Miniatura Insulare

Miniatura insulare

Fleta 27 e Ungjillarit të Lindisfarnit

Miniatura Insulare ka të bëjë me pridhimin e dorëshkrimeve të miniuara midis shekullit të VI dhe të IX, në manastiret irlandeze, skoceze, të Anglisë Veriore dhe në manastiret kontinentale të themeluara nga hiberno-skocezët apo anglo-saksonët. Midis këtyre dorëshkrimeve përfshihen: Kathaku i Shën Kolumbit; Ungjillari i Darrout; Ungjijtë e Durhamit; i famshmi Libri i Kellsit (prodhimi i fundit në stilin dekorativ plotësisht të zhvilluar, gati një kulm i kategorisë); etj. Këta, bashkë me të tjerë të pa përmendur, tregojnë ngjashmëri të mëdha në stilin artistik, shkrim dhe në traditën tekstuale, duke u mundësuar studjuesve ti grupojnë në të njëjtën familje.

Arti Insular i prodhimit të librave karakterizohej kryesisht nga përdorimi i një dekorimi abstrakt me strukturë lineare të vazhdueshme, me motive dekoruese, mbi të gjitha me gërshetime, të vendosura në skema të përpikta gjeometrike dhe nga përdorimi i ngjyrave të gjalla, të vendusura për të kontrastuar, që përbëjnë pjesën thelbësore të kompozimit. Në tërësinë e tij, stili është në këtë mënyrë fuqimisht anti-realist dhe shkëputet qartësisht nga miniatura e lashtë romake dhe nga ajo Bizantine. Dekorimet e miniuara i përkasin katër tipologjive kryesore:

• kornizime të tabelave kanonike;
• portrete të ungjillorëve në të gjithë faqen të vendosur në një kornizë dekorative;
• faqe me dekorime "si qilim", që e mbulon tërësisht hapsirën e disponueshme, shpesh përreth një kryqi të madh;
• shkronja iniciale të dekoruara që zënë gati të gjithë faqen.

Tashmë njihen rreth gjashtëdhjetë dorëshkrime atribuar Miniaturës Insulare, në grupimin e të cilëve, ekzemplarët më të shquar janë në pjesën më të madhe ungjillarë.

Pranë disa manastriresh cenobike me themelim insular, edhe në vetë Ishujt Britanikë, do të prodhoheshin edhe dorëshkrime të miniuara jo të stilit insular, të lidhur me traditën realiste klasike.

Historia

Kryqëzimi në Ungjijtë e Durhamit, shekulli VII

I ashtuquajturi "Art Insular" do të formohej pas konvertimit të Irlandës nga ana e Shën Patricit në shekullin e IV dhe të V. Institucionet e reja fetare të krishtërimit kelt, të organizuara më së shumti përreth manastireve, do të urdhëronin krijimin e veprash të shumta arti, objektesh dhe veshjeve liturgjike, si dhe dorëshkrimesh. Mbizotëronin dy lloje dorëshkrimesh: ungjij me format të vogël për tu përdorur nga predikatorë dhe misionarë apo në kultin privat (për shembull Libri i Dimës dhe Libri i përsiatjes), dhe vepra me përmasa të mëdha, të rezervuar për shërbimet liturgjike të manastireve, për shembull i famshmi Libri i Kellsit.

Murgjit irlandezë do të mernin pjesë në konvertimin e Skocisë dhe të veriut të Britanisë së Madhe, do të themelonin manastire të shumta, si Abacia e Ionas, e themeluar nga Shën Kolumba në Skoci në vitin 563 dhe Lindisfarni, i themeluar nga Aidani në Northumbria në vitin 635. Misionarët irlandezë çuan artin e tyre në Britaninë e Madhe bashkë me fenë e tyre. Përgjatë shekulli të VI dhe të VII, mbi të gjitha pas misionit gregorian, jugu i Britanisë së Madhe pësoi ndikimin e drejtpërdrejtë të krishtërimit kontinental, kryesisht italian. Për rrjedhojë, disa dorëshkrime italiane dhe bizantine do të mbërrinin në ishull, duke ndikuar edhe zhvillimin e Miniaturës Insulare.

