Gjuha latine

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Shko te: navigacion, kërko

Gjuha latine ose latinishtja është një gjuhë e lashtë indo-evropiane e cila fillimisht është folur në rajonin romak të quajtur Latium. Kjo gjuhë fitoi rëndësi të madhe si gjuha zyrtare e Perandorisë Romake. Gjithë gjuhët romake e kanë origjinën tek latinishtja dhe fjalë me prejardhje nga kjo gjuhë gjenden edhe sot në gjuhët moderne si anglishtja, italishtja, frëngjishtja, spanjishtja, rumanishtja, etj. Mendohet se 80% e fjalëve zyrtare të gjuhës angleze rrjedhin nga gjuha latine. Për më tepër që në botën perëndimore latinishtja vazhdon të jetë gjuha ndërkombëtare në shkencë dhe politikë që prej 1000 vjetësh. Gjuha latine mbetet gjuha zyrtare e Kishës Katolike, çka e bën atë gjuhën zyrtare të Vatikanit.

Latinishtja bën pjesë në grupin e gjuhëve italike.

Latinishtja vazhdon të përdoret në krijimin e fjalëve të reja në gjuhët moderne të shumë familjeve të ndryshme, duke përfshirë edhe anglisht, dhe në taksonomisë biologjike. Latinishtja dhe gjuhët e saj të afërm Romancë janë gjuhë vetëm të mbijetuar të grupit Italik e gjuhëve. Gjuhë të tjera e degës Italik u vërtetuar në mbishkrimet e Italisë e hershme, por u asimiluan në latinisht gjatë Republikës Romake. Përdorimi i gjerë i elementeve nga fjalimi gjuhë e folur nga autorët më të hershme dhe mbishkrimet e Republikës Romake bëjnë të qartë se gjuha origjinale e pashkruar e Monarkisë romake ishte një formë vetëm pjesërisht thjeshtueshëm gjuhës së folur - gjuha paraardhësi me latinishten vulgare. Me ardhjen e Republikës Romake të vonë, një gjuhë standarde, forma i shkolluar kishte lindur nga fjalimi i arsimuar, referuar tani si latinisht Klasike. Latinisht vulgare, në kontrast, është emri i dhënë në një gjuhë bisedor që ndryshoi shumë më shpejt, i cili ishte folur në të gjithë perandorisë. .[1] Shkak të pushtimit romak, latinishtja u përhap në shumë rajone të Mesdheut, dhe dialekte fliten në këto zona, u integrua në shkallë të ndryshme me gjuhët autoktonë, duke zhvilluar në gjuhët Romancë moderne. [2] Klasike latinishtja ndryshuar ngadalë me rënien e Perandorisë Romake, si arsimi dhe pasuria u bë gjithnjë e rrallë. Latinishtja rezultuese mesjetare, ndikuar nga gjermanike ndryshme dhe proto-Romancë gjuhët derisa ajo u shpërbëhet, u prish, dhe u zhduk. Latinishtja klasike ishte përdorur si gjuhë e komunikimit ndërkombëtar, diturisë dhe shkencës, deri edhe në shekullin e 18-të, kur ajo filloi të zëvendësuan nga gjuhët amtar.

Pas lindjes dhe lulëzimit të saj në rrjedhën e të paktën 2.200 vjetëve, latinishtja filloi ngadalë të vdesë rreth qindvjeçarit të XVI.

