Historia e psikologjisë

Historia e psikologjisë është një rrugëtim i gjatë që përfshin zhvillimin e ideve mbi mendjen, sjelljen dhe ndërgjegjen njerëzore, që nga filozofët e lashtë deri te shkencëtarët modernë. Ajo ka kaluar nëpër faza të ndryshme të mendimit dhe hulumtimit shkencor, duke u formësuar nga filozofia, shkencat natyrore dhe konteksti kulturor i kohës.

Vështrim

Psikologjia përkufizohet si "studimi shkencor i sjelljes dhe proceseve mendore". Interesi filozofik për mendjen dhe sjelljen njerëzore daton që në qytetërimet e lashta të Egjiptit, Persisë, Greqisë, Kinës dhe Indisë.

Psikologjia si fushë e studimit eksperimental filloi në 1854 në Leipzig, Gjermani, kur Gustav Fechner krijoi teorinë e parë se si bëhen gjykimet rreth përvojave shqisore dhe si të eksperimentohen mbi to. Teoria e Fechner, e njohur sot si Teoria e Zbulimit të Sinjalit, parashikoi zhvillimin e teorive statistikore të gjykimit krahasues dhe mijëra eksperimenteve të bazuara në idetë e tij (Link, SW Psychological Science, 1995). Në 1879, Wilhelm Wundt themeloi laboratorin e parë psikologjik të dedikuar ekskluzivisht për kërkimin psikologjik në Leipzig, Gjermani. Wundt ishte gjithashtu personi i parë që iu referua vetes si psikolog . Një pararendës i dukshëm i Wundt-it ishte Ferdinand Ueberwasser (1752-1812), i cili e caktoi veten Profesor i Psikologjisë Empirike dhe Logjikës në 1783 dhe dha leksione mbi psikologjinë empirike në Universitetin e Vjetër të Münster, Gjermani. Kontribues të tjerë të rëndësishëm të hershëm në këtë fushë përfshijnë Hermann Ebbinghaus (një pionier në studimin e kujtesës ), William James (babai amerikan i pragmatizmit ) dhe Ivan Pavlov (i cili zhvilloi procedurat që lidhen me kushtëzimin klasik ).

Menjëherë pas zhvillimit të psikologjisë eksperimentale, u shfaqën lloje të ndryshme të psikologjisë së aplikuar. G. Stanley Hall solli pedagogjinë shkencore në Shtetet e Bashkuara nga Gjermania në fillim të viteve 1880. Teoria arsimore e John Dewey e viteve 1890 ishte një shembull tjetër. Gjithashtu në vitet 1890, Hugo Münsterberg filloi të shkruante për aplikimin e psikologjisë në industri, ligj dhe fusha të tjera. Lightner Witmer themeloi klinikën e parë psikologjike në vitet 1890. James McKeen Cattell përshtati metodat antropometrike të Francis Galton për të gjeneruar programin e parë të testimit mendor në vitet 1890. Në Vjenë, ndërkohë, Sigmund Freud zhvilloi në mënyrë të pavarur një qasje për studimin e mendjes të quajtur psikoanalizë, e cila u bë një teori shumë me ndikim në psikologji.

Shekulli i 20-të pa një reagim ndaj kritikës së Eduard Tiçenerit ndaj empirizmit të Wundt-it. Kjo kontribuoi në formulimin e biheviorizmit nga John B. Watson, i cili u popullarizua nga BF Skinner përmes kushtëzimit operant . Bihejviorizmi propozoi të theksohej studimi i sjelljes së hapur, sepse ajo mund të kuantifikohej dhe matej lehtësisht. Bihevioristët e hershëm e konsideronin studimin e mendjes shumë të paqartë për një studim shkencor produktiv. Megjithatë, Skinner dhe kolegët e tij studiuan të menduarit si një formë e sjelljes së fshehtë, në të cilën ata mund të zbatonin të njëjtat parime si sjellja e hapur.

