Jump to content

Metateza (gjuhësi)

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë

Metateza (nga greqishtja μετάθεσις, nga μετατίθημι "vë në një rend tjetër"; latinisht: transpositio) është ndërrimi i tingujve ose i rrokjeve në një fjalë ose i fjalëve në një fjali. Më së shpeshti, i referohet shkëmbimit të dy ose më shumë segmenteve ose rrokjeve të ngjitura[1][2]

Shumë gjuhë kanë fjalë që tregojnë këtë fenomen, dhe disa madje e përdorin atë si pjesë të rregullt të gramatikës së tyre, si hebraishtja. Procesi i metatezës ka ndryshuar formën e shumë fjalëve të njohura edhe në anglisht.

Forma origjinale para metatezës mund të nxirret nga format më të vjetra të fjalëve në leksikun e gjuhës ose, nëse nuk ruhen forma, nga rindërtimi fonologjik. Në disa raste nuk është e mundur të vendoset me siguri në versionin origjinal.

Metateza retorike[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Dionisi i Halikarnasit ishte një historian dhe studiues i retorikës që jetonte në Greqinë e shekullit të 1-rë para Krishtit. Ai i analizoi tekstet klasike dhe aplikoi disa rishikime për t'i bërë ato të duken më elokuente. Një nga metodat që ai përdori ishte rishkrimi i dokumenteve në një nivel kryesisht gramatikor: ndryshimi i rendit të fjalëve dhe fjalive do t'i bënte tekstet më të rrjedhshme dhe "të natyrshme", sugjeroi ai. Ai e quajti këtë mënyrë të rishkrimit metatezë

Shembuj[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Gjuha proto-indoevropiane[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Është hipotezuar në degën jo-anadoliane dhe jo-tokariane, një koronale e ndjekur nga një *TK dorsale e asimiluar fillimisht në *TsK, dhe më pas iu nënshtrua metatezës në *TsK, pra *TK > *TsK > *KTs.[3]

PIE *h₂ŕ̥tḱos "ariu" (krh. hitit hartaggas) > h₂ŕ̥tsḱos > h₂ŕ̥ḱtsos (krh. Sanskritishtja ṛ́kṣa, greqishtja e lashtë ἄρκτος)
PIE *dʰéǵʰōm "tokë" (krh. tēkan hitit) → dʰǵʰōm me gradë zero > dʰsǵʰōm > ǵʰdsʰōm (krh. Sanskritishtja kṣám, greqishtja e lashtë χθών)

Shiko edhe[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Referime[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

  1. ^ Strazny, Philipp (2005). Encyclopedia of Linguistics (në anglisht). Vëll. 2, M–Z. Chicago: Fitzroy Dearborn. fq. 679.
  2. ^ van Oostendorp, Marc; etj. (red.). The Blackwell Companion to Phonology (në anglisht). Vëll. III, Phonological Processes. Oxford: Blackwell. fq. 1381.
  3. ^ Ringe, Donald A. (2017). From Proto-Indo-European to Proto-Germanic (në anglisht) (bot. 2). Oxford. fq. 20–22. ISBN 978-0-19-183457-8. OCLC 979813633.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Mungon shtëpia botuese te vendodhja (lidhja)

Bibliografia[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

  • Hume, E., & Seyfarth, S. (2019). "Metateza". Në M. Aronoff (ed. ), Oxford Bibliographies in Linguistics . Nju Jork: Oxford University Press.doi:10.1093/obo/9780199772810-0242 .
  • Montler, Timothy . (1986). Një përmbledhje e morfologjisë dhe fonologjisë së Saanich, North Straits Salish . Punime të rastit në gjuhësi (nr. 4). Missoula, MT: Laboratori i Gjuhësisë së Universitetit të Montanës. (Versioni i rishikuar i disertacionit të doktoraturës së autorit, Universiteti i Hawait ).
  • Young, Robert W., & Morgan, William Sr. (1987). Gjuha Navajo: Një fjalor gramatikor dhe bisedor, (rev. ed. ). Albuquerque: University of New Mexico Press . ISBN 0-8263-1014-1

Lidhje të jashtme[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]