Krishterimi në Shqipëri

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Jump to navigation Jump to search
Medieval Art in Albania

Krishtërimi në Shqipëri u themelua në të gjithë vendin në 100 pas Krishtit. Nga 1000 pas Krishtit, Perandoria Bizantine kryer misione të Kishës në këtë zonë. Me ndikimin në rritje të Venecias, françeskanët filluan të vendosen në Shqipëri deri në shekullit të 13-të. Nga shekullit të 15-të deri në shekullit të 19-të, nën sundimin e Perandorisë Osmane, krishterimi u zëvendësua nga Islami si fe e shumicës në Shqipëri. Një studim demografike nga vitit 2009 i Pew Research Center thekson se përqindja e muslimanë në Shqipëri është 79.9%. .[1] The CIA World Factbook gives a distribution of 70% Muslims, 20% Eastern Orthodox, and 10% Roman Catholics.[2] Megjithatë, Qeveria e Shqipërisë paraqiti versionin e vet të statistikave në lidhje me shpërndarjen e përkatësive fetare në Shqipëri duke parashtruar se në Shqipëri ka vetëm 38% muslimanë, 16% ortodoksë, 17% katolikë dhe 25% ateistë ose jo-fetarë.[3] Gjithësesi, nga ana tjetër, Baza e të Dhënave Botërore e CIA-s (CIA World Factbook) siguron shpërndarjen e popullatës fetar si muslimanë - 70%, ortodoksë - 20%, dhe katolikë - 10%. Megjithatë, qeveria e Shqipërisë ofron përqindjet e përkatësive fetare me vetëm 38% muslimanë, 16% ortodoksë, 17% katolikë dhe 25% ateistë apo jo-fetarë. Në regjistrimin e vitit 2011 - regjistrimi më i fundit në lidhur me këtë çështje - deklaroi se përkatësia fetare e popullsisë së Shqipërisë ishte: muslimanë 56.7%, padeklaruar 13.79%, katolikë 10.03%, ortodoksë 6.75%, besime të tjera fetare 5.49%, ateistë 2.5%, bektashinjë 2.09%, dhe krishterë të tjerë 0.14%. .[4]

Histori[redakto | përpunoni burim]

Përhapja e krishterimit në Shqipëri[redakto | përpunoni burim]

Shqipëria është përcaktuar si një nga vendet mesdhetare, ku krishterimi depërtoi qysh në shekujt e parë. Autori i shek. VI, Kosmas, i përfshin iliro-shqiptarët në grupin e popujve që në kohën e tij kishin përqafuar krishterimin. Durrësi, Nikopoja ishin qendrat kryesore bregdetare, nga ku feja e re u përhap pastaj në thellësi të katër provincave ilire: të Prevalit, Dardanisë, Epirit të Ri dhe të Epirit të Vjetër. Që në shekujt e parë të erës së re, në qendrat urbane të këtyre trevave përmenden bashkësitë e para të krishtera, si dhe ngrihen ndërtesat e para të kultit të ri. Të tilla ndërtesa, bazilika e pagëzimore (baptistere) të shek. IV-VI, ruhen edhe sot pjesërisht në rrethet e Durrësit, Shkodrës, Lezhës, Matit, Apolonisë, Elbasanit, Dibër, Ohrit, Tiranës, Vlorës, Gjirokastrës, Sarandës, Butrintit e akoma më në jug.

Hershmërinë e krishtërimit shqiptar e provojnë gjithashtu një sërë emrash vendesh që u referohen martirëve të parë të Lindjes, kulti i të cilëve ka qenë i përhapur në shek. IV-VI. Të tilla janë toponimet Shirgj (Shën Sergji), Shubak (Shën Baku), Shëndekla (Shën Tekla), Shën Vlashi, që ndeshen në Shkodër, Durrës, Himarë e deri poshtë në Çamëri (Shën Vlash, Shën Tekla). Të lidhur me kultin e martirëve në fjalë si dhe me historinë e hershme të krishterimit, janë toponime të tilla të huazuara nga vendet e Lindjes, si Rozafë (vend në Siri, ku u varros Shën Baku e Shën Serxhi), Barbullush (Barbalista, vend buzë Eufratit, ku u masakrua Shën Baku), Sebaste, Jeriko.