Nga ana e tyre, qendrat kryesore të prodhimtarisë së dorëshkrimeve u përqëndruan në Northumbria, pastaj në Anglinë Jugore dhe në Kent në shekullin e VII dhe të VIII. Manastiret e këtyre vendeve përfitonin nga kushtet më të begata nga ato irlandeze, ashtu si dhe mbrojtjen dhe patronazhin e mbretërve anglo-saksonë. Scriptoria-t e Lindisfarnit dhe Ionas që më prodhimtaret në fundin e shekullit të VIII.

Portreti i Ezrës, Codex Amiatinus, vitet 710, Biblioteka Laurenciane, Firence

Në fund të shekullit të VII, misionarë të ndryshëm irlandezë të drejtuar nga Shën Kolombani u vendosën në kontinent duke kontribuar në krijimin e manastireve të shumta në Francë, Zvicër dhe Italinë Veriore. Dishepulli i Kolombanit, Shën Gali, mori pjesë në themelimin e Abacisë së Sankt Gallenit (Zvicër) dhe në Sankt Kilian të Vyrcburgut, duke qenë akti në Gjermaninë Jugore. Të gjithë këta manastire cenobike do të kontribuonin në përhapjen e kaligrafisë insulare dhe teknikave dekorative të dorëshkrimeve të prodhuara në kontinent në këtë periudhë. Shpesh të konsideruar si "franko-saksonë", edhe dorëshkrimet e sendërtuara në veri të Francës në Periudhën Karolinge tregojnë një ndikim të drejtpërdrejtë insular.

Disa miniatorë insularë do të ishin megjithatë imitues besnikë të modeleve naturaliste mesdhetare, siç dëshmojnë miniaturat e Codex Amiatinus dhe një bibël e ardhur nga një nga dy manastiret fortësisht të romanizuar (Monkuearmauth dhe Xharrou, në Northumbria) të themeluar nga Benedikt Biskop (628 rr.-690), që kopionin modele me gjasa të ardhur nga Vivariumi, manastiri i Flavius Magn Aurelius Kasiodorit në Italia Jugore dhe mund të jenë pjesërisht vepër e një artisti italian.

Karakteristikat

Megjithë larminë e madhe të origjinave të dorëshkrimeve të stilit insular, mund të identifikohen karakteristika të ndryshme të përbashkëta të tyre.

Trajtimi i pergamenës

Trajtimi i pergamenës krijon një pamje të ngjashme me lëkurën e kamoshit, që e bënë shumë përthithëse të bojës dhe ngjyrës. Ky trajtim aplikohej si në lukurë viçi, ashtu dhe deleje. Ajo lejonte si përpunimin kaligrafik ashtu dhe atë dekorativ.

Motivet zbukuruese

Gërshetimi është motivi më i njohur i Artit Insular. Ky dekorim, gjithësesi, nuk kufizohej vetëm në Artin Kelt të miniaturës. Gjendet edhe në disa papiruse egjiptiane, vepra bizantine dhe italiane dhe disa vepra arti anglo-saksone, si ato të gjetura në varrin e Sutton Hoo. Por përdorimi i këtij modeli në dorëshkrimet insulare është gati sistematik nga mesi i shekullit të VII e në vijim. Mund të mbushi hapsirën përreth llojesh të tjera miniature, përveç inicialeve, kornizave, margjinave dhe faqeve qilim. Mund të identifikohen lloje të ndryshme gërshetimi: i thjeshtë, i dyfishtë ose i trefishtë.

Motivet drejtvizore përfshijnë diamante, motive fushe shahu, çelësa dhe meandre. Motivet e rrumbullakëta përfshijnë rrathë, spirale dhe helika sinuoze.

