Kanadaja

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Shko te: navigacion, kërko
Canada
Flamuri Kanada S.png Emblema - Kanadaja
Flamuri Stema
Moto Kombëtare: A Mari Usque Ad Mare
(Lat.: Nga deti në det)
Vendndodhja - Kanadaja

Kanadaja është shtet në kontinentin e Amerikës Veriore. Kryeqyteti i saj është Ottawa.


Historia[redakto | redakto tekstin burimor]

Ndërsa traditat e aborigjenëve ishte që banorët e hershëm kishin trashëguar pjesë te Kanada-së që nga agu i kohës, studimet e arkeologjistëve tregojnë prezencen njerëzore në veri Yukon rreth 26,000 vjet më parë, dhe në jug të Ontario rreth 9,500 vjet më para. Evropianët e parë erdhën kur Vikingët u vendosën përkohësisht në L'Anse aux Meadows pas vdekjes së Krishtit. Evropianët e ardhshëm që eksploruan bregdetin e Kanada-së Atlantike ishin John Cabot në 1497 dhe Martin Frobisher në 1576 nga Anglia, dhe Jacques Cartier në 1534 dhe Samuel de Champlain në 1603 nga Franca. Ligjet e para të përhershme europiane u themeluan nga francezët në Port Royal ne 1605 dhe Quebec City në 1608, dhe nga britaniket në Newfoundland rreth 1610. Eksploruesit europian sollën sëmundjet europiane, të cilat u përhapën në mënyrë të shpejtë midis aborigjenëve, gjë e cila solli uljen e popullsisë aborigjene.

Politika[redakto | redakto tekstin burimor]

Kanadaja ka nje forme qeverisje "Republike Federale". Shteti eshte i perbere nga disa shtete te tjera me te vogla. Ka dhomen e Senatit dhe parlamentin. Presidenti zgjidhet nga populli. Qendra politike e saj ështe Otava.

Gjeografia[redakto | redakto tekstin burimor]

Kanadaja, së bashku me Alaskën, zënë pjesën veriore të Amerikës së Veriut dhe pas Rusisë, është vendi më i madh në botë për nga sipërfaqja. Në jug dhe në veriperëndim kufizohet me SHBA dhe në tri anë laget nga deti: oqeani Paqësor në perëndim, oqeani i Ngrirë Arktik në veri dhe oqeani Atlantik në lindje.

Territori i Kanadasë mund të ndahet në tri zona. Në verilindje gjejmë zonën me male të vjetër, të sheshuar nga erozioni, e cila quhet Mburojë Kanadeze. Në zonën qendrore, përreth gjirit të Hudsonit, shtrihet zona e sheshtë e Ultësirave Qendrore. Në perëndim ngrihen vargmalet e Brigjeve dhe malet Shkëmborë.

Kanadaja është e rrethuar nga ishuj të shumtë, sidomos në veri të vendit, që shtyhen deri pranë Polit të Veriut. Në lindje, në Atlantik, ndodhet ishulli më i madh: ishulli Toka e Veriut. Në perëndim brigjet janë shkëmbore, me fjorde të thellë.

Lumenj të shumtë e përshkojnë Kanadanë, shumica derdhen në veri dhe janë të ngrirë në shumicën e kohës. San Lorenci buron nga liqeni Ontario dhe derdhet në Atlantik. Ky lumë lidh oqeanin me pesë Liqenet e Mëdhenj.

Në Kanada në veri ndodhen plot 250 mijë liqene. Më kryesorët janë: Liqeni i Sipërm, Huron, Eire, Miçigan dhe Ontario, që përbëjnë, në jug, një pjesë të kufirit me SHBA.

Kanadaja ka klimë të ftohtë dhe mbulohet nga pyjet. Më të përhapur janë pisha e bardhë dhe sidomos, panja e sheqerit, simbol i njohur i vendit: gjethja e saj është edhe në flamurin kanadez. Ultësira Qendrore përbëhen nga prerí të gjera.

Sot Kanadaja është një ndër shtatë vendet më të industrializuara të botës. Zhvillimi i saj ekonomik i përket kohëve të vona dhe ka ndodhur në sajë të lidhjeve të ngushta me ekonominë e SHBA. U zgjerua sektori industrial (siderurgji dhe metalurgji) dhe industria minerare. Nëntoka e Kanadasë është e pasur me ar, argjend, hekur, nikel, amiant, uranium dhe burime energjetike (qymyr, gaz natyror dhe naftë).

