Japonia

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Jump to navigation Jump to search

Koordinatat: 35°V 136°L / 35°V 136°L / 35; 136

日本国
(Nihon-koku/Nippon-koku)
Flag of Japan.svg Emblema - Japonia
Flamuri Stema
Moto Kombëtare: s'ka
Vendndodhja - Japonia

Japonia (japonisht: Nihon ose Nippon, zyrtarisht 日本国 Tondokument Nippon-koku ose Nihon-koku) është një shtet ishullorAzinë lindore. Ndodhet në Oqeanin paqësor, shtrihet në lindje të Detit të Japonisë, Republikës Popullore të Kinës, Koresë veriore, Koresë jugore dhe Rusisë, nga Deti Ohot në veri tek Deti i Kinës Lindore dhe Taivani në jug. Shkronjat japoneze (kanji) që e përbëjnë Emrin e Japonisë nënkuptojnë “shteti i origjinës së diellit”, që është arsyeja pse Japonisë shpesh identifikohet si “Toka e Lindjes së Diellit”.

Japonia përbëhet prej më shumë se 3.000 ishujve[1] që e bëjnë atë arkipelag. Ishujt më të mëdhenj janë Honshū, Hokkaidō, Kyūshū dhe Shikoku që së bashku përbëjnë 97% të sipërfaqes tokësore të Japonisë. Shumica e ishujve janë malorë dhe vullkanikë; për shembull, pika më e lartë e Japonisë, Mali i Fuxhijamës, është vullkanik. Japonia renditet e 10-ta në botë sipas numrit të popullsisë, me rreth 128 milion banorë. Zona Tokyo i Madh, e cila përfshin kryeqytetin de facto Tokyo dhe disa prefektura përreth, është zona më e madhe metropolitane në botë, me mbi 30 milion banorë.

Historia[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Red right arrow.svg
 Artikulli kryesor: Historia e Japonisë.

Parahistoria[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

15.000 vjet më parë, Japonia ende ishte i lidhur në kontinent, arkipelag kishte bashkuar kontinentin aziatik në veri me Siberi aktuale dhe perëndim me Gadishullin Korean, ishte epoka e akullnajave, për shkak të të ftohtit kafshët emigruar në lindje të 'Eurasia, dhe njerëzit, të cilët ishin ende vetëm gjuetar-mbledhës, i ndoqi ata për të marrë ushqim. Pra, ishte e populluar Japoni, ata që duhet të më pas kanë bërë të Ainu moderne. Ti e di pothuajse asgjë në moshën Japanese paleolitike, vetëm kohët e fundit disa mbetje janë zbuluar. Në krahasim me Jomon, përdorimit contraddistindo e qeramikës periudhën e ardhshme, Paleolitit është quajtur në mudoki Jidai Japanese (periudha e mungesës së qeramikës)

Koha Paleolitike[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Koha paleolitike japoneze (japonisht 旧石器時代, kyū-sekki-jidai) mbulon një periudhë kohore rreth viteve 100.000 deri 30.000 para erës sonë, kur janë gjetur edhe veglat e para të hekurit, të cilat mendohet se datojnë diku rreth viteve 12.000 para erës sonë, në fund të Periudhës së Akullnajave dhe i përkasin fillimit të Periudhës Mesolitike (japonisht Jōmon). Një datë fillimi prej rreth 35.000 vjet Par.K. pranohet më gjerësisht[2]. Arkipelagu Japonez unda nga kontinenti pas periudhës së akullnajave, diku rreth 11.000 Par.K. Pas zbulimit të një gënjeshtre për historinë paleolitike të Japonisë nga një kërkues amator, shumë vende ku janë gjetur mbetje të kësaj kohe kanë kaluar në hetim të hollësishëm.

Periudha Jōmon[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Pikturë në mur nga shekulli i 8të

Periudha Jōmon-e apo Mesolithike zgjati prej vitit 14.000 par.K. deri më 300 par.K. . Shenjat e para të qytetërimit dhe modelet stabile të jetesës u paraqitën rreth 14,000 vjet par.K me kulturën Jōmon. Thurja ishte ende e panjohur dhe rrobat bëheshin me lëkurë kafshe. Populli Jōmon filloi të krijonte enë prej dheut, duke i dekoruar ato me modele të bëra nga balta e lagët, copat e drurit etj. duke formuar korda (Jōmon do të thotë “modele të kordave”).

Disa nga shembujt më të vjetër të qeramikës në botë mund të gjinden në Japoni, duke u bazuar nga përcaktimi i vjetërsisë me anë të Karbonit, së bashku me thika, krehër të bërë nga gëzhoja etj. dhe sende të tjera që datojnë nga Mileniumi i 11të par.K.[3].Megjithëse data specifike nuk dihet saktësisht. Figura të baltës gjithashtu ishin gërmuar. Këto sende shtëpiake sugjerojnë se ka pasur rrugë tregtie me vendet aq larg sa Okinawa. Analiza ta ADNsë sugjerojnë se populli Ainu, një popull vendas që ka jetuar në Hokkaidō dhe në pjesën veriore të Honshū janë pasardhës të Jōmon-ëve dhe ksi rezultat janë pasardhësit e popullit të parë në Japoni.

Periudha Yayoi[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Periudha Yayoi (japonisht 弥生時代 ) zgjati prej rreth 400 ose 300 vjet par.K. deri 250 vjet pas.K.. Emrin e ka marrë nga qyteza Yayoi, një vend në Tokyo ku hetimet arkeologjike zbuluan gjurmët e para të kësaj periudhe.

