietik traditionalisht kishte një përqëndrim fortë në tokë, por një periudhë zgjerimi të shpejtë naval e lejoi atë të mbizotëronte detet e tij.
• Mbretëria e Italisë kishte një nga marinat më të fuqishme nga viti 1918 deri në vitin 1945.
• Danimarka-Norvegjia kishte marinën e dytë më të madhe në shumicën e shekullit të XVIII dhe fillimit të shekullit XIX. Në vijim flota e tyre e gjithë u kap nga britanikët gjatë bombardimit të Kopenhagenit në vitin 1801 dhe 1807, megjithatë pas humbjes së Mbretërisë së Norvegjisë, Danimarka arriti të ndërtonte shumicën e marinës së saj përsëri dhe në vijim kishte marinën e katërt më të madhe gjatë shekullit të XIX.

Shiko edhe

• Forca detare
• Shteti ishullor
• Lufta detare
• Historia e detarisë së lashtë
• Marinat dhe anijet e lashta
• Republikat Detare
• Komanda e Deteve
• Peripli
• Portolanët
• Historia Detare
• Thalasokracia
• Tellurokracia
• Lundrimi përqark botës
• Lundrimi fenikas përqark Afrikës
• Epoka e zbulimeve
• Zhvillimi Naval Iberik 1400-1600
• Eksplorimet Detare Portugeze

Bibliografia

• Børresen, Jacob (1994). "The seapower of the coastal state". Journal of Strategic Studies (në anglisht). 17 (1). Informa UK Limited: 148–175. doi:10.1080/01402399408437544. ISSN 0140-2390.
• Olga Tellegen-Couperus (1993). Short History of Roman Law (në anglisht). Routledge. ISBN 0-415-07251-4.
• Evans, David; Mark R. Peattie (1997). Kaigun: Strategy, Tactics, and Technology in the Imperial Japanese Navy, 1887–1941 (në anglisht). Annapolis, Meriland: Naval Institute Press. ISBN 0-87021-192-7.
• Jonathan A. Grant (2007). Rulers, Guns, and Money: The Global Arms Trade in the Age of Imperialism (në anglisht). Kembrixh, MA: Harvard University Press. fq. 121–23. ISBN 0-674-02442-7. OCLC 166262725.
• David Sanders; David Patrick Houghton (2016). Losing an Empire, Finding a Role: British Foreign Policy Since 1945 (në anglisht). Macmillan International Higher Education. fq. 32. ISBN 978-1137447135.
• William Sater (1990). Chile and the United States: Empires in Conflict (në anglisht). University of Georgia Press. fq. 53. ISBN 0-8203-1249-5.
• Robert Scheina (1987). Latin America: A Naval History 1810–1987 (në anglisht). Annapolis: Naval Institute Press. fq. 43–46.