Shko te përmbajtja

Kolonia Romake

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Hartë që tregon "roman coloniae" më shekullin e II, pas Trajanit.

Një koloni romake (njëjësi latinisht colonia shumësi coloniae) ishte një ngulim i qytetarëve romakë, duke themeluar një stacion romak në territorin e federuar ose të pushtuar, me qëllim sigurimin e tij. Në vijim, gjithësesi, termi do të përcaktonte statusin më të lartë të një qyteti romak. Është gjithashtu origjina e termit modern "koloni".

Nën Republikën Romake, e cila nuk kishte ushtri të përhershme, qytetarët e saj u ngulitën në qytetet e pushtuara si një lloj garnizoni. Ishin dy lloje kolonish:[1][2]

  • Koloni Romake, coloniae civium Romanorum ose coloniae maritimae, pasi ato shpesh ndërtoheshin afër detit, p.sh. Ostia (350 p.e.s.) dhe Rimini (268 p.e.s.). Kolonët përbëheshin prej rreth tre qint veteranë romakë me familjet e tyre, të cilëve u caktoheshin nga 1 deri në 2.5 hektarë tokë bujqësore nga ager colonicus (tokat shtetërore), si dhe përdorimin lirë të ager compascus scripturarius (tokat e zakonshme shtetërore) për kullota dhe pyje.[3]
  • Kolonitë Latine (coloniae latinae) ishin në mënyrë të konsiderueshme më të mëdha se kolonitë romake. Ato ishin fortesa ushtarake afër ose në territor armik. Ato mund të kenë qenë të ngjashme me klerukinë Athinase. Kolonëve u jepeshin prona të mëdha deri në 35 hektarë. Ata e humbisnin qytetarinë romake (d.m.th. shtetësinë), të cilën ata mund ta rifitonin nëse riktheheshin në Romë.

Pas vitit 133 p.e.s. tribunës futën reforma për të mbështetur të qytetarët e varfër, për tu bërë fermerë prapë në kolonitë e reja si ngulime bujqësore (p.sh. Tarentum në vitin 122 p.e.s.).

Nën Jul Çezarin dhe periudhën perandorake, duke filluar nga Augusti, mijëra veteranëve legjionarë romakë iu dhanë toka në shumë coloniae përgjatë perandorisë dhe qenë përgjegjës për romanizimin e shumë territoreve (kryesisht në përhapjen e latinishtes, Ligjeve Romake and zakoneve romake).

Sipas Tit Livit, kolonitë e para të Romës u themeluan rreth vitit 752 p.e.s. në Antemnae dhe Crustumerium, të dyja në Latium.[4]

Koloni të tjera u themeluan në Signia në shekullin e VI p.e.s., Velitrae dhe Norba në shekullin e V p.e.s., pastaj Ostia, Antiumi dhe Tarracina në fundin e shekullit të IV. Në periudhën e parë të kolonizimit, e cila zgjati deri në fund të Luftërave Punike, kolonitë ishin kryesisht ushtarake në qëllim, duke synuar të mbronin territorin romak.

Kolonia e parë romake jashtë Italisë ishte me gjasa Italica në Hispania[5] e themeluar në vitin 206 p.e.s. nga Publius Kornelius Shipioni gjatë Luftës së Dytë Punike.[6]

Gjatë Perandorisë, kolonitë u bënë qendra të mëdha për ngulimin e veteranëve të ushtrisë, veçanërisht në Afrikën Veriore Romake, e cila kishte dendësinë më të madhe të kolonive romake për rajon në Perandorinë Romake, ku popullsia italike përbënte më shumë se një të tretën e popullsisë së përgjithshme gjatë shekullit të II.

Nën Mbretërinë

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
  • 752 p.e.s. në Antemnae dhe Crustumerium, të dyja në Latium.
  • 745 p.e.s. (ose 737 p.e.s.) Fidenae u bë një koloni romake
  • 737 p.e.s. Cameria

Nën Republikën Romake

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Kontratat e reja bilaterale mbrojtëse me Falerii, Tarquinii (Etruria) Caere (prapë), Pomptina dhe Poplilia tribus (tribu) u formuan territoret e Antiumit

Nën Principatën Romake

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Kolonitë nuk u themeluan në shkallë të gjerë deri në fillimin e Principatës. Augusti, i cili dëshironte të nguliste mbi njëqint mijë nga veteranët e tij, pas përfundimit të luftërave të tij civile, filloi një program masiv krijimi kolonish përgjatë perandorisë së tij. Megjithatë, jo të gjitha kolonitë ishin qytete të reja. Shumë ishin krijuar nga vendbanime tashmë të banuara dhe procesi i kolonizimit thjeshtë i zgjeroi ato. Disa nga këto koloni më vonë do të rriteshin në qytete të mëdha (Këlni i tanishëm u themelua fillimisht si një koloni romake). Gjatë kësaj kohe, qytetet provinciale morën rangun kolonive, duke fituar disa të drejta dhe privilegje.[7] Pas periudhës së perandorëve Severanë kolonitë e reja ishin vetëm qytete që iu dha statusi (shpesh duke i përjashtuar nga taksimi) dhe në shumicën e rasteve gjatë kohëve të fundit perandorake, nuk kishte më ngulime legjionarësh të tërhequr.