Fillimi i periudhës Yayoi shënoi influksin e praktikave të reja si thurja, kultivimi i orizit, produkte të hekurit dhe bronzit të sjellura nga Korea ose China.[4] Për shembull disa kërkime shkencore tregojnë se kultivimi i Orizit të lagur nisi diku rreth 8000 vjet par.K në Delt%n e Lumit Yangtze dhe u përhap nëpër japoni rreth 1000 vjet par.K.[5].

Japonia së pari u paraqit në burime të shkruara 57 vjet pas.K. me këto shënime në librin Kinez Hani i Mëvonshëm: Matanë oqeanit nga Luoyang janë populli i quajtur Wa. Të përbërë nga më shumë se njëqin klane, ata vijnë herë pas here the japin haraçin. Libri Wei i shkruar në shekullin e 3të veçon se vendi ishte bashkim i rreth 30 klaneve ose shteteve të vogla dhe sundohej nga një mbretëreshë shamane e quajtur Himiko nga Yamataikoku.

Periudha Antike[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Yamato quhej forca kryesore në Japoni nga mesjeta deri në vitin 710. Periudha Kofun (shekulli i 3të – shekulli i 6të), karakterizohet si një periudhë kur janë krijuar shumë statuja të njohura si tumuli e që kishin formën e vrimës së çelësit. Në fillim të periudhës Asuka (nga shekulli i 6të – 710), kryeqyteti u zhvendos në Asuka, pjesa më jugore e Nara Basin. Dallimi kryesor midis periudhës Yayoi dhe Kofun-Asuka është zhvillimi nga një kulturë fshatare dhe agrokulturore tek një kulturë më ushtarake nga Kina nëpërmes Koreas. Kjo u zëvendësua nga Dinastia Tang dhe ndikimi kinez gjatë periudhës Nara e cila prezantoi qeverisje të cantralizuar dhe imperiale, zhvillime në fe në vend të ushtrisë gjatë periudhës Kofun-Asuka.[6][7]

Periudha e Feudalizmit[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Feudalizmi, ashtu si në shumë vende të tjera të globit, u zhvillua edhe në Japoni. Në njohje të parë, Japonia është një varg ishujsh në Oqeanin Paqësorë. Jeta feudale në Japoni mori nuanca të ndryshme nga ato të bashkësive evropiane dhe shumë shpesh, për shkak të largësisë së saj me Shqipërinë, ajo trajtohet në mënyrë shumë të vakët në librat shkollorë ose jashtë shkollorë shqipëtarë. Për të pasur një imazh të qartë të feudalizmit në këtë vend, duhet parë fillimi dhe organizimi shoqëror në kohën para feudale. Si burim më i mirë mund të përdoren pjesë nga novelat japoneze si edhe copëzat të shkruara në atë periudhë kohe.

Marko Polo shkruan në librin e tij, “Përshkrimi i Botës” për disa njerëz mbresëlënës që jetonin në lindje të Kinës. Pa dyshim që ai e kishte fjalën për popullsinë japoneze që jetonte e izoluar nga pjesa tjetër e botës, në një varg ishujsh në Japoni. Është e pamundur të kuptosh historinë e një populli pa ditur origjinën e tyre më parë. Në këto ishuj, në fillim jetonin një popullsi e quajtur Ainu, të cilët zakonisht ishin peshkatarë dhe gjuetarë. Peshkimi kushtëzohej nga rrethimi i ishujve me oqeanin dhe ishte një mjet i mirë fitimi (në aspektin ushqimor). Më pas, njerëzit që erdhën nga territoret e brendshme, sollën me vete kulturën e orizit. Filloi kështu punimi i tokës duke formuar fshatrat, por zejtaria dhe punimet e bronzit nuk mbetën pas. Më vonë, japonezët do të influencoheshin nga idetë kineze, ku mund të përmendet shkrimi hilografik (katakana dhe hiragana, që kanë në thelb mënyrën e shkrimit kinez), megjithatë japonezët ruajtën traditat e tyre dhe zakonet tradicionale për shkak të izolimit të tyre në atë tokë vullkanike mbi Paqësor.

Si një vend në pjesën veriore të brigjeve të Azisë, Japonia përbëhet nga katër ishuj të mëdhenj, Hokaido, Kjushu, Sikoku dhe Honshu. Edhe pse tokat në këtë vend janë përgjithësisht pjellore, relievi i pasur malor lë vend shumë pak për fushat e mbjellshme. Rreth 20 përqind e tokave mund të përdoren për bujqësi. Në mënyrë për të fituar më shumë toka pjellore, u donte formimi i bregoreve në kodra. Dhe si gjithmonë, në çdo vend, mungesa e tokave do të sillte luftëra të shumta në vazhdim.

Për të theksuar është se feudalizmi në Japoni, lindi pak më parë se në Evropë dhe përfundoi shumë më vonë.