Motivet zoomorfe shtrihen përgjithësisht në gërshetime: kokat e tyre gjenden në një skaj dhe ndonjëherë pjesa e poshtme e kafshës rishfaqet në skajin tjetër të gërshetërisë. Në dorëshkrimet e mëparshme, karakteri i tyre mbetet shumë skematik dhe është e vështirë të identifikohet lloji i kafshës. Nga Ungjijtë e Lindisfarnit e në vijim fillojnë të shfaqen me më shumë realizëm disa lloje kafshësh, në veçanti qentë dhe grabitqarët, që evokojnë artin e gjuetisë të vlerësuar nga elita anglo-saksone.

Motive dekorative insulare

Libri i Kellsit (f.24), hollësi e një gërsheture dhe një spiraleje zoomorfe hollësi gërsheture dhe të dekorimit zoomorf të një monograme të Krishtit, Libri i Kellsit Ungjijtë e Mac Durnanit Ungjijtë e Mac Durnanit Simboli ChiRiho në Ungjillarin e Lindisfarnit Faqe dekorative e dorëshkrimit MS. lat. 12190 në Bibliothèque nationale de France Ungjillari i Lindisfarnit (f.139r), dekorim në formë maceje Kalorës dekorativ i Librit të Kellsit Motive zbukuruese spirale nga Libri i Darrout Motiv zbukurues nga Libri i Darrout Libri i Dirit Codex Usserianus Primus Meshari i Stouit

Inicialet

Kathaku i Shën Kolumbës (fillimi i shekullit të VII) është dorëshkrimi më i vjetër ekzistues me iniciale të dekoruara në stilin karakteristik të Miniaturës Insulare: shkronja e parë është përfshirë në tekst dhe ndiqet nga shkronja të tjera, përmasat e të cilave zvogëlohen deri sa arrijnë përmasën e tekstit kryesor. Vetë inicialet janë dekoruar me lakore, spirale, pika dhe koka kafshësh. Ky lloj dekorimi gjendet në Artin Kelti të Kulturës La Tène (shekulli VI-I p.e.s.) e në vijim do të shënonte fillimin e vërtetë të dallimit midis dorëshkrimeve insulare dhe të Antikitetit të Vonë.

Iniciale dekorative

Inicial i iluminuar në Psalterin e Lothianit Inicial i iluminuar në Psalterin e Lothianit Iniciale dekorative nga Libri i Kellsit Iniciale dekorative nga Libri i Kellsit Inicial dekorati i Librit të Kellsit Meshari i Stouit Kathaku i Shën Kolumbës, hollësi e një iniciali Inicial i Kathanakut të Shën Kolumbës Kathanaku i Shën Kolumbës Kathanaku i Shën Kolumbës Kathanaku i Shën Kolumbës Inicial dekorativ i dorëshkrimit MS A II 10 të Durham Cathedral Library Ungjillari i Ekternakut, hollësi e një iniciali Libri i Darrout, Incipit i Ungjillit të Markut

Subjektet figurative

Subjektet e para figurative të Artit Insular të librave përgjithësisht janë imazhe të kryqit të krishter, ndonjëherë të përfshirë në një faqe qilim si në Ungjillarin e Lindisfarnit. Paraqitjet e para të qenieve njerëzore në dorëshkrimet britanike verifikohen me gjasa vetën si pasojë e ndikimit të veprave të mara nga Evropa Kontinentale. Specialistët kanë qenë në gjendje të dallojnë hollësi të ndryshme të këtyre miniaturave të para që ndahen me dorëshkrimet e lashta të Diatesaronit nga Persia, që mund të kenë mbërritur në Ishujt Britanikë në vijim të një pelegrinazhi në Lindjen e Afërt. Paraqitjet e njerëzve janë shumë skematike, me individë në këmbë, zakonisht ungjillorët, të paraqitur pa flatra apo brerore. Ndonjëherë paraqitja e tyre kufizohet në simbolet e tyre (luani, demi, shqiponja, njeriu), të paraqitura në mënyrë heraldike dhe jo naturore.