Efektet dhe trashëgimia e kolonizimit

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Kolonitë romake ndonjëherë shërbyen si një rezervë potenciale e veteranëve, që mund të thirreshin gjatë kohëve të krizave. Megjithatë, këto koloni shërbyen në mënyrë më të rëndësishme për të prodhuar qytetarë të ardhshëm romakë dhe kështu rekrutë për Ushtrinë Romake.[7]

Kolonitë romake luajtën një rol të rëndësishëm në përhapjen e latinishtes brenda qenrës dhe jugut të Gadishullit Italian, gjatë perandorisë së hershme.[8] Kolonitë u treguan popullsive vendase përreth një shembull të jetës romake.[9] Kur veteranët nguliteshin zakonisht kishte beqarë deri në lirim, që martoheshin me gra vendase, kolonitë prireshin të bëheshin kulturalisht të integruara me rrethinat e tyre brenda pak brezave.

Emri modern Emri latin Vendi modern Provinca romake Themelimi ose promovimi Themeluesi ose promotori Informacion shtesë
Arles Colonia Iulia Paterna Arelatensis Sextanorum Franca Gallia Narbonensis 45 p.e.s. Jul Çezari
Beogradi Singidunumi Serbia Moesia Superior 239 i e.s. Themeluar nga keltët rreth vitit 279 p.e.s., pushtuar nga romakët në vitin 15 p.e.s.
Budapesti Aquincum Hungaria Panonia 41-54
Carteia Carteia Spanja Hispania Ulterior 171 p.e.s. Senati Romak
Kolçester Colonia Claudia Victricensis Camulodunum Mbretëria e Bashkuar Britannia / Britannia Superior / Maxima Caesariensis 49 Klaudi
Këlni Colonia Claudia Ara Agrippinensium Gjermania Germania Inferior 50 Klaudi
Jeruzalemi (në sitin e) Colonia Aelia Capitolina Hierosoloma Izraeli dhe Palestina Judaea pas Revoltës së Bar Kokhbasë Adriani
Linkolni Lindum Colonia ose Colonia Domitiana Lindensium Mbretëria e Bashkuar Britannia / Britannia Inferior / Flavia Caesariensis 71 Domiciani
Narbonë Colonia Iulia Paterna Claudius Narbo Martius Decumanorum Franca Gallia / Gallia Narbonensis 118 p.e.s. Gnaeus Domitius Ahenobarbus e rithemeluar nga Çezari në vitin 45 p.e.s.[10]
Patra Colonia Augusta Achaica Patrensis Greqia Achaia Pas Betejës së Aktiumit Augusti
Şebinkarahisar Colonia (Κολώνεια) Turqia Bithynia et Pontus shekulli I p.e.s. Pompeu [11]
Mudanja Colonia Iulia Concordia Apamea Turqia Bithynia-Pontus rr. 45 p.e.s. Jul Çezari
Jorku Eboracum Mbretëria e Bashkuar Britannia / Britannia Inferior / Britannia Secunda fillimi i shekullit të III[12] Karakala
Mérida Colonia Emerita Augusta Spanja Hispania / Lusitania 25 p.e.s. Augusti Për veteranët e luftës së legjioneve V Alaudae dhe X Gemina
Sarmizegetusa Colonia Ulpia Traiana Sarmizegetusa Rumania Dacia 106-110 Trajani
Alba Iulia Apulum Rumania Dacia 180-192 [13] Komodi
Kluzh-Napoka Napoca Rumania Dacia gjysma e dytë e shekullit të II Komodi
Drobeta-Turnu Severin Drobeta Rumania Dacia 198-208 [14] Septim Severi
Gigen Oescus Bullgaria Moesia Inferior 106-112 Trajani
Lubjana Colonia Iulia Aemona Sllovenia Illyricum 14 ose 15 Dekret i Augustit, përfunduar nga Tiberi Mbi sitin e Legio XV Apollinaris, pasi ai u largua për në Carnuntum
Debelt Colonia Flavia Pancensis Deultum Bullgaria Thracia Pas Vitit të Katër Perandorëve Vespaziani Për veteranët e Legio VIII Augusta
Qalunya Colonia Amosa ose Colonia Emmaus[15] Izraeli Judaea Pas vitit 71 Vespaziani Mund të ketë qenë Emmaus i Besëlidhjes së Re.[16]
Zaragoza/Saragossa Caesaraugusta Spanja Hispania Tarraconensis Midis viteve 25 p.e.s. dhe 11 p.e.s.[17] Augusti Për ngulitur veteranët e ushtrisë nga Luftërat Kantabriane.
Augsburg Augusta Vindelicorum Gjermania Raetia 15 p.e.s.[18] Augusti Emri do të thotë "qyteti augustian i Vindelici"[19]
  1. ↑ E.T. Salmon, The Coloniae Maritimae, Athenaeum, N.S.41 (1963) 3-33
  2. ↑ A.N. Sherëin-Ëhite, The Roman Citizenship, 86