Hapja me botën. Shekulli XX.[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Me 31 mars, 1854, Commodore Matthew Perry dhe Anije e zezë të Shteteve të Bashkuara të marinës detyruar hapjen e Japonisë në Perëndim me Konventën e Kanagawa. Lufta Boshin e 1867-1868 çoi në abdikimit të Shogunate dhe restaurimin Meiji, krijimin e një qeverie përqëndruar rreth perandorit. Japonia ka miratuar institucionet e shumta perëndimore, duke përfshirë një sistem ligjor, një ushtri moderne dhe një sistem parlamentar, kjo e fundit modeluar mbi britanikët, me Hirobumi Ito si Kryeministër në 1882. Periudha Meiji e reformave transformuar Perandoria e Japonisë në një fuqi botërore, e cila filloi në disa konflikte ushtarake për të rritur qasjen e tij ndaj burimeve natyrore dhe ndikimin e saj në Kore dhe Kinë, si Lufta e parë sino-japoneze (1894- 1895), dhe lufta ruso-japoneze (1904-1905). Me këtë të fundit për herë të parë një vend Asian mundi një fuqi evropiane. Në vitin 1910, Japonia kontrolluar Kore dhe gjysmën jugore të Sakhalin. Një vit më pas, traktatet e pabarabarta nënshkruar nga Japonia me fuqitë perëndimore janë anuluar. Fillimi i shekullit XX e pa një periudhë të shkurtër të “demokracisë” Taisho errësuar nga rritja e ekspansionizmit japonez dhe militarizimit. Lufta e Parë Botërore ka lejuar Japonia, e cila luftoi në anën e aleatëve fitimtarë, për të zgjeruar sferën e saj të influencës në Azi dhe zotërimet e saj koloniale në Paqësor. Ndërsa vetëm ultimatumi i Britanisë së Madhe dhe Shteteve të Bashkuara bëri të heqin dorë Japoninë nga Kina në një nga vasalët e tij (cfr. “Lista e njëzet e një kërkesa”). Në vitin 1920 Japonia u bashkua me Lidhjen e Kombeve, duke u bërë një anëtare e Këshillit të Sigurimit, por në vitin 1933 ai erdhi si pasojë e kritikave të pushtimit të Mançurisë në vitin 1931. Në vitin 1936 ai nënshkroi-Kominternit Anti Paktin e me Gjermaninë naziste, u bashkuar me Aksi në 1940 (Paktit trepalësh). Japonia sulmoi pjesën tjetër të Kinës në vitin 1937, duke filluar dytë Sino-Japoneze Luftës. Në përgjigje të veprimeve të tij, disa shtete perëndimore, duke përfshirë kryesisht në Shtetet e Bashkuara, Mbretëria e Bashkuar dhe Holandës, vendosi një embargo ndaj furnizimeve të naftës dhe sanksione të tjera. 7 december, 1941 forca ajrore japoneze, pa shpallur luftë, sulmuan bazën amerikane detare të Pearl Harbor, Hawai, duke shkatërruar atë në masë të madhe. Ky veprim çuar në Luftën e Dytë Botërore në Shtetet e Bashkuara, që katër ditë pasi të marrë nga Gjermania dhe Italia shpall luftë.

Me avancimin e qëndrueshme forcat japoneze janë refuzuar apo shkatërruar. Shtetet e Bashkuara është sjellë më afër Japoni gradualisht, dhe si rezultat ishin në gjendje për të nisur një numër në rritje të bombardimeve strategjik qytete si Tokio dhe Osaka, më në fund duke arritur kulmin me bombardimin atomik të Hiroshimës dhe Nagasakit. Këto sulme të vrarë qindra mijëra japoneze dhe çoi në përfundimin e luftës. 14 gusht 1945, Japonia ranë dakord për një dorëzim pa kushte, i cili u pasua nga organizimi i një gjykatë ushtarake për të ndjekur penalisht udhëheqësit japoneze për krime lufte; të tjerë kriminelë lufte janë gjykuar në gjykatat vendore të Azisë dhe Paqësorit. Perandori Hirohito marrë imunitetin dhe ka mbajtur pozitën e perandorit.

Shumë historianë kritikuan dhe vazhdojnë të kritikojnë punën e bërë nga gjenerali Douglas MacArthur dhe stafin e tij, që synon përjashtimin e perandorit Hirohito dhe të gjithë anëtarët e familjes perandorake të përfshirë në luftë, si parimet Yasuhito Chichibu, Tsuneyoshi Takeda, Yasuhiko Asaka, prince naruhiko higashikuni, era Kotohito Kan’en dhe Hiroyasu Fushimi.

Lufta kushtoi miliona Japoni të jetës dhe shkatërroi pjesën më të madhe të objektit industriale dhe infrastrukturore. Në vitin 1947, Japonia ka miratuar një kushtetutë të re pacifist, duke kërkuar bashkëpunimin ndërkombëtar, duke theksuar të drejtave të njeriut dhe praktikat demokratike. Pushtimi amerikan zgjati zyrtarisht deri 1952. Në vitin 1956, Japonia u bë anëtare e Kombeve të Bashkuara. Në sajë të një programi të zhvillimit agresive industrial dhe me SHBA-ndihmë, ekonomia japoneze u rrit me shpejtësi për t’u bërë ekonomia e dytë më të madh në botë, me një normë mesatare të rritjes prej 10 % për katër dekada. Kjo rritje u ndërpre në fillim të viteve nëntëdhjetë, kur vendi pësoi një recesion të rëndë. Që nga viti 2001, Japonia ka filluar të rritet në sajë të reformave të ish-kryeministrit Junichiro Koizumi, dhe gjithashtu rifituar prestigjin ushtarak, së bashku me Shtetet e Bashkuara në luftën kundër terrorizmit.