Shembuj të subjekteve figurative

Ungjijtë e Mac Durnanit Zari ungjillor, lojë tavoline, e luajtur në oborrin e mbretit Æthelstan, Ungjilli Irlandez i Corpus Christi College, MS 122, Oksford Ungjillorët, Libri i Dirit Shën Luka Ungjillori, Libri i Dirit Libri i Cernes Ungjillari i Lindisfarnit, kryqi i integruar me një faqe qilim Ungjillari i Likfildit, portreti i Shën Lukës Ungjillari i Ekternakut, luani, simboli i Shën Markut Ungjijtë e Maelbrigte, dorëshkrimi BL Harley MS 1802 Ungjijtë e Maelbrigte, dorëshkrimi BL Harley MS 1802 Ungjillari i Lindisfarnit Ungjillari i Lindisfarnit Ungjillari i Lindisfarnit Ungjilli i Sankt Gallenit Ungjilli i Sankt Gallenit Ungjilli i Sankt Gallenit Ungjilli i Sankt Gallenit Ungjilli i Sankt Gallenit Ungjillari i Likfildit Ungjillari i Likfildit Tetramorfi, Ungjillari i Tririt Ungjillari i Egertonit Ungjillari i Egertonit Ungjillari i Ekternakut Libri i Kellsit Libri i Kellsit Libri i Kellsit Libri i Kellsit Libri i Kellsit Libri i Kellsit Libri i Kellsit Libri i Kellsit Libri i Kellsit Libri i Kellsit Libri i Kellsit Libri i Kellsit Libri i Darrout Libri i Dimës Libri i Dimës Libri i Armaghut Psalteri i Sauthemptonit

Qendrat kryesore të prodhimtarisë

Qendrat kryesore të prodhimtarisë së dorëshkrimeve insulare ishin Irlanda, Northumbria dhe Skocia, megjithëse pati prodhimtari arstistike edhe në jug të Anglisë dhe në Uells (Psalteri i Rikemarkut, uellsian në origjinë, dhe Ungjillari më i hershëm i Herefordit, gjithashtu uellsian). Libri i Dirit, i shekullit të X, që është shembulli më i hershëm i shkruar në gjuhën goidelike skoceze, është një produkt i Artit Insultar të lindjes së Skocisë.

Faqe qilim nga Libri i Darrout, shekulli VII

Në Evropën Kontinentale, veçanërisht në Mbretërinë Franke, qendra monastike të themeluara nga murgjit misionarë irlandezë dhe skocezë e shtrinë ndikimin estetik të këtij stili.

Evropa Kontinentale

Shkolla Franko-Saksone, ndonjëherë e quajtur edhe Franko-Insulare, përfshin një stil të Miniaturës Karolinge të zakonshëm në scriptoria të abacive në territoret më verirore të Perandorisë Karolinge (në Belgjikën e tanishme dhe në Gjermaninë Veriore) nga shekulli IX deri në fund të shekullit të X. Karakterizohet nga kombinimi i stilit karoling me elemente të Miniaturës Insulare. Do të përhapej në të gjithë Perandorinë Karolinge falë prodhimit të dorëshkrimeve luksoze të destinuara për aristokracinë franke dhe manastiret e gjithë Evropës. Ky stil vijoi gjatë në këtë rajon deri në formimin e Miniaturës Romanike.