  3. ↑ C.G.Severino, Crotone. Da polis a città di Calabria, 1988, fq. 29
  4. ↑ Tit Livi, Ab Urbe Condita Libri, 1:11
  5. ↑ Tit Livi (25 qershor 2009). Hannibal's War: Books 21-30 (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-955597-0. Arkivuar nga origjinali më 17 shkurt 2023. Marrë më 17 shkurt 2023.
  6. ↑ Apiani, Iberian Wars 38
  7. 1 2 Nigel, Rodgers (2006). Roman Empire (në anglisht). Hazel Dodge. Londër: Lorenz Books. ISBN 075481602-8. OCLC 62177842.
  8. ↑ "History of Europe - Romans". Encyclopædia Britannica (në anglisht).
  9. ↑ "Colonia - Livius". Livius.org (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2 korrik 2018.
  10. ↑ "CHRONOLOGIE - Les grandes dates - Narbo Martius". bib.cervantesvirtual.com (në frëngjisht). Arkivuar nga origjinali më 4 mars 2016.
  11. ↑ Prokopi i Çezaresë De Aedificiis 3.4.6-7
  12. ↑ "EBORACUM or Eburacum or Eburaco (York) Yorkshire, England". perseus.tufts.edu (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 10 gusht 2020.
  13. ↑ "APULUM (Alba Iulia) Romania" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 4 maj 2021.
  14. ↑ "DROBETA or Drubeta (Drobeta-Turnu Severin) Romania". perseus.tufts.edu (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 4 maj 2021.
  15. ↑ Khalidi, 1992, fq. 309
  16. ↑ Conder dhe Kitchener, 1883, SWP III, fq. 40
  17. ↑ Sivan, H.; S. Keay; R. Mathisen; DARMC, R.; Talbert, S.; Gillies, J.; Åhlfeldt; J. Becker; T. Elliott. "Places: 246344 (Col. Caesaraugusta)" (në anglisht). Pleiades. Arkivuar nga origjinali më 24 dhjetor 2014.
  18. ↑ Jecmen, Gregory; Spira, Freyda (2012). Imperial Augsburg: Renaissance Prints and Drawings, 1475-1540 (në anglisht). National Gallery of Art (U.S.). fq. 25. ISBN 978-184822122-2.
  19. ↑ Tore Janson (2007). A Natural History of Latin (në anglisht). Oksford: Oxford University Press. fq. 169. ISBN 978-0-19-162265-6.
  • Bradley, Guy, and John-Paul Wilson, eds. 2006. Greek and Roman Colonization: Origins, Ideologies and Interactions. Swansea, UK: Classical Press of Wales.
  • Broadhead, William. 2007. "Colonization, Land Distribution, and Veteran Settlement". In A Companion to the Roman Army. Edited by Paul Erdkamp, 148–163. Blackwell Companions to the Ancient World. Malden, MA: Blackwell.
  • Crawford, Michael H. 2014. "The Roman History of Roman Colonisation". In The Roman Historical Tradition: Regal and Republican Rome. Oxford Readings in Classical Studies. Edited by James H. Richardson and Federico Santangelo. Oxford; New York: Oxford University Press.
  • Curchin, Leonard A. 1991. Roman Spain: Conquest and Assimilation. London: Routledge.
  • Fuhrmann, Christopher J. 2012. Policing the Roman Empire: Soldiers, Administration, and Public Order. Oxford and New York: Oxford Univ. Press.
  • Salmon, Edward T. 1955. "Roman Expansion and Roman Colonization in Italy". Phoenix 9.2: 63–75.
  • Stek, Tesse D. and Gert-Jan Burgers eds. 2015. The Impact of Rome on Cult Places and Religious Practices in Ancient Italy. Bulletin of the Institute of Classical Studies Supplement 132. London: Institute of Classical Studies, University of London.
  • Sears, Gareth. 2011. The Cities of Roman Africa. Stroud, UK: History Press.
  • Termeer, Marleen K. 2010. "Early Colonies in Latium (ca. 534–338 BC): A Reconsideration of Current Images and the Archaeological Evidence". Bulletin Antieke Beschaving 85:43–58.
  • Woolf, Greg. 1998. Becoming Roman: The Origins of Provincial Civilization in Gaul. Oxford: Oxford Univ. Press.

Lidhje të jashtme

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Marrë nga "https://sq.wikipedia.org/w/index.php?title=Kolonia_Romake&oldid=2873481"