Marin Barleti

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Jump to navigation Jump to search
Marin Barleti,
Marinbarleci.gif

Portreti i Marin Barletit
Ditëlindja:1450
Vendlindja:Shkodra
Ditëvdekja:1512/1513
Vendvdekja:Padova
Kombësia:Shqiptar
Zhanri:Historian

Marin Barleti* (lat. Marinus Barletius, it. Marino Barlezio; ~ 1450-14601512-1513) ka qenë historian dhe prift katolik nga Shkodra. Çmohet si historiani i parë dhe i vetëm shqiptar prej dëshmisë okulare të rrethimit të Shkodrës më 1478. Barleti njihet më shumë për veprën e tij të dytë, një biografi e Skënderbeut, përkthyer në disa gjuhë prej shek. XVI deri XX.

Disa studjues pohojnë se ka qenë italian nga familja Barletius - nga Barletta e Puljes[1] - ose dalmat për nga etnia, ndërsa shumica besojnë se qe - siç identifikohej - epirotas, për nevojat historiografike i shënjuar arbër, shqiptar.[2]

Jeta[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Barleti lindi dhe u rrit në Shkodër, atëherë pjesë e Republikës së Venedikut. Studjues të ndryshëm kanë pohuar se ka qenë italian dhe të tjerë që ka qenë dalmat nga etnia, të tjerë besojnë se ka qenë arbër,[3] nga Balezo (Balezi,[4] Baleci ose Ballëza, në Rrjoll).

Më 1474 Barleti mori pjesë në mbrojtjen e Shkodrës në rrethimin e parë nga ushtria osmane, ashtu si edhe në të dytin për të cilin shkroi një libër. Prindërit e tij u vranë gjatë rrethimeve. Kur Venecia ia lëshoi Shkodrën Perandorisë Osmane më 1479 me traktatin e Kostandinopojës, Barleti vajti në Venedik, ku u bë studjues i historisë, letërsisë klasike dhe i gjuhës latine.

Me të mbërritur në Venecie, iu dha një pension prej dy dykatësh dhe një tezgë kasapi në mishtoren e Rialtos si një burim i përkohshëm të ardhurash. Meqë kjo tezgë u pretendua nga Andrea Pezaro po atë vit, "noteri i gjykatës së lartë", Ludovik Xukoli, ndërhyri dhe këshilloi "djaloshin e sjellshëm" Barleti që të kërkonte "një punë tjetër të përshtatshme për të".[5] Më 1494 u priftërua pas studimeve teologjike në Venecia dhe Padova, dhe u emërua famullitar në kishën e Shën Shtjefnit në Piovene.

Veprat[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Rrethimi i Shkodrës[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Vepra e parë e Barletit është "Rrethimi i Shkodrës" e shkruar në gjuhën latine (De obsidione Scondrensi, ad Serenissimum Leonardum Lauretanum aristocratiae Venetae principem, conciones variae Meumethae Turearum principe et ex aliis militae praefectis artificiose Compositae), botuar në Venecia për herë të parë më 1504.[1] U rishtyp disa herë në gjuhën italiane, frënge, polake dhe angleze. Në shqip u përkthye nga latinisti Henrik Lacaj.

Historia e Skënderbeut[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Vepra e dytë dhe më e plotë e Barletit, me të cilën u bë i famshëm, është "Historia e Skënderbeut" po në latinisht, me titullin e plotë Mbi sjelljet e jetës dhe punët, veçanërisht kundrejt turqve, bëmat e Gjergj Kastriotit, princi i shkëlqyer i epirotëve, i mbiquajtur Skanderbeg për veprat e tij, ndryshe Aleksandri i Madh. Shkruar prej Marin Barlet Shkodranit (lat. De Vita Moribus Ac Rebus Praecipue Aduersus Turcas, Gestis, Georgii Castrioti, Clarissimi Epirotarum Principis, qui propter celeberrima facinora, Scanderbegus, hoc est, Alexander Magnus, cognominatus fuit, libri Tredecim, per Marinum Barletium Scodrensem conscripti). Vepra u bë burim i një literature të gjerë, të shkruar në gjuhë të ndryshme të botës si portugalishtja, spanjishtja, gjermanishtja më 1533,[1] frëngjishtja, anglishtja, serbishtja, greqishtja e deri në japonisht. Ndryshe prej Rrethimit, për këtë vepër Barleti u mbështet tek dëshmitë e të tjerëve.