Portret ungjillori nga Codex Eyckenis, shekulli VIII, Belgjikë

Duke marë si model veprat hiberno-saksone të shekullit të VIII, Shkolla Franko-Saksone propozoi një stil me shije dekorative "retro" përkundjejt klasicizmit të rizbuluar nga karolingët. Shembuj të hershëm të kësaj prirjeje u shfaqën në scriptorium-in e Abacisë së Saint-Amand me të ashtuquajturën Bibla e Dytë e Karl Tullacit, që i përket afërsisht vitit 870, në të cilën u kthye në dekorimin anikonik, do me thënë pa figura të paraqitura në faqe të plota, me dekorimet këndore dhe shkronjat e mëdha kapitale me gjeometri të harmonishme dhe rafinuar.

Në këtë periudhë do të shfaqeshin scriptoria të reja që do të krijonin shembuj të mëtejshëm: Abacitë e Saint-Vaast në Arras, e Saint-Omer dhe Saint-Bertin. Nga kjo e fundit vjen Psalteri i Ludvigut II Gjermanit, i shkruar në dekadën e tretë ose të katërt të shekullit të IX.

Stili Franko-Sakson parapëlqen zbukurimet dhe paraqitjet jo figurative dhe njeriu paraqitet shumë rrallë. Miniaturat janë shumë të përqëndruara në iniciale dhe në kornizat e faqeve. Bëhej fjalë në përgjithësi për forma gjeometrike dhe motive zoomorfe shumë shpesh të mara nga Miniatura Insulare hiberno-saksone dhe veçanërisht nga gërsheturat, palmetat dhe kokat e kafshëve. Si në veprat bashkëkohëse të Ishujve Britanikë, kaligrafia shpesh përdoret për të theksuar tekstin, për shembull nëpërmjet "faqeve qilima". Dallimi me Artin Insular qëndron në përdorimin e simetrisë dhe të organizimit që e formon faqen në mënyrë racionale. Kur shfaqen personazhet, janë të ndikuar nga shkollat e afërta të Miniaturës Karolinge, si ajo e Reimsit.

Dorëshkrime të njohura

Kolofon i Mateut te Fragmenti i Ungjillit të Katedrales së Durhamit, MS A. II. 10.

Simboli ungjillor i Mateut, nga Libri i Darrout.

Fleta 183r e Librit të Kellsit; teksti i dekoruar shkruan Erat autem hora tercia.

