Integrimi evropian
(Anglisht): «We must build a kind of United States of Europe. In this way only, will hundreds of millions of toilers be able to regain the simple joys and hopes which make life worth living.»
(Shqip): «Duhet të krijojmë një lloj Shtetesh të Bashkuara të Evropës. Vetëm në këtë mënyrë qindra miliona njerëz do të kenë mundësinë të rifitojnë ato gëzime të thjeshta dhe ato shpresa që e bëjnë jetën të vlefshme për t’u jetuar.»[1]
— Winston Churchill, Speech to the Academic Youth, 19 shtator 1946
Integrimi evropian është procesi historik, politik, juridik dhe ekonomik i afrimit ndërmjet shteteve të Evropës, i zhvilluar sidomos pas Luftës së Dytë Botërore, me synimin për të garantuar paqen, bashkëpunimin dhe zhvillimin e përbashkët në kontinent.[2][3]
Në kuptimin bashkëkohor, termi lidhet kryesisht me ndërtimin gradual të institucioneve dhe politikave të përbashkëta evropiane, që nga Komuniteti Evropian i Qymyrit dhe Çelikut deri te Bashkimi Evropian. Integrimi evropian ka përfshirë jo vetëm ekonominë dhe tregtinë, por edhe të drejtën, lëvizjen e lirë, politikën monetare, bashkëpunimin institucional dhe fusha të tjera të jetës publike.[4][5]
Historia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Prejardhja
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Ideja e një bashkimi evropian ka rrënjë më të hershme në mendimin politik evropian, por ajo mori formë konkrete vetëm në shekullin XX. Përvoja e dy luftërave botërore, shkatërrimi ekonomik dhe nevoja për pajtim, sidomos ndërmjet Francës dhe Gjermanisë, krijuan kushtet politike për një projekt të ri bashkëpunimi kontinental.[2][3][6]
Një moment themelor ishte Deklarata Schuman e 9 majit 1950, me të cilën ministri francez i jashtëm Robert Schuman propozoi vendosjen e prodhimit të qymyrit dhe çelikut nën një autoritet të përbashkët. Kjo nismë konsiderohet zakonisht si pika e nisjes së integrimit evropian në formën e tij institucionale moderne.[7][8]
Hapat e parë
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Nga Deklarata Schuman lindi Traktati i Parisit i vitit 1951, i cili krijoi Komunitetin Evropian të Qymyrit dhe Çelikut ndërmjet Francës, Gjermanisë Perëndimore, Italisë, Belgjikës, Holandës dhe Luksemburgut. Ky ishte organizmi i parë mbi-kombëtar evropian dhe hapi i parë i vërtetë drejt integrimit të kontinentit.[7][9]
Në vitin 1957 u nënshkruan Traktatet e Romës, të cilat krijuan Komunitetin Ekonomik Evropian dhe Euratomin. Këto traktate zgjeruan bashkëpunimin nga sektorët strategjikë te ekonomia më e gjerë dhe vendosën themelet e tregut të përbashkët evropian.[8][10]
Nga bashkësitë evropiane te Bashkimi Evropian
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Në dekadat pasuese, integrimi evropian u zgjerua si në thellësi, ashtu edhe në shtrirje. Traktati i Bashkimit i vitit 1965 bashkoi ekzekutivët e tre bashkësive, ndërsa zgjerimet e para të viteve 1973, 1981 dhe 1986 e rritën ndjeshëm hapësirën gjeografike të projektit evropian.[11][12]
Një kthesë e rëndësishme ndodhi me Aktin Unik Evropian të vitit 1986, i cili forcoi bashkëpunimin politik dhe vendosi objektivin e përfundimit të tregut të brendshëm. Ky traktat hyri në fuqi në vitin 1987 dhe i dha shtysë fazës së re të integrimit institucional dhe ekonomik.[13][10]
Traktati i Mastrihtit i vitit 1992, i hyrë në fuqi më 1 nëntor 1993, krijoi zyrtarisht Bashkimi Evropian dhe hapi një fazë të re të integrimit, duke përfshirë qytetarinë evropiane, bashkëpunimin në politikën e jashtme dhe të sigurisë, si edhe në drejtësi e punë të brendshme. Po atë vit u vu në funksion edhe tregu i përbashkët evropian.[14][15]
Procesi vazhdoi më pas me Traktatin e Amsterdamit (1997, në fuqi nga 1999), Traktatin e Nicës (2001, në fuqi nga 2003) dhe Traktatin e Lisbonës (nënshkruar më 2007, në fuqi nga 1 dhjetori 2009), i cili reformoi institucionet e Bashkimit për ta bërë atë më funksional, më demokratik dhe më të aftë për të vepruar në një numër më të madh shtetesh anëtare.[10][11]
Format e integrimit
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Integrimi ekonomik
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Integrimi ekonomik ka qenë përbërësi më i dukshëm i projektit evropian. Ai përfshin heqjen graduale të pengesave për lëvizjen e mallrave, shërbimeve, kapitalit dhe personave, pra të ashtuquajturat katër liri të tregut të brendshëm.[15][16]
Tregu i përbashkët evropian u krijua zyrtarisht më 1 janar 1993. Ai është një nga rezultatet kryesore të integrimit evropian dhe mbetet një nga elementet themelore të funksionimit të Bashkimit Evropian.[15][17]
Integrimi juridik dhe institucional
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Integrimi evropian nuk është vetëm ekonomik. Ai ka prodhuar edhe një rend juridik të veçantë, me institucione të përbashkëta, kompetenca të ndara dhe procedura vendimmarrjeje që nuk përkojnë plotësisht me modelin klasik të organizatave ndërkombëtare. E drejta e Bashkimit Evropian përbën një rend juridik autonom, i dallueshëm si nga e drejta ndërkombëtare, ashtu edhe nga të drejtat kombëtare të shteteve anëtare.[5][18]