Më 11 mars 2011, Japonia pësoi tërmetin më të fortë regjistruar ndonjëherë në historinë e saj (dhe një nga më të dhunshëm të të gjitha kohërave), me epiqendër 130 km në brigjet e Sendai; cunami i shkaktuar nga shoku i dhunshëm ka prodhuar shkatërrime të mëdha dhe ka shkaktuar vdekjen e më shumë se 15.000 njerëz, dhe ka krijuar alarm serioz për sigurinë e centraleve bërthamore në vend, në dritën e katastrofës Fukushima Daiichi, e cila ka ndodhur në fabrikë në qytetet bërthamore Fukushima në bregdetit në lindje të vendit.

Gjeografia[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Red right arrow.svg
 Artikulli kryesor: Gjeografia e Japonisë.

Japonia është një shtet i përbërë prej mbi tre mijë ishuj, të cilët shtrihen përgjatë bregdetit të Oqeanit PaqësorAzisë. Ishujt kryesorë, nga veriu në jug, janë Hokkaidō (Hokaido), Honshū (ishulli kryesor), Shikoku dhe Kyūshū (Kjushu). Ishujt Ryukyu, përfshirë Okinawa, janë një zinxhir ishujsh në jug të Kyushū. Së bashku ato shpesh njihen si Arkipelagu Japonez.

Rreth 70 % deri 80 % e vendit është e mbuluar me pyje, male,[8][9] dhe është e papërshtatshme për përdorim agrikulturor, industrial, ose rezidencial. Kjo për shkak të relievit kryesisht të pjerrët, klimës dhe rrezikut të rrëshirave që shkaktohen nga tërmetet, tokës së butë dhe shiut të ashpër. Kjo ka shkaktuar një dendësi të madhe në zonat e banueshme që janë kryesisht zonat bregdetare. Japonia është një nga më dendësisht të banuara në botë.[10]

Vendndodhja e saj në Unazën Pacifike të Zjarrit, në takim të tri pllakave tektonike, i jep Japonisë dridhje të intensitetit të ulët të herpasharshme dhe aktivitet vullkanink relativisht të shpeshtë. Tërmete shkatërruese që shpesh rezultojnë me cunami, rastisen disa herë çdo shekull.[11] Tërmetet kryesore të fundit janë Tërmeti 2004 Chūetsu dhe Tërmeti i madh i Hanshin më 1995. Burimet e ngrohta janë të shpeshta dhe janë zhvilluar si pushimore.[12]

Klima e Japonisë është kryesisht e qëndrueshme, por dallon majft nga veriu në jug.[13]

Faktorët gjeografikë të Japonisë e ndajnë atë në gjatë zona klimatike:

  • Hokkaidō: Zona më veriore ka klimë të qëndrueshme me dimra të gjatë dhe të ftohtë dhe vera të freskëta.
  • Deti i Japonisë: Në bregdetin perëndimor të Honshū, era veriperëndimore gjatë dimrit sjell rreshje të mëdha dëbore. Gjatë verës, ky regjion është më i freskët se zona Pacifike, megjithëse nganjëherë përjeton temperatura tejet të larta, për shkak të fenomenit të njohur si era foehn.
  • Rrafshnalta Qendrore: Një klimë tipike kontinentale, me dallime të mëdha klimatike mes verës dhe dimrit, dhe mes ditës e natës.
  • Deti i Brendshëm Seto: Malet e regjioneve Chūgoku dhe Shikoku e mbrojnë regjionin nga erërat sezonale, duke sjellë klimë të butë gjatë vitit.
  • Oqeani Paqësor: Bregdeti lindor përjeton dimra të ftohtë me pak dëborë dhe vera të nxehta dhe të lagështa për shkak të erës juglindore sezonale.
  • Ishujt Ryukyu: Ishujt Ryukyu kanë klimë subtropikale, me dimra të ngrohtë dhe vera të nxehta.

Temperatura më e lartë e shënuar ndonjëhrë në Japoni është — 40.9 gradë Celzius — më 16 gusht, 2007.[14]

Politika[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Red right arrow.svg
 Artikulli kryesor: Sistemi shtetëror në Japoni.

Japonia është monarki kushtetuese ku fuqia e Perandorit është shumë e kufizuar. Si figurë ceremoniale, kushtetuta e favorizon si Simbol i Shtetit dhe Unitet i Popullit. Pushteti qëndron në duart e kryeministrit dhe anëtarëve të Diet-ës Kombëtare, përderisa sovraniteti i takon popullit. Perandori luan rolin e kreut të shtetit në çështjet diplomatike. Akihito është Perandori aktual i Japonisë. Naruhito si Princi i Kurorëzuar i Japonisë qëndron si pasuesi i kurorës Perandorake.

Organi legjistlativ i Japonisë është Diet-a Kombëtare, Parlament me dy dhoma. Diet-a përmban: Dhoma e Përfaqësuesve, me 480 vende, të zgjedhur me votën e popullit çdo katër vjet ose vota mund të ndërrojë çdo gjë, dhe Dhoma e Këshilltarëve që ka 242 vende, ku mandati zgjat gjashtë vjet. Në Japoni ekziston e drejta e votës përmbi moshën 20 vjeçe me fletë të fshehta votimi. Programi liberal konservativ i Partisë Liberale Demokratike të Japonisë ka bërë qe kjo parti të jetë në pushtet që nga viti 1995, përveç një koalicioni shumë të shkurtër qeveritar i formuar nga partitë opozitare në vitin 1993. Partia më e madhe opozitare në Japoni është Partia Demokratike Social-Liberale e Japonisë.