Është cilësuar nga Jireçek si burimi kryesor i historisë së Skënderbeut.[6]

Histori e shkurtër e jetëve të Papave dhe Perandorëve[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Një vepër e tretë i mvishet Barletit, Histori e shkurtër e jetëve të Papave dhe Perandorëve (Compendium vitarum pontificum et imperatorum, Venecie, 1555).[1] Por kërkimet e reja vërtetojnë që është vepër e Giovanni Stella, botuar nga Bernardino de Vitali.

Mbiemri[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

  • Mustafa Kruja në përkthimin e vëllimit "Vëzhgime iliro-shqiptare" të përpiluar nga Thalloczy i radhit tre variante të tejshkruara mbiemrit: Barleci, Barlleci, Bardheci.[6] Çabej e shpjegon emrin Barletius nga një Bardheci, Barlleci etj., emër që vijon si emër familjesh në Shqipërinë e Veriut.[7] Në tre botimet e para të "Rrethimit të Shkodrës" me përkthimin e Lacajt, shënohet Barleci.[8] Përkthyesi i "Historisë së Skënderbeut", Stefan Prifti, radhit në parathënien e përkthimit se në Pukë ndodhet toponimi Bardheti, emër lumi, prej të cilit ai mbron më drejt shqiptimin Barleti kundrejt variantit Barleci.[9]

Literatura[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Referencat[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

  1. ^ a b c d Bartl, Peter (1974). "Barletius, Marinus". Biographisches Lexikon zur Geschichte Südosteuropas. 1: 138–139. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  2. ^ Dani, Doan (2016). Shpikja e Mesjetës. Tiranë: Pika pa sipërfaqe. ff. 41, 45.  9789928185303. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  3. ^ Pall, Francesco (1938). Marino Barlezio, uno storico umanista. Bukuresht: Imprimieria Nacionala. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  4. ^ Cordignano F., L'Albania a traverso l'opera e li scritti di un grande Missionario italiano: il P. Domenico Pasi S.I. (1847-1914), Roma: Instituto per l'Europa Orientale, 1934, fq. 26.
  5. ^ Nadin, Lucia (2008). Mërgim e integrim: Shqiptarët në Venedik 1479-1552 [Migrazioni e integrazione: il caso degli Albanesi a Venezia (1479-1552)]. Përkthyer nga Pëllumb Xhufi. Tiranë: 55. f. 40.  9789994356416. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  6. ^ a b Thalloczy, Ludwig (2004) [1916]. Vëzhgime iliro-shqiptare [Illyrisch-Albanische Forschungen]. Shkodër: Camaj-Pipa. f. 22.  99927-56-34-9. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  7. ^ Studime filologjike, Tiranë: Akademia e Shkencave e RPSSH, Instituti i Gjuhësisë dje i Letërsisë, 1984, fq. 143.
  8. ^ Barleci M., Rrethimi i Shkodrës, Tiranë: Universiteti Shtetëror i Tiranës, Instituti i Historisë dhe i Gjuhësisë, 1967. 
  9. ^ Prifti, Stefan (1967). Lacaj, Henrik (red.). Hyrje: Disa shënime për jetën, veprën dhe vlerën e Barletit si historian [Marin Barleti, Historia e Skënderbeut]. Tiranë: Shtëpia botuese "Naim Frashëri". f. 6. OCLC 8991403. Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)