Historia[redakto | redakto tekstin burimor]

Teksti më i vjetër latin, që është gjetur

Para përhapjes së kulturës romake në vendet të tjera të Evropës, Latinishtja ishte folur vetëm në qytetin e Romës dhe në rajonin e saj (Latium). Më vonë gjuha latine u zgjerua në të gjithë perandorinë romake. Bashkë më Greqishten e lashtë latinishtja ishte gjuha zyrtare në shtetin e Romës së lashtë. Latinishtja standarde është për tu dalluar nga Latinishtja e popullit. Kjo formë e gjuhës latine ishte shumë më e lehtë, se standardja. Sidomos ushtarët e Romës (Legjionarët) e kishin folur këtë Latinishten e popullit. Filologu gjerman Wilfried Stroh thotë, që Gjuha standarde latine ishte vdekur madje pas disa shekuj pas Lindjen e Krishtit.[3]. Fakt është, që konkurrenti më i madh në atë kohë kishte qenë gjuha greke e lashtë. Sidoqoftë Latinishtja ka qene Lingua Franca e Evropës në atë kohë.

Normalisht gjuha latine ishte shkruar në formën scriptio continua, do më thonë së ndër fjalëve nuk ka pasur donjë largësi. Shkronja të vogla dhe shenja pikësim nuk ka pasur. Kështu që tekstet latine janë shumë të vështira për t'i lexuar.

Këtu një shembull nga Metarmofosët e Ovidit (krijimi) :

Shkrimi i lashtë: Shkrimi në ditën e sotme:

AVREAPRIMASATAESTAETASQVAEVINDICENVLLO
SPONTESVASINELEGEFIDEMRECTVMQVECOLEBAT
POENAMETVSQVEABERANTNECVERBAMINANTIAFIXO
AERELEGEBANTVRNECSVPPLEXTVRBATIMEBAT
IVDICISORASVISEDERANTSINEVINDICETVTI
NONDVMCAESASVISPEREGRINVMVTVISERETORBEM
MONTIBVSINLIQVIDASPINVSDESCENDERATVNDAS
NVLLAQVEMORTALESPRAETERSVALITORANORANT
NONDVMPRAECIPITESCINGEBANTOPPIDAFOSSAE
NONTVBADIRECTINONAERISCORNVAFLEXI
NONGALEAENONENSISERANTSINEMILITISVSV
MOLLIASECVRAEPERAGEBANTOTIAGENTES

Aurea prima sata est aetas, quae vindice nullo,
sponte sua, sine lege fidem rectumque colebat.
poena metusque aberant nec verba minantia fixo
aere legebantur, nec supplex turba timebat
iudicis ora sui, sed erant sine vindice tuti.
nondum caesa suis, peregrinum ut viseret orbem,
montibus in liquidas pinus descenderat undas,
nullaque mortales praeter sua litora norant.
nondum praecipites cingebant oppida fossae,
non tuba directi, non aeris cornua flexi,
non galeae, non ensis erant: sine militis usu
mollia securae peragebant otia gentes.

Gramatika[redakto | redakto tekstin burimor]

Rasat :

  • nominativus - emërore
  • genetivus - gjinore
  • dativus - dhanore
  • acustivus - kallëzore
  • vocativus - thirrore
  • ablativus - rrjedhore

Ndikimi i latinishtes në gjuhët evropiane[redakto | redakto tekstin burimor]

Shiko edhe[redakto | redakto tekstin burimor]

Lidhje të jashtme[redakto | redakto tekstin burimor]

Stampa:Lat Efemeris Gazetë krejtësisht latinisht.

Stampa:Lat Nuntii Radio gazetë latinisht.

Stampa:Lat Forum romanum: Corpus Scriptorum Latinorum: bibliotekë tekstesh dhe përkthimesh latine.

(Anglisht) Biblioteka latine: Mbledhje tekstesh latine: klasike, kristiane, mesjetare, dhe moderne.

(Anglisht) Kurs i latinishtes klasike: kurs falas për mësimin e latinishtes.

Referenca[redakto | redakto tekstin burimor]

  1. ^ Clark 1900, pp. 1–3
  2. ^ Bill Bryson: The mother tongue: English and how it got that way, S. 33–34, New York: Avon Books 1996, ISBN 0-14-014305-X
  3. ^ Wilfried Stroh: Latein ist tot, es lebe Latein! Kleine Geschichte einer großen Sprache, List Verlag, Berlin 2007, S. 103f