Kryeministri është kreu i Qeverisë, i ardhur në pushtet me aprovimin e Perandorit të Japonisë pas diskutimeve ne Diet-ën Kombëtare dhe nevojitet edhe miratimi i Dhomës së Përfaqësuesve që kryeministri të marrë pozitën. Kryeministri është kreu i Kabinetit dhe ka rol vendim-marrës në të gjitha ministritë. Yukio Hatoyama është kryeministri aktual i Japonisë, nga Partia Demokratike e Japonisë.

Njësitë administrative[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Red right arrow.svg
 Artikulli kryesor: Njësitë administrative në Japoni.

Japonia përbëhet nga dyzet e shtatë prefektura, secila drejtohet nga një guvernator i zgjedhur, legjislativi dhe zyrtarët administrativë. Çdo prefekturë është e ndarë më tej në qytete, qyteza dhe fshatra. Vendi është aktualisht duke kaluar nëpër riorganizimin administrativ duke bashkuar shumë prej qyteteve, qytezave dhe fshatrave me njëri-tjetrin. Ky proces do të zvogëlojë numrin e nën-prefekturave dhe pritet të ulë shpenzimet administrative.

Rajonet dhe prefekturat e Japonisë

Sipas ligjit aktual të Autonomisë Vendore, secila prefekturë është e ndarë më tej në qytete (市 shi) dhe distrikte (郡 gun) dhe secili distrikt në qyteza (町 cho/machi) dhe fshatra (村 son/mura). Për shembull, Hokkaido ka 14 nënprefektura të cilat veprojnë si degë (支 庁 shichō) të prefekturës. Disa prefektura të tjera gjithashtu kanë degë, të cilat kryejnë funksione administrative prefekturale jashtë kryeqytetit. Tokio, kryeqyteti, është qytet-prefekturë. Ai ka karakteristikat e qytetit dhe prefekturës.

Qyteti i Tokios, tani Tokio Citi ndahet në 23 njësi speciale të barabarta dhe funksionojnë si qytete.

Në Japoni është bërë dukuri e zakonshme grupimi i qyteteve, vendbanimeve dhe fshatrave në bashkësi të përbashkëta. Ky proces e zvoglonë numrin e nën prefekturave (II) administrative dhe mendohet se zvogëlohen shpenzimet.

Japonia dhjetëra qytete të rëndësishme që luajnë rolë të rëndësishëm në kulturën, traditën dhe ekonominë japoneze Më poshtë është paraqitur një listë me qytete më të rëndësishme që njëherit janë edhe qendra të prefekturave.

Qyteti njësi pop.[15]
1 Tokjoa Tokjo 12.790.000
2 Yokohama Kanagawa   3.654.427
3 Osaka Osaka 2.635.420
4 Nagoya Aichi 2.223.148
5 Sapporo Hokkaidō 1.888.953
6 Kobe Hyōgo 1.528.687
7 Kyoto Kyoto 1.470.511
8 Fukuoka Fukuoka 1.414.417
9 Kawasakib Kanagawa 1.342.262
10 Saitama Saitama 1.182.744

a 23 komuna. Po ashtu edhe kryeqytet i Japonisë.
bQytet qendër e guvernatorit.

Në Japoni janë tetë rajone të cilët nuk janë njësi zyrtare administrative, por janë përdorur tradicionalisht në kuptime të ndryshme. P.sh. tekstet mësimore dhe hartat e Japonisë e ndajnë atë në tetë rajone, moti jepet sipas rajoneve dhe shumë biznese e përdorin rajonin e tyre si pjesë të emrit të tyre (Hekurudha Kinki Nippon, Banka Chugoku, Universiteti Tohoku).

Marrëdhënjet e jashtme[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Japonia ka marrëdhënje diplomatike me pothuajse të gjitha shtetet e pavarura dhe ka qënë pjesë aktive Kombeve të Bashkuara që nga dhjetori 1956. Japonia është antare e G7, BEAP dhe forumit "ASEAN Plus Three", si dhe është pjesmarrëse e Samitit të Azisë Lindore. Japonia firmosi një marrëveshje sigurie me Australinë në mars 2007 dhe Indinë në tetor 2008.[16][17] Është vendi dhurues i pestë në botë për ndihmën zyrtare për zhvillim, duke dhuruar 9.2 miliard $ në vitin 2014.[18] Në vitin 2017, Japonia kishte rrjetin e pestë më të madh diplomatik në botë.[19]

Japonia ka lidhje të forta me Shtetet e Bashkuara. Që kur Japonia u mposht nga Shtetet e Bashkuara dhe aleatët në Luftën e Dytë Botërore, të dyja shtetet kanë mbajtur marrëdhënje të ngushta ekonomike dhe mbrojtëse. Shtetet e Bashkuara janë një treg i madh për eksportet japoneze dhe është burimi i parë për importet japoneze; Shba-ja është gjithashtu e angazhuar për të mbrojtur Japoninë, duke vendosur disa baza ushtarake për atë qëllim.[20] Pasi Japonia u mposht në Luftën e Dytë Botërore, Ishujt e Marianës Veriore të kontrolluara nga Japonia kaluan në kontrollin e Shteteve të Bashkuara.[21]

Japonia kundërshton kontrollin e Rusisë mbi pjesën jugore të Ishujve Kuril (përfshirë Etorofu, Kunashiri, Shikotan, dhe Habomai), të cilat u pushtuan nga Bashkimi Sovjetik në vitin 1945.[22] Edhe pse kontrolli i Koresë së Jugut mbi Shkëmbinjtë Liancourt (Japonisht: Takeshima, Koreanisht: Dokdo) njihet, Japonia vazhdon t'a kundërshtoj dhe vazhdon t'a konsiderojë si pjesë të vetën.[23] Japonia ka marrëdhënje të tensionuar me Republikën Popullore të Kinës dhe Republikën e Kinës për Ishujt Senkaku;[24] me Republikën Popullore të Kinës, Japonia ka mosdakortësi edhe rreth statusit të Okinotorishimas.