Persekutimet e mëdha kundër të krishterëve regjistruan edhe në Shqipëri martirë të shumtë, kulti i të cilëve u ruajt në shekuj. Më të shquarit ndër këta martirë janë Shën Asti, peshkop i Durrësit, Shën Terini nga Butrinti, Shën Donati, peshkop i Evrojës (Paramithi), Lauri dhe Flori nga Dardania etj. Po në këtë kohë në toponomastikën e vendit futen emra të krishterë të tipit Shëngjin, Shën Gjergj, Shupal (Shën Pal), Shmil (Shën Mëhill), Shën Koll apo Shën Nik (Shën Nikollë), Shëmri (Shën Mëri), Shëndëlli (Shën Ilia), Shëngjergj, Shtish - Shën Matish (Shën Matheu), Shingjon, Shëgjun (Shën Gjon), Shën Ndreu etj., etj. Të gjithë këta emra bëjnë pjesë në fondin e hershëm të toponomastikës së krishterë (shek. I-VII). Të tilla toponime, që në Ballkan në një masë e në një shtrirje të tillë gjenden vetëm në trevat shqiptare, lidhen gjithsesi me periudhën para vendosjes së sllavëve në shek. VI-VII. Përhapja e tyre sa në viset bregdetare, aq edhe në viset e thella malore larg bregdetit, është një e dhënë më shumë që provon se këto hapësira mbetën në thelb të paprekura nga ngulimet e sllavëve paganë dhe se edhe pas dyndjeve sllave të shek. VI-VII, popullsia vendase autoktone u ruajt e paprekur në pjesën më të madhe të Ilirisë së Jugut.

Shen Gjon Vladimiri veper e Konstantin Shpatarakut ne muzeun e Durresit

Pavarësisht nga përpjekjet për mbytjen e fesë së re, krishterimi u afirmua në Shqipëri në mënyrë përfundimtare. Pas persekutimeve të mëdha të shek. IV, burimet historike flasin për një strukturë kishtare mjaft të konsoliduar. Ajo ishte e organizuar mbi bazën e provincave administrative të epokës së Dioklecianit. Në qendrën e çdo province ndodhej kisha mitropolitane dhe aty e kishte selinë kryepeshkopi. Nën juridiksionin e këtij të fundit ndodheshin peshkopët e dioqezave vartëse (sufragane). Kështu, në katër qendrat kryesore kishtare në trevat shqiptare ishin kryepeshkopatat e Shkodrës (Prevali), Justiniana Prima (Dardania), Durrësi (Epiri i Ri), Nikopoja (Epiri i Vjetër). Kryepeshkopi i Shkodrës kishte nën varësi 3 peshkopata vartëse (sufragane), ai i Shkupit 5, i Durrësit 8 dhe i Nikopojës 9. Me përhapjen e krishterimit në viset e brendshme, numri i peshkopatave sa vinte e rritej. Kështu, në shek. X mitropolia e Durrësit kishte tashmë 14 peshkopata vartëse (sufragane) mes të cilave: Tivari, Licini (Ulqini), Shkodra, Drishti, Dioklea (Genta), Pulti, Elisoni (Lezha), Kruja, Stefaniaka, Kunavia, Cërniku. Siç shihet, në atë kohë juridiksioni i mitropolisë së Durrësit ishte shtrirë drejt veriut duke përfshirë brenda saj provincën e dikurshme të Prevalit. Siç ndodhte shpesh, një përhapje e tillë e pushtetit fetar kishte pasuar shtrirjen në atë drejtim të juridiksionit politiko-administrativ të Durrësit (krijimi i temës së Durrësit në shek. IX). Kryepeshkopët kishin për detyrë të emëronin, të shkarkonin, të transferonin e të shuguronin peshkopët e juridiksionit të tyre. Për zgjidhjen e problemeve të ndryshme që kishin të bënin me administratën kishtare të provincës së tij, kryepeshkopi thërriste periodikisht sinodin provincial. Nga ana e tyre, kryepeshkopët, të shoqëruar herë-herë edhe nga peshkopë të dalluar, merrnin pjesë në koncilet ekumenike, ku mblidheshin përfaqësuesit më të lartë të klerit të botës së krishterë, për të diskutuar mbi problemet e dogmës dhe të organizimit kishtar. Kështu, në Keshillin e Nikese, më 431, mitropoliti i Durrësit i shoqëruar nga sufraganët e tij, nënshkroi aktin përfundimtar që dënonte herezinë nestoriane. Në Keshillin tjetër të rëndësishëm, në atë të Kalcedonisë të vitit 451, ku u zgjidhën përfundimisht grindjet dogmatike mbi natyrën e Krishtit, morën pjesë edhe Lluka, mitropolit i Durrësit, Evandri, peshkop i Dioklesë dhe Euzebi, peshkop i Apolonisë.