Ndër institucionet kryesore që kanë shoqëruar këtë proces janë Komisioni Evropian, Këshilli i Bashkimit Evropian, Parlamenti Evropian, Gjykata e Drejtësisë e Bashkimit Evropian dhe Këshilli Evropian. Rritja graduale e rolit të Parlamentit Evropian ka qenë një nga aspektet më të rëndësishme të demokratizimit të integrimit evropian.[11][19]
Integrimi monetar
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Një dimension tjetër themelor është integrimi monetar. Ai u parashikua në mënyrë të qartë nga Traktati i Mastrihtit dhe çoi në krijimin e zonës euro. Aktualisht euroja është monedha zyrtare e 21 nga 27 shtetet anëtare të Bashkimit Evropian.[14][20]
Integrimi në lëvizjen e lirë
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Integrimi evropian ka prodhuar edhe hapësira të veçanta lëvizjeje të lirë, si zona Shengen, e cila sot përfshin 29 vende: 25 shtete anëtare të BE-së dhe 4 vende joanëtare. Kjo zonë ka hequr kontrollet në kufijtë e brendshëm ndërmjet vendeve pjesëmarrëse dhe konsiderohet një nga shprehjet më konkrete të integrimit evropian në jetën e përditshme.[21][22]
Zgjerimi
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Zgjerimi ka qenë një nga instrumentet kryesore të integrimit evropian. Nga gjashtë shtetet themeluese, projekti evropian është zgjeruar në disa valë të njëpasnjëshme, deri te 27 shtete anëtare sot. Zgjerimi më i madh ndodhi më 1 maj 2004, kur dhjetë vende iu bashkuan njëherësh Bashkimit Evropian.[12][23]
Zgjerimi nuk ka qenë vetëm gjeografik, por edhe politik e juridik, sepse hyrja në Bashkimin Evropian kërkon përafrimin me acquis communautaire, stabilitet institucional, sundimin e ligjit dhe pranimin e vlerave themelore të rendit evropian.[23][10]
Rëndësia historike
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Integrimi evropian konsiderohet gjerësisht si një nga projektet më të rëndësishme politike të Evropës pas vitit 1945. Ai ka shërbyer si mjet për ruajtjen e paqes, pajtimin franko-gjerman, rindërtimin ekonomik të kontinentit dhe krijimin e një hapësire të përbashkët të së drejtës, të tregut dhe të qytetarisë.[7][3][4]
Në të njëjtën kohë, procesi ka mbetur objekt debatesh politike dhe teorike mbi raportin ndërmjet sovranitetit kombëtar dhe institucioneve mbi-kombëtare, thellimit dhe zgjerimit të Bashkimit, si edhe mbi kufijtë e vetë projektit evropian.[5][24]
Shiko edhe
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Referime
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]- ↑ "Discorso pronunciato da Sir Winston Churchill". Council of Europe (në italisht). Arkivuar nga origjinali më 2009-05-05. Marrë më 2026-04-13.
- 1 2 "Integrazione europea". Treccani (në italisht). Marrë më 2026-04-13.
- 1 2 3 "European Union". Encyclopaedia Britannica (në anglisht). Marrë më 2026-04-13.
- 1 2 "History of the EU". European Union (në anglisht). Marrë më 2026-04-13.
- 1 2 3 "The ABC of EU Law". Publications Office of the European Union (në anglisht). Marrë më 2026-04-13.
- ↑ "20th-century international relations – The pace of European integration". Encyclopaedia Britannica (në anglisht). Marrë më 2026-04-13.
- 1 2 3 "Schuman Declaration, May 1950". European Union (në anglisht). Marrë më 2026-04-13.
- 1 2 "The First Treaties". European Parliament (në anglisht). Marrë më 2026-04-13.
- ↑ "Treaty establishing the European Coal and Steel Community". EUR-Lex (në anglisht). Marrë më 2026-04-13.
- 1 2 3 4 "Founding agreements". European Union (në anglisht). Marrë më 2026-04-13.
- 1 2 3 "EU Treaties". European Parliament (në anglisht). Marrë më 2026-04-13.
- 1 2 "EU enlargement". European Union (në anglisht). Marrë më 2026-04-13.
- ↑ "Single European Act". European Parliament (në anglisht). Marrë më 2026-04-13.
- 1 2 "History of the EU – 1990-99". European Union (në anglisht). Marrë më 2026-04-13.
- 1 2 3 "The EU single market: benefits, facts and figures". Council of the European Union (në anglisht). Marrë më 2026-04-13.
- ↑ "European Union – Creation of the European Economic Community". Encyclopaedia Britannica (në anglisht). Marrë më 2026-04-13.
- ↑ "30 years of the EU single market". Council of the European Union (në anglisht). Marrë më 2026-04-13.
- ↑ "Division of competences within the European Union". EUR-Lex (në anglisht). Marrë më 2026-04-13.
- ↑ "The strengthening of European democracy". EUR-Lex (në anglisht). Marrë më 2026-04-13.
- ↑ "Countries using the euro". European Union (në anglisht). Marrë më 2026-04-13.
- ↑ "Schengen area". Migration and Home Affairs – European Union (në anglisht). Marrë më 2026-04-13.
- ↑ "History of Schengen". Migration and Home Affairs – European Union (në anglisht). Marrë më 2026-04-13.
- 1 2 "EU countries". European Union (në anglisht). Marrë më 2026-04-13.
- ↑ "Integrazione europea, sovranità statale e sovranità popolare". Treccani (në italisht). Marrë më 2026-04-13.