Siguria[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Ushtria[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Japonia ka një nga buxhetet më të mëdhaja në botë për ushtrinë.[25] Ushtria e vendit (Forcat Vetë-Mbrojtëse Japoneze – FVMJ) është e kufizuar nga neni 9 i Kushtetutës Japoneze, e cila i heq të drejtën Japonisë për të shpallur luftë ose për të përdorur forcën ushtarake në mosmarrëveshjet ndërkombëtare. Kështu që, Forcat Vetë-Mbrojtëse të Japonisë janë një ushtri e pazakontë që kurrë nuk ka qëlluar jashtë territorit të Japonisë.[26] Japonia është shteti aziatik i renditur më lartë në Indeksin Global të Palqes.[27]

Ekonomia[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Japonia është ndër vendet më të zhvilluara të botës. Ajo zë vendin e parë në Azi dhe të dytin në botë pas SHBA-së. Bujqësia ndonëse nuk i plotëson nevojat e vendit ka një shumëllojshmëri kulturash si: pambuku, caji, thekra etj. Industria është e fuqishme e shumëdegëshe: industria mekanike, elektronike, e informacionit, e përpunimit të qeramikës, industria kimike etj. Përvec këtyre i zhvilluar është turizmi për shkak të vlerave historike të vendit dhe peshkimi kryesisht për shkak të klimës dhe për eksportimin e algave.

Demografia[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Red right arrow.svg
 Artikulli kryesor: Demografia e Japonisë.

Japonia ka një popullsi prej 127.433.494 banorë. Shtimi natyror është i ulët. Dendësia mesatare e popullsisë është 337 banorë/km². Shpërndarja e saj është e pabarabartë. Pjesa më e madhe e popullsisë është përqendruar kryesisht në ultesira, fushëgropa, rrafshina aluvionale dhe gjatë bregdetit. Popullsia në Japoni është homogjene. Gjuha zyrtare është japonishtja. Popullsia është e besimit shinto, budist dhe kristianë. Në Japoni jetojnë edhe 2 milionë banorë të huaj, si: koreanë, kinezë, brazilianë, filipinas, amerikanë, tajlandezë, etj. Rreth 79 % e popullsisë është përqendruar në qytete. Kryeqyteti i vendit është Tokjo, i cili është një ndër qytetet më të mëdha në botë. Qytete të tjera të mëdha janë: Osaka, Kobe, Nagoya dhe Yokohama etj.

Kultura[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Red right arrow.svg
 Artikulli kryesor: Kultura në Japoni.
Telekomunikacioni
Transporti
Ushtria
Turizmi

Sporti[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Tradicionalisht, sumo është konsideruar sporti kombëtar i Japonisë.[28] Artet marciale japoneze, xhudo, karateja dhe kendo janë sporte që praktikohen dhe pëlqehen nga shumica e popullisë së vendit. Pas Meiji Restoration, shumë sporte perëndimore hynë për herë të parë në Japoni dhe u shpërndanë edhe në sistemin arsimor të vendit.[29]

Japonia ka qënë vendi organizator i Lojërave olimpike në disa raste; ata kanë mikpritur Lojërat olimpike verore në Tokjo në vitin 1964 dhe Lojërat olimpike dimërore në Sapporo në vitin 1972 dhe Nagano në vitin 1998.[30] Për më tepër, Japonia organizoi Kampionatin Botëror të Basketbollit 2006.[31] Tokjo gjithashtu do të jetë vendi organizator i Lojërave olimpike verore 2020, duke u bërë qyteti i parë aziatik që organizon këtë ngjarje dy herë.[32] Shteti ka pasur të drejtën të organizojë Kampionatin Botëror të Vollejbollit për Gra në pesë raste (1967, 1998, 2006, 2010 dhe 2018), më shumë se çdo shtet tjetër.[33] Japonia është shteti më i suksesshëm aziatik në sportin e rregbisë, duke fituar trofeun Pesë Kombet Aziatike gjashtë herë (rekord) dhe trofeun e sapoformuar IRB Kupa e Kombeve të Paqësorit në vitin 2011. Japonia gjithashtu do të jetë vendi organizator i Kupës së Botës së Rregbisë për vitin 2019.[34]