Organizimi kishtar i trevave shqiptare[redakto | përpunoni burim]

Në pikëpamje të organizimit të përgjithshëm kishtar, kisha shqiptare ishte në varësi të Papës së Romës. Ky i fundit ushtronte autoritetin e vet në trevat shqiptare nëpërmjet mëkëmbësit (vikarit) të tij të përgjithshëm, me seli në Selanik. Por, duke filluar nga shek. V, Patriarkana e Konstandinopojës u përpoq t’i vërë në varësinë e vet peshkopatat shqiptare. Ballafaqimi midis Romës e Konstandinopojës për hegjemoni kishtare në Shqipëri (në kishën e Ilirikut) doli veçanërisht në pah gjatë së ashtuquajturës “Kriza akaciane” (484-519). Me atë rast, peshkopët iliro-shqiptarë konfirmuan besnikërinë e tyre ndaj Romës.

Shen Nikolla Ikone e shek.XV

Veçanërisht të vendosur në komunionin me Papën ishin kleri i provincave të Dardanisë, Epirit të Vjetër dhe Prevalit. Kurse në provincën e Epirit të Ri qëndrimi qe i pavendosur. Sipas raporteve të të dërguarit të papës Hormisda, më 519, populli dhe kleri i Skampës apo i Liknidit (Ohrit) ishin besnikë të vendosur të Papatit, ndërkohë që peshkopë të tjerë të provincës kishtare të Epirit të Ri, midis tyre edhe kryepeshkopi i Durrësit, anonin nga Patriarkati i Konstandinopojës. Perandori Anastasi I(491-518), me origjinë nga Durrësi, ndikoi nga ana e tij për të forcuar lidhjet e mitropolisë së Durrësit me Patriarkatin e Konstandinopojës. Gjithsesi, perandori tjetër bizantin me origjinë iliro-shqiptare, Justiniani I (527-565), e njohu juridiksionin e Romës mbi kishën e Ilirikut, aq më tepër që, nën sundimin e tij, Italia u bashkua me Perandorinë Bizantine dhe kontrolli i Perandorit përfshiu edhe territoret nën juridiksionin e Papës së Romës. Nën sundimin e tij u krijua edhe një vikariat i dytë në Justiniana Prima (Shkup), që mori nën juridiksion provincat kishtare të Dardanisë dhe të Prevalit. Epiri i Ri dhe Epiri i Vjetër vazhduan të varen nga vikariati i Selanikut. Ndryshe nga bashkëpatrioti i tij nga Durrësi, perandori Anastas, që u përpoq t’i shkëpuste lidhjet e episkopatit të Ilirikut me Romën dhe ta vendoste atë nën juridiksionin e Konstandinopojës, Justiniani rikonfirmoi lidhjet e peshkopatave të Ilirikut me Papën e Romës, duke u vënë fre ambicieve të Patriarkut të Konstandinopojës për t’i shtënë ato në dorë.

Ndryshimet politike që ndodhën në trevat shqiptare dhe në krejt rajonin në shek. VI-X, u shoqëruan me ndryshime të rëndësishme edhe në kuadrin e organizimit kishtar. Në përfundim të dyndjeve të popujve, një sërë qendrash peshkopate u rrënuan dhe nuk përmenden më; të tilla qenë: Onkezmi, Skampa, Amantia, ndërkohë që të tjera seli peshkopate shfaqen për herë të parë: Cerniku, Deja, Kruja, Himara, Devolli, Kolonja, Dibra etj.

Në kohën e sundimit bullgar (shek. IX-X), selia mitropolitane e Nikopojës (Epiri i Vjetër) u zhvendos më në jug, në Naupakt, ajo e Dardanisë nga Shkupi kaloi në Ohër, kurse mitropolia e Prevalit nga Shkodra kaloi në Tivar.

Por ngjarja më e madhe në kuadrin e organizimit kishtar të trevave shqiptare ishte vendimi i vitit 732 i perandorit bizantin ikonoklast, Leoni III, për t’i hequr peshkopatat shqiptare nga varësia e Papës së Romës dhe për t’i kaluar ato nën juridiksionin e Patriarkut të Konstandinopojës. Tashmë një pjesë e mirë e Italisë bashkë me Romën ndodhej nën sundimin e frankëve, rivalë të rreptë të bizantinëve, kështu që pushoi së vepruari edhe ndikimi i perandorit bizantin mbi Papën e Romës.

