Marin Barleti

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Jump to navigation Jump to search
Marin Barleti,
Marinbarleci.gif

Portreti i Marin Barletit
Ditëlindja:1450
Vendlindja:Shkodra
Ditëvdekja:1512/1513
Vendvdekja:Padova
Kombësia:Shqiptar
Zhanri:Historian

Marin Barleti* (lat. Marinus Barletius, it. Marino Barlezio; ~ 1450-14601512-1513) ka qenë historian dhe prift katolik nga Shkodra. Çmohet si historiani i parë dhe i vetëm shqiptar prej dëshmisë okulare të rrethimit të Shkodrës më 1478. Barleti njihet më shumë për veprën e tij të dytë, një biografi e Skënderbeut, përkthyer në disa gjuhë prej shek. XVI deri XX.

Disa studjues pohojnë se ka qenë italian ose kroat për nga etnia, ndërsa shumica besojnë se qe arbër.

Jeta[redakto | redakto tekstin burimor]

Barleti lindi dhe u rrit në Shkodër, atëherë pjesë e Republikës së Venedikut. Studjues të ndryshëm kanë pohuar se ka qenë italian ose kroat nga etnia, të tjerë besojnë se ka qenë arbër, nga Balezo (Balezi[1], Baleci ose Ballëza, në Rrjoll).

Më 1474 Barleti mori pjesë në mbrojtjen e Shkodrës në rrethimin e parë nga ushtria osmane, ashtu si edhe në të dytin për të cilin shkroi një libër. Prindët e tij u vranë gjatë rrethimeve. Kur Venecia ia lëshoi Shkodrën Perandorisë Osmane më 1479 me traktatin e Kostandinopojës, Barleti vajti në Venedik, ku u bë studjues i historisë, letërsisë klasike dhe i gjuhës latine.

Me të mbërritur në Venecie, iu dha një tezgë në mishtoren e Rialtos si një burim i përkohshëm të ardhurash. Më 1494 u priftërua pas studimeve teologjike në Venecia dhe Padova, më pas u emërua famullitar në kishën e Shën Shtjefnit në Piovene.

Veprat[redakto | redakto tekstin burimor]

Rrethimi i Shkodrës[redakto | redakto tekstin burimor]

Vepra e parë e Barletit është "Rrethimi i Shkodrës" e shkruar në gjuhën latine (De obsidione Scodrensi), botuar në Venecia për herë të parë më 1504. U rishtyp disa herë në gjuhën italiane, frënge, polake dhe angleze. Në shqip u përkthye nga latinisti Henrik Lacaj.

Historia e Skënderbeut[redakto | redakto tekstin burimor]

Vepra e dytë dhe më e plotë e Barletit është "Historia e Skënderbeut" po në latinisht, me titullin e plotë Mbi sjelljet e jetës dhe punët, veçanërisht kundrejt turqve, bëmat e Gjergj Kastriotit, princi i shkëlqyer i epirotëve, i mbiquajtur Skanderbeg për veprat e tij, ndryshe Aleksandri i Madh. Shkruar prej Marin Barlet Shkodranit (lat. De Vita Moribus Ac Rebus Praecipue Aduersus Turcas, Gestis, Georgii Castrioti, Clarissimi Epirotarum Principis, qui propter celeberrima facinora, Scanderbegus, hoc est, Alexander Magnus, cognominatus fuit, libri Tredecim, per Marinum Barletium Scodrensem conscripti). Vepra u bë burim i një literature të gjerë, të shkruar në gjuhë të ndryshme të botës si portugalishtja, spanjishtja, gjermanishtja më 1533[2], frëngjishtja, anglishtja, serbishtja, greqishtja e deri në japonisht. Ndryshe prej Rrethimit, për këtë vepër Barleti u mbështet tek dëshmitë e të tjerëve.

Është cilësuar nga Jireçek si burimi kryesor i historisë së Skënderbeut[3].

Histori e shkurtër e jetëve të Papave dhe Perandorëve[redakto | redakto tekstin burimor]

Një vepër e tretë i mvishet Barletit, Histori e shkurtër e jetëve të Papave dhe Perandorëve (Compendium vitarum pontificum et imperatorum, Venecie, 1555). Por kërkimet e reja vërtetojnë që është vepër e Giovanni Stella, botuar nga Bernardino de Vitali.

Mbiemri[redakto | redakto tekstin burimor]

  • Sipas Eqrem Çabej vjen nga Bardheci[4]. Në tre botimet e para të "Rrethimit të Shkodrës" me përkthimin e Lacajt, shënohet Barleci[5], ndërsa Mustafa Kruja në përkthimin e vëllimit "Vëzhgime iliro-shqiptare" të përpiluar nga Thalloczy i rreshton edhe një të tretë të mëparshëmve (Barleci, Barlleci, Bardheci)[3].

Literatura[redakto | redakto tekstin burimor]

Burime[redakto | redakto tekstin burimor]

  1. ^ Cordignano F., L'Albania a traverso l'opera e li scritti di un grande Missionario italiano: il P. Domenico Pasi S.I. (1847-1914), Roma: Instituto per l'Europa Orientale, 1934, fq. 26.
  2. ^ Bartl P., Barletius Marinus, Biographisches Lexikon zur Geschichte Südosteuropas, 1974.
  3. ^ a b Thalloczy L.Vëzhgime iliro-shqiptare, përktheu Mustafa Kruja, Shkodër: Camaj-Pipa, 2004, fq. 22. ISBN 99927-56-34-9
  4. ^ Studime filologjike, Tiranë: Akademia e Shkencave e RPSSH, Instituti i Gjuhësisë dje i Letërsisë, 1984, fq. 143.
  5. ^ Barleci M., Rrethimi i Shkodrës, Tiranë: Universiteti Shtetëror i Tiranës, Instituti i Historisë dhe i Gjuhësisë, 1967.