Bejsbolli është aktualisht sporti më i përhapur dhe i ndjekur në vend. Liga elitare profesionale e Japonisë, e quajtur Nippon Professional Baseball, u themelua në vitin 1936 dhe konsiderohet gjerësisht si liga më elitare të bejsbollit profesionist në botë pas Ligave Madhore të Amerikës së Veriut. Që nga themelimi i Ligës Profesionale të Futbollit në Japoni në vitin 1992, futbolli ka fituar një vëmëndje të madhe në vend.[35] Japonia ishte vendi organizator i Kupës Interkontinentale nga viti 1981 e deri në vitin 2004 si dhe sëbashku me Korenë e Jugut mikpritën FIFA Kupën e Botës në vitin 2002.[36] Japonia është një nga ekipet më të suksesshme të futbollit në Azi, duke fituar Kupën e Azisë katër herë.[37] Ekipi i grave fitoi Kupën e Botës për Gra në vitin 2011.[38] Golfi gjithashtu është një sport popullor në Japoni,[39] ashtu siç janë edhe llojet e garave me makina si seritë e Super GT dhe Formula Nippon.[40] Në basketboll, Japonia ka prodhuar tre lojtarë që kanë mundur të luajnë në NBA, liga më elitare e basketbollit në botë.[41][42][43]

Lidhje të jashtme[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

 Commons: Japonia – Album me fotografi dhe/apo video dhe materiale multimediale
 Commons: Japonia – Album me fotografi dhe/apo video dhe material multimediale