Dekadat e fundit të shekullit të 20-të panë ngritjen e shkencës njohëse, një qasje ndërdisiplinore për studimin e mendjes njerëzore. Shkenca konjitive e konsideron përsëri mendjen si një subjekt për hetim, duke përdorur mjetet e psikologjisë njohëse, gjuhësisë, shkencës kompjuterike, filozofisë, biheviorizmit dhe neurobiologjisë . Kjo formë e hetimit ka propozuar që një kuptim i gjerë i mendjes njerëzore është i mundur dhe se një kuptim i tillë mund të zbatohet në fusha të tjera kërkimore, siç është inteligjenca artificiale .

Ekzistojnë ndarje konceptuale të psikologjisë në "forca" ose "valë", bazuar në shkollat e saj dhe prirjet historike. Kjo terminologji u përhap në mesin e psikologëve për të dalluar një humanizëm në rritje në praktikën terapeutike që nga vitet 1930 e tutje, i quajtur "forca e tretë", në përgjigje të tendencave deterministe të sjelljes së Watson dhe psikoanalizës së Frojdit. Përkrahësit e psikologjisë humaniste përfshinin Carl Rogers, Abraham Maslow, Gordon Allport, Erich Fromm dhe Rollo May . Konceptet e tyre humaniste janë gjithashtu të lidhura me psikologjinë ekzistenciale, logoterapinë e Viktor Frankl, psikologjinë pozitive (e cila ka Martin Seligman si një nga mbështetësit kryesorë), qasjen e CR Cloninger ndaj mirëqenies dhe zhvillimit të karakterit, si dhe me psikologjinë transpersonale, duke përfshirë koncepte të tilla si vetë -transcektiviteti, vetë-transcektiviteti, shpirtërorja., dhe vëmendje . Në psikoterapinë kognitive të sjelljes, terma të ngjashëm janë përfshirë gjithashtu, me të cilët "vala e parë" konsiderohet terapia fillestare e sjelljes ; një "valë e dytë", terapia konjitive e Albert Ellis ; dhe një "valë e tretë", me terapinë e pranimit dhe angazhimit, e cila thekson ndjekjen e vlerave, metodave të vetëdijesimit, pranimit dhe fleksibilitetit psikologjik, në vend që të sfidojë skemat e mendimit negativ . Një "valë e katërt" do të ishte ajo që përfshin konceptet transpersonale dhe lulëzimin pozitiv, në një farë mënyre të kritikuar nga disa studiues për heterogjenitetin e saj dhe drejtimin teorik të varur nga këndvështrimi i terapistit. Një "valë e pestë" është propozuar tani nga një grup studiuesish që kërkojnë të integrojnë konceptet e mëparshme në një teori unifikuese.

Shih edhe

• Degët e psikologjisë
• Psikologjia shkollore
• Psikologjia pedagogjike
• Psikologjia e të mësuarit 