• Antwerp Sedulius (Antwerpen, Museum Plantin-Moretus MS M. 17. 4)
• Ungjijtë Barberini (Romë, Vatikan, Biblioteca Apostolica MS Barberini Lat. 570)
• Bibliothèque Nationale MS lat. 10861 Lives of Saints (Paris, Bibliothèque Nationale MS lat. 10861)
• Ungjijtë e Saint Gatien të Tursit (Paris, Bibliothèque Nationale MS. nouv. acq. lat. 1587)
• Jeromi i Ambrosianës (Milano, Biblioteca Ambrosiana MS S. 45. sup.)
• Ambrosiana Orosius (Milano, Biblioteca Ambrosiana MS D. 23. sup.)
• Bodleian Ovid (Oksford, Bodleian Library MS Auct. F. 4. 32, ff. 37-47 (S. C. 2176)
• Bodleian Philippus (Oksford, Bodleian Library MS Bodley 426 (S. C. 2327))
• Libri i Armaghut (Dublin, Trinity College Library, MS 52)
• Libri i Cernes (Kembrixh, University Library, MS L1. 1. 10)
• Libri i Dirit (Kembrixh, University Library, MS II. 6. 32)
• Libri i Dimës (Dublin, Trinity College Library MS A. 4. 23 (59))
• Libri i Darrout (Dublin, Trinity College Library, MS A. 4. 5 (57))
• Libri i Kellsit (Dublin, Trinity College Library, MS A I. 6. (58))
• Libri i Mullingut (Dublin, Trinity College Library MS A. I. 15 (60))
• Libri i Nunaminsterit (Londër, British Library Harley MS 2965)
• Ungjilli i British Library Add MS 40618, Londër
• Psalteri i British Library Add MS 36929 (Londër, British Library Add MS 36929)
• Ungjilli i British Library Harley MS 1023 (Londër, British Library Harley MS 1023)
• Ungjijtë e Mael Brigte (Londër, British Library, Harley MS 1802)
• Ungjijtë e Kadmugut (Fulda, Landesbibliothek Codex Bonifatianus 3)
• Ungjijtë e Kanterbërit (Londër, British Library Royal MS I. E. VI dhe Kanterbëri, Cathedral Library Additional MS 16)
• Kathaku i Shën Kolumbës (Dublin, Royal Irish Academy, s. n.)
• Codex Amiatinus (Firence, Biblioteca Medicea Laurenziana MS Amiatinus 1)
• Codex Bigotianus (Paris, Bibliothèque Nationale MS lat. 281, 298)
• Codex Eyckensis (Maaseik, Church of Saint Catherine, Treasury, s.n.)
• Codex Usserianus Primus (Dublin, Trinity College Library, MS A. 4. 15 (55))
• Codex Usserianus Secundus (Garland of Howth) (Dublin, Trinity College MS A. 4. 6 (56))
• Collectio Canonum e Këlnit (Këln, Dombibliothek Cod. 213)
• Fragmenti Ungjillor prej Pambuku Corpus Christi (Kembrixh, Corpus Christi College MS 197B, ff. 1-36 (dhe Londër, British Library Cotton MS Otho C. V)
• Ungjilli i Kuthbertit i Shën Gjonit (Stonyhurst Gospel) British Library
• Ungjijtë e Kutberktit (Vjenë, Österreichische Nationalbibliothek Cod. 1224)
• Durham Cassiodorus (Durham, Cathedral Library MS B. II. 30)
• Fragmenti Ungjillor i Durham Cathedral Library A. II. 10. (Durham, Cathedral Library MSS A. II. 10 ff. 2-5, 338-8a, C. III. 13, ff. 192-5, dhe C. III. 20, ff. 1, 2)
• Fragmenti Ungjillor i Durham Cathedral Library A. II. 16. (Durham Cathedral Library MSS A. II. 16, ff. 1-23, 34-86, 102 dhe Kembrixh, Magdalene College Pepysian MS 2981 (18))
• Ungjijtë e Durhamit (Durham, Cathedral Library, MS A.II.17, 2-102 dhe Kembrixh, Magdalene College Pepysian MS 2981 (19))
• Ungjijtë e Ekternakut (Paris, Bibliothèque Nationale, MS lat. 9389)
• Fragmenti Ungjillor i Freiburgut (Freiburg im Breisgau, Universitätsbibliothek Cod. 702)
• Ungjijtë e Gothas (Gotha, Forschungsbibliothek Cod. Memb I. 18)
• Ungjijtë e Harburgut (Harburg über Donauwörth, Schloss Harburg, Fürstlich Ottingen-Wallersteinsche Bibliothek Cod. I. 2. 4. 2 (Olin Maihingen))
• Ungjijtë e Herefordit (Hereford, Cathedral Library MS P. I. 2)
• Bede i Karlsruhes (Karlsruhe, Landesbibliothek Cod. CLXVII)
• Plini i Leidenit (Leiden, Universiteitsbibliotheek MS Voss. lat. F. 4, ff. 4-33)
• Prishiani i Leidenit (Leiden, Universiteitsbibliotheek MS. B. P. L. 67)
• Fragmenti Ungjillor i Lajpcigut (Lajpcig, Universitätsbibliothek MSS Rep. I, 58a dhe Rep. 35a)
• Bede i Leningradit (Leningrad, Public Library Cod. Q. v. I. 18)
• Ungjijtë e Leningradit (Leningrad, Public Library Cod. F. v. I. 8)
• Paulinusi i Leningradit (Leningrad, Public Library Cod. Q. v. XIV. 1)
• Ungjijtë e Likfildit (Book of St. Chad) (Likfild, Cathedral Library)
• Ungjijtë e Lindisfarnit (Londër