Burime i të dhënave[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

  1. ^ Nihon Rettō | url = https://archive.is/20120523205056/dic.yahoo.co.jp/dsearch?enc=UTF-8&p=%E3%81%AB%E3%81%BB%E3%82%93%E3%82%8C%E3%81%A3%E3%81%A8%E3%81%86&dtype=0&stype=1&dname=0ss | publisher = Daijirin / Yahoo Japan dictionary | accessdate = 2007-05-07
  2. ^ Japanese Palaeolithic Period, Charles T. Keally
  3. ^ "The earliest known pottery comes from Japan, and is dated to about 10,600 BC. China and Indo-China follow shortly afterwards" ("Past Worlds" The Times Atlas of Archeology. p. 100, 1995). Alternatively, the Metropolitan Museum of Art's Timeline of Art History [1] notes "Carbon-14 testing of the earliest known shards has yielded a production date of about 10,500 BC, but because this date falls outside the known chronology of pottery development elsewhere in the world, such an early date is not generally accepted". [2]. Calibrated radiocarbon measures of carbonized material from pottery artifacts: Fukui Cave 12500 +/-350 BP and 12500 +/-500 BP (Kamaki & Serizawa 1967), Kamikuroiwa rockshelter 12, 165 +/-350 years BP in Shikoku (Esaka et al. 1967), from "Prehistoric Japan", Keiji Imamura, p46.
  4. ^ "Yayoi Period History Summary," BookRags.com; Jared Diamond, "Japanese Roots," Discover 19:6 (June 1998); Thayer Watkins, "The Genetic Origins of the Japanese"; "Shinto — History to 1900 Archived 7 August 2008[Date mismatch] at the Wayback Machine.," Encyclopædia Britannica.
  5. ^ Earlier Start for Japanese Rice Cultivation, Dennis Normile, Science, 2003
  6. ^ "Buddhist Art of Korea & Japan," Asia Society Museum; "Kanji," JapanGuide.com; "Pottery," MSN Encarta; "History of Japan," JapanVisitor.com.
  7. ^ Delmer M. Brown (ed.), red. (1993). The Cambridge History of Japan. Cambridge University Press. ff. 140–149. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)Mirëmbajtje CS1: tekst shtesë: lista e redaktorëve (link); George Sansom, A History of Japan to 1334, Stanford University Press, 1958. p. 47. ISBN 0-8047-0523-2
  8. ^ http://encarta.msn.com/encyclopedia_761566679/Japan.html Archived 16 December 2008[Date mismatch] at the Wayback Machine. |title="Japan" |publisher=Microsoft Encarta Online Encyclopedia |year=2006 |accessdate=2006-12-28
  9. ^ url=http://www.worldinfozone.com/country.php?country=Japan |title=Japan Information—Page 1 |publisher=WorldInfoZone.com |accessdate=2006-12-28
  10. ^ url=http://esa.un.org/unpp/ Archived 21 March 2007[Date mismatch] at the Wayback Machine. |title=World Population Prospects |publisher=UN Department of Economic and Social Affairs |accessdate=2007-03-27
  11. ^ url=http://volcano.und.edu/vwdocs/volc_images/north_asia/japan_tec.html Archived 4 February 2007[Date mismatch] at the Wayback Machine. |title=Tectonics and Volcanoes of Japan |publisher=Oregon State University |accessdate=2007-03-27
  12. ^ http://www.jnto.go.jp/eng/arrange/attractions/hotSprings.html |title=Attractions: Hot Springs |publisher=JNTO |accessdate=2007-04-01
  13. ^ url=http://www.jnto.go.jp/eng/arrange/essential/climate.html Archived 18 February 2011[Date mismatch] at the Wayback Machine. |title=Essential Info: Climate |publisher=JNTO |accessdate=2007-04-01
  14. ^ url=http://www.japannewsreview.com/society/national/20070816page_id=1553 Archived 18 August 2016[Date mismatch] at the Wayback Machine. |title=Gifu Prefecture sees highest temperature ever recorded in Japan - 40.9 |publisher=Japan News Review Society |date=2007-08-16| accessdate=2007-08-16
  15. ^ Japan—City Population
  16. ^ "Japan-Australia Joint Declaration on Security Cooperation" [Japonia-Australia i bashkohen Deklaratës mbi Bashkpunimin e Sigurisë] (në anglisht). Ministria e Punëve të Jashtme. Marrë më 25 gusht 2010.
  17. ^ "Joint Declaration on Security Cooperation between Japan and India" [Deklarata e Përbashkët mbi Bashkpunimin e Sigurisë ndërmjet Japonisë dhe Indisë] (në anglisht). Ministry of Foreign Affairs. 22 tetor 2008. Marrë më 25 gusht 2010.
  18. ^ "Statistics from the Development Co-operation Report 2015" [Statistikat nga Bashkpunimi i Zhvillimit Raporti 2015] (në anglisht). OECD. Marrë më 15 nëntor 2015.
  19. ^ "Global Diplomacy Index – Country Rank" [Indeksi i Diplomacisë Globale]. Lowy Institute (në anglisht). Marrë më 1 prill 2018.
  20. ^ "Japan's Foreign Relations and Role in the World Today" [Marrëdhënjet e Jashtme të Japonisë dhe Roli në Botë Sot]. Asia for Educators (në anglisht). Marrë më 13 nëntor 2016.
  21. ^ The Covenant to Establish a Commonwealth of the Northern Mariana Islands in Political Union With the United States of America, Stampa:USStatute
  22. ^ "Japanese Territory, Northern Territories" [Territoret japoneze, territoret veriore]. mofa.go.jp (në anglisht). MOFA. 4 prill 2014.
  23. ^ "Japanese Territory, Takeshima" [Territoret Japoneze, Takeshima]. mofa.go.jp (në anglisht). MOFA. 30 korrik 2014.
  24. ^ "Japanese Territory, Senkaku Islands" [Territoret Japoneze, Ishujt Senkaku]. mofa.go.jp (në anglisht). MOFA. 13 prill 2016.
  25. ^ "The 15 countries with the highest military expenditure in 2009" [15 shtetet me buxhetin më të madh ushtarak në 2009] (në anglisht). Stockholm International Peace Research Institute. Arkivuar nga origjinali origjinali më 17 shkurt 2011. Marrë më 16 janar 2011.
  26. ^ 正論, maj 2014 (171).
  27. ^ "Global Peace Index - 2015" [Indeksi Global i Paqes - 2015] (në anglisht). Chartsbin.com. Marrë më 26 shtator 2019.
  28. ^ "Sumo: East and West" [Sumo: Lindje dhe Perëndim] (në anglisht). PBS. Marrë më 10 mars 2007.
  29. ^ "Culture and Daily Life" [Kultura dhe Jeta e Përditshme]. Ambasada e Japonisë në MB. Arkivuar nga origjinali origjinali më 17 mars 2007. Marrë më 27 mars 2007. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  30. ^ "Olympic History in Japan" [Historia e lojërave olimpike në Histori] (në anglisht). Japanese Olympic Committee. Marrë më 7 janar 2011.
  31. ^ "2006 FIBA World Championship" [2006 FIFA Kampionati Botëror] (në anglisht). FIBA. Marrë më 10 maj 2017.
  32. ^ "Lojrat Olimpike 2020 do të mbahen në Tokio". Gazeta Panorama. 8 shtator 2013. Marrë më 25 shtator 2019. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  33. ^ "The Game – World Championships – FIVB Women's World Championships Finals" [Loja – Kampionatet Botëror – FiVB Finalet e Kampionatit Botëror] (në anglisht). FIVB. Marrë më 13 qershor 2017.
  34. ^ "rugbyworldcup.com". Arkivuar nga origjinali origjinali më 17 dhjetor 2013. Marrë më 1 nëntor 2013. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  35. ^ "Soccer as a Popular Sport: Putting Down Roots in Japan" [Futbolli si një sport popullor: Duke hequr rrënjët në Japoni] (PDF) (në anglisht). The Japan Forum. Marrë më 1 prill 2007.
  36. ^ "Previous FIFA World Cups" [FIFA Kupat e Botës të mëparshëm] (në anglisht). FIFA.com. Marrë më 7 janar 2011.
  37. ^ "Team Japan" [Ekipi i Japonisë] (në anglisht). Asian Football Confederation. Marrë më 2 mars 2014.
  38. ^ "Japan edge USA for maiden title" [Japonia mposht Shba-në për titullin e parë] (në anglisht). FIFA.com. 17 korrik 2011. Marrë më 17 korrik 2011.
  39. ^ Varcoe, Fred. "Japanese Golf Gets Friendly" [Golfi japonez bëhet miqësor]. Metropolis (në anglisht). Arkivuar nga origjinali origjinali më 26 shtator 2007. Marrë më 1 prill 2007.
  40. ^ Clarke, Len. "Japanese Omnibus: Sports". Metropolis (në anglisht). Arkivuar nga origjinali origjinali më 26 shtator 2007. Marrë më 1 prill 2007.
  41. ^ "Hoop Dreams – Yuta Tabuse, "The Jordan of Japan"" [Yuta Tabuse, "Jordani i Japonisë"] (në anglisht). Konsullata e Përgjithshme e Japonisë në New York. Arkivuar nga origjinali origjinali më 3 dhjetor 2010. Marrë më 19 janar 2009.
  42. ^ Silva, Matthew De. "The half-Asian, half-African Rui Hachimura is the future of basketball" [Gjysëm-aziatiku, gjysëm-afrikani Rui Hachimura është e ardhmja e basketbollit] (në anglisht). Quartz. Marrë më 18 gusht 2019.
  43. ^ "Memphis Grizzlies sign Yuta Watanabe to two-way contract" [Memphis Grizzlies firmosin me Yuta Watanabe një kontratë me dy drejtime]. NBA.com (në anglisht). Marrë më 18 gusht 2019.