Literatura

• Annas, J. E. (1992). Hellenistic philosophy of mind. Berkeley, California: University of California Press.
• Ash, M. G. (1995). Gestalt psychology in German culture, 1890–1967. Cambridge, UK: Cambridge University Press.
• Bakalis, N. (2005). Handbook of Greek Philosophy: From Thales to the Stoics: Analysis and Fragments. Victoria, BC: Trafford Publishing.
• Baker, D. B. (2011). The Oxford Handbook of the History of Psychology: Global Perspectives. New York: Oxford University Press.
• Bardon, F. (2001). Initiation Into Hermetics. Salt Lake City, Utah: Merkur Publishing Co.
• Bartlett, F. C. (1937). "Cambridge, England: 1887–1937". American Journal of Psychology (në anglisht). 50 (1/4): 97–110. doi:10.2307/1416623. JSTOR 1416623.
• Bringmann, W. G. & Tweney, R. D. (Eds.) (1980). Wundt studies. Toronto: Hogrefe.
• Cadwallader, T. C. (1974). "Charles S. Peirce (1839–1914). The first American experimental psychologist". Journal of the History of the Behavioral Sciences (në anglisht). 10 (3): 291–298. doi:10.1002/1520-6696(197407)10:3<291::aid-jhbs2300100304>3.0.co;2-n. PMID 11609224.
• Carlson, Heth et Al (2010). Psychology, the science of behaviour. 7th ed. Toronto, Ontarion, Canada: Pearson Canada.
• Cockren, A. (2007). Alchemy Rediscovered and Restored. New York, New York: Forgotten Books.
• Coon, Deborah J. (1994). 'Not a Creature of Reason': The Alleged Impact of Watsonian Behaviorism on Advertising in the 1920s. In J.T. Todd & E.K. Morris (Eds.), Modern Perspectives on John B. Watson and Classical Behaviorism. New York: Greenwood.
• Cooper, J. C. (1990). Chinese Alchemy: the Daoist Quest for Immortality. New York, New York: Sterling Publishing Co. Inc..
• Danziger, K. (1997). Naming the mind: How psychology found its language. London: Sage.
• Durrant, M. (Ed.) (1993). Aristotle's De Anima in focus. London: Routledge.
• Edgell, Beatrice; Symes, W. Legge (1906). "The Wheatstone-Hipp Chronoscope. Its Adjustments, Accuracy, and Control". British Journal of Psychology (në anglisht). 2: 58–88. doi:10.1111/j.2044-8295.1906.tb00173.x.
• Edwardes, M. (1977). The Dark Side of History. New York, New York: Stein and Day.
• Evans, R. B., Staudt Sexton, V., & Cadwallader, T. C. (Eds.) (1992). The American Psychological Association: A historical perspective. Washington, D.C.: American Psychological Association.
• Everson, S. (Ed.)(1991). Companions to Ancient thought 2: Psychology. New York: Cambridge University Press.
• Fechner, G. T. (1860). Elemente der psychophysik. Engelmann(?).
• Furumoto, L., & Scarborough, E. (1987). Untold Lives: The First Generation of American Women Psychologists. New York: Columbia University Press.
• Green, C. D. (2000). Introduction to: "Perception: An introduction to the Gestalt-Theorie" by Kurt Koffka (1922). Classics in the History of Psychology (http://psychclassics.yorku.ca/Koffka/Perception/intro.htm).
• Green, C. D. & Groff, P. R. (2003). Early psychological thought: Ancient accounts of mind and soul. Westport, Connecticut: Praeger.
• Hauck, D. W. (2008). The Complete Idiot's Guide to Alchemy. New York, New York: Alpha.
• Heidbredder, E. (1933). Seven psychologies. New York: Appleton-Century-Crofts.
• Henle, M (1978). "One man against the Nazis: Wolfgang Köhler" (PDF). American Psychologist (në anglisht). 33 (10): 939–944. doi:10.1037/0003-066x.33.10.939. hdl:11858/00-001M-0000-002B-9E5F-5.
• Henle, M (1984). "Robert M. Ogden and gestalt psychology in America". Journal of the History of the Behavioral Sciences (në anglisht). 20 (1): 9–19. doi:10.1002/1520-6696(198401)20:1<9::aid-jhbs2300200103>3.0.co;2-u. PMID 11608590.
• Heth, Carlson et Al. Psychology, the science of behaviour, seventh edition, 2009
• Hollister, C. W. & Bennett, J. (1990). Medieval Europe: A Short History. New York, New York: McGraw-Hill College.
• Jarzombek, M. (2000). The Psychologizing of Modernity Cambridge: Cambridge University Press.
• Jung, C. G. (1980). Psychology and Alchemy. New York, New York: Routledge.
• Koffka, K (1922). "Perception: and introduction to the Gestalt-theorie". Psychological Bulletin (në anglisht). 19 (10): 531–585. doi:10.1037/h0072422.