Gjithsesi, edhe pas kësaj date vazhdoi ndikimi i Romës në një varg dioqezash të Shqipërisë së Epërme, në Preval e Dardani në mënyrë të veçantë. Në këtë drejtim luajtën rol lidhjet gjithnjë të gjalla ekonomike, tregtare e kulturore midis dy brigjeve të Adriatikut (atë kohë Italia e Jugut ishte gjithmonë provincë bizantine). Por një rol të veçantë në ruajtjen e lidhjeve kishtare me Romën luajtën manastiret e mëdha të urdhrit të Shën Benediktit, që shfaqen në trevat shqiptare që prej shek. VI dhe që vazhduan të mbijetojnë përgjatë gjithë mesjetës.

Ortodoksia në Shqipëri[redakto | përpunoni burim]

Sipas numrat e dhënë nga ana e qeverisë në vitin 2010 deklarohet se Ortodoksia Lindore u praktikua nga 20% e shqiptarëve brenda Shqipërisë [3]. Megjithatë, në regjistrimin e 2011 përqindja e besimtarëve ortodoksë ishte vetëm 6.75%.[4]. Ortodoksia (fenë krishtëre ortodokse) është praktikuar edhe nga disa shqiptarë etnikë në Ballkan dhe shumë komunitete shqiptare veçanërisht në SHBA, edhe në Evropën Perëndimore dhe në Australi. Shqipëria është e lidhur historikisht me të dy katolicizmit romak dhe Lindore Ortodoksia, dhe Islamin edhe pse relativisht më pas historikisht. Ortodoksia ishte në mesin e popujve të parë të rajonit për të marrë misionarët dhe të pranuar krishterimin. Me ndarjes së Kishës, ortodoksia u bë feja për ata shqiptarë që banojnë në zonat nën sundimin bizantin. Ndonëse Krishtërimi Ortodoks ka ekzistuar në Shqipëri për shumë shekuj, dhe historikisht ortodoksia (para ardhjes së Islamit) përbënte rreth gjysmën e popullsisë së Shqipërisë, liturgjia e parë ortodokse në gjuhën shqipe nuk u mbajt në Shqipëri, por në Massachusetts, SHBA. Rrjedhimisht, kur Kisha Ortodokse u lejua asnjë ekzistencën zyrtare në Shqipërinë komuniste, ortodoksia shqiptare mbijetoi në mërgim në Boston (1960-1989).

Katolicizmi në Shqipëri[redakto | përpunoni burim]

Kisha Katolike në Shqipëri është pjesë e Kishës Katolike në mbarë botën, nën udhëheqjen shpirtërore të Papës dhe Curise në Romë. Sipas numrat e dhënë nga ana e qeverisë në vitin 2010 deklarohet se rreth 17% të popullatës është fetar katolik,[3] Megjithatë në regjistrimin e vitit 2011 përqindja e katolikëve ishte 10.03%.[4]. Ka pesë dioqeza në vend, duke përfshirë dy Arqidioqeza dhe një administratë Apostolike që mbulon Shqipërinë jugore.

Krishterimi Protestant në Shqipëri[redakto | përpunoni burim]

Protestantët në Shqipëri, qëndrojnë në rreth 8000 [5], ndërsa 189 shoqata të ndryshme protestante, duke përfshirë Aleancën Ungjillore Shqiptare, ekzistojnë në Shqipëri.[6].

Referencat[redakto | përpunoni burim]

  1. ^ Miller, Tracy, red. (2009). "Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population" (PDF). Pew Research Center. Marrë më 8 October 2009.  Një parametër i panjohur |month= është injoruar (ndihmë)
  2. ^ 2009 CIA World Factbook
  3. ^ a b c Albanian Government. "L'Albania oggi" (në Italian). Ministry of Foreign Affairs of Albania. Marrë më 30 August 2010. 
  4. ^ a b c Albanian census 2011
  5. ^ "First Protestant Church Dedicated". Christianity Today Library. 
  6. ^ "International Religious Freedom Report 2007: Albania". US Dept. of State/Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor. www.state.gov. 2006-09-15. Marrë më 2010-05-13.