Sektori industrial i teknologjisë së lartë (informatika, elektronika, bioteknologjitë, telekomunikacioni) dhe përpunimi i drurit ka bërë përparime të mëdha. Kanadaja prodhon 30% të letrës që përdorin gazetat në të gjithë botën. Vetëm një pjesë fare e vogël e tokës (rreth 10%) përdoret nga bujqësia. Mbillet gruri (prodhues kryesor në botë), elbi dhe tërshëra. Kanadaja, Meksika dhe SHBA kanë krijuar NAFTA-n (North American Free Trade Agreement), një bashkim që i ka forcuar marrëdhëniet e tyre tregtare.

Demografia - Popullsia[redakto | redakto tekstin burimor]

Lëvizja e popullsisë së Kanadasë

Kanadaja banohet thuajse tërësisht nga popullsia e bardhë, e formuar nga pasardhësit e kolonizatorëve evropianë. Sot, mbi 60 % e popullsisë flet anglisht, rreth 24% frëngjisht (Kubek). Grupe të tjera përbëhen nga italianë, gjermanë dhe holandezë. Kohët e fundit janë shpërngulur edhe shumë shqiptarë. Niveli i jetesës së kanadezëve është shumë i lartë dhe janë mjaft të zhvilluara shërbimet sociale. Popullsia e dikurshme vendase, lëkurëkuqtë dhe eskimezët, jetojnë të mënjanuar dhe përbëjnë 0.5 milionë banorë. Rajoni lindor, sidomos zona e Liqeneve të Mëdhenj në kufi me SHBA është pjesa më e populluar e Kanadasë, ku ndodhen edhe qytetet më të rëndësishme. Në pjesën tjetër të vendit, zona të gjera janë pak të ose aspak të populluara. Qyetet kryesore janë: Otava (340.000 banorë) kryeqyteti federal, Monteral (1.100.000 banorë), Toronto (2.800.000 banorë) dhe Vankuver (600.000 banorë).

Kultura[redakto | redakto tekstin burimor]

Kanada është një vend mërgimtarësh (emigrantëve) dhe kultura e saj është një mikro mozaik i kulturës botërore. Në këtë mozaik kanadez edhe kultura e krijuar mbi themelet shqiptare ka arritur të zhvillohet në një shkallë organizimi shoqërorë në bashkësi kulturore. Për zhvillimin e më tutjeshëm të kësaj kultre përkujdesen organizata e bashkësi të ndryshme shoqërore shqiptare dhe kandeze që në gjirin e vetë kanë shqiptarë dhe fëmijt e tyre me shtetësi kanadeze dhe pjestarë tjerë të kësaj shtetësie.

Si elemente të kësaj kulture është edhe shkolla shqipe "Nënë Tereza" në Montreal, themelar më 19 Janar 2002 nga Bashkësia Shqiptare e Kubekut ne Montreal

Të tjera[redakto | redakto tekstin burimor]

  • Gjuha

Kanadaja ka dy gjuhë zyrtare, anglishten dhe frengjishten, prej 59.7% dhe 23.2% e popullsisë perkatësisht. Kjo e bën Kanadanë një shtet bilingual.

  • Himni Kanadez

O Kanada! Shtëpia jonë dhe toka native! Dashuri e vërtetë patriote në të gjithë bijtë e tu komando.

Me zemra të ndezura të shohim ty të rritur, Veriu i vërtetë i fortë dhe i lirë!

Nga larg dhe gjatë, O Kanada, ne qëndrojmë në roje për ty.

Zot mbaje tokën tonë të lavdishme dhe të lirë! O Kanada ne qëndrojmë në roje për ty.

O Kanada ne qëndrojmë në roje për ty.

Telekomunikacioni[redakto | redakto tekstin burimor]

Kanadaja ka disa rrjete celularësh dhe ka numër të madh përdoruesish interneti. Rreth 60% e popullsisë përdor internetin në shtëpi, punë dhe në shkolla.

Transporti[redakto | redakto tekstin burimor]

Në Kanada ka disa lloje transportesh. Ndër kryesoret janë transporti urban, me tren apo me biçikletë. Shumica e kanadezëve preferojnë të udhëtojnë me biçikleta ose në këmbë.

Ushtria[redakto | redakto tekstin burimor]

Në Kanada ka ushtri të specializuar për misione paqëruatëse. Kanadaja është vend i NATO dhe kontribon në të. Ushtria e saj ka rreth 68 mijë ushtarë, ndër to edhe femra. Mosha e ushtarëve varion nga 17-70 vjeç.

Pushime[redakto | redakto tekstin burimor]

Kanadaja njihet si vend me klimë kontinentale të ftohtë dhe polare në veri. Në pushime malore ata përdorin ski apo skejtbord dhe bëjnë gara. Pushimet malore janë kryesoret në vend. Por ka edhe pushime bregdetare.

Shiko dhe këtë[redakto | redakto tekstin burimor]

 Commons: Kanadaja – Album me fotografi dhe/apo video dhe material multimediale

Shoqatat tjera, kulturore shqiptare në Kanadë

Faqe informative