• Koffka, K. (1924). The growth of the mind (R. M. Ogden, Trans.). London: Routledge & Kegan Paul. (Original work published 1921)
• Koffka, K. (1935). Principles of Gestalt psychology. New York: Harcourt, Brace, & World.
• Köhler, W. (1925). Mentality of apes (E. Winter, Trans.). London: Routledge & Kegan Paul. (Original work published 1917)
• Köhler, W. (1940). Dynamics in psychology. New York: Liveright.
• Kroker, K (2003). "The progress of introspection in America, 1896–1938". Studies in History and Philosophy of Biological and Biomedical Sciences (në anglisht). 34: 77–108. doi:10.1016/s1369-8486(02)00072-9.
• Krstic, K. (1964). Marko Marulic—The Author of the Term "Psychology." Acta Instituti Psychologici Universitatis Zagrabiensis, no. 36, pp. 7–13. Reprinted at http://psychclassics.yorku.ca/Krstic/marulic.htm
• Kusch, M (1995). "Recluse, interlocutor, interrogator: Natural and social order in turn-of-the-century psychological research schools". Isis (në anglisht). 86 (3): 419–439. doi:10.1086/357238. S2CID 143235448.
• Mandler, G. (2007) A history of modern experimental psychology: From James and Wundt to cognitive science. Cambridge, MA: MIT Press
• Nicolas, S. (2002). Histoire de la psychologie française: Naissance d'une nouvelle science. Paris: In Press.
• Nussbaum, M. C. & Rorty, A. O. (Eds.) (1992). Essay on Aristotle's De Anima. Oxford: Clarendon Press.
• Paranjpe, A. C. (1998). Self and identity in modern psychology and Indian thought. New York: Springer.
• Plas, R. (1997). French psychology. In W. G. Bringmann, H. E. Lück, R. Miller, & C. E. Early (Eds.), A pictorial history of psychology (pp. 548–552). Chicago: Quintessence.
• Rieber, R. W. & Robinson, D. K. (Eds.) (2001). Wilhelm Wundt in history: The making of a scientific psychology. New York: Kluwer & Plenum.
• Robinson, T. M. (1995). Plato's psychology (2nd ed.). Toronto: University of Toronto Press.
• Schwartz, J. M. & Begley, S. (2002). The Mind and The Brain: Neuroplasticity and the Power of Mental Force. New York, New York: Harper Perennial.
• Shapin, S (1975). "Phrenological knowledge and the social structure of early nineteenth-century Edinburgh". Annals of Science (në anglisht). 32 (3): 219–243. doi:10.1080/00033797500200261. PMID 11609859. S2CID 36847934.
• Simon, Herbert A. (1981) Otto Selz and information-processing psychology. In N. H. Frijda A. D. de Groot (Eds.), Otto Selz: His Contribution to Psychology, Mouton, The Hague.
• Sokal, M. M. (2001). Practical phrenology as psychological counseling in the 19th-century United States. In C. D. Green, M. Shore, & T. Teo (Eds.), The transformation of psychology: Influences of 19th-century philosophy, technology, and natural science (pp. 21–44). Washington, D.C.: American Psychological Association.
• Ter Hark, Michel. (2004). Popper, Selz, and the rise of evolutionary epistemology. Cambridge, UK: Cambridge University Press.
• Thompson, Courtney. (2021). An organ of murder: Crime, violence and phrenology in nineteenth-century America. Rutgers University Press.
• Three Initiates, (1940). The Kybalion. Chicago, Illinois: Yogi Publication Society.
• van der Eijk, P. (2005). Medicine and Philosophy in Classical Antiquity: Doctors and Philosophers on Nature, Soul, Health and Disease. New York, New York: Cambridge University Press.
• van Wyhe, J. (2004). Phrenology and the origins of scientific naturalism. Aldershot, Hants, UK.
• Vidal, F. (2011). The Sciences of the Soul: The Early Modern Origins of Psychology Chicago, University of Chicago Press.
• Watson, J. B. (1913). "Psychology as the behaviorist views it". Psychological Review (në anglisht). 20 (2): 158–177. doi:10.1037/h0074428. hdl:21.11116/0000-0001-9182-7. S2CID 145372026.
• Wertheimer, M (1912). "Experimentelle Studien über das Sehen Bewegung". Zeitschrift für Psychologie (në anglisht). 61: 247–250.
• Wertheimer, M. (1938). Gestalt theory. In W. D. Ellis (Ed. & Trans.), A source book of gestalt psychology (pp. 1–11). London: Routledge & Kegan Paul. (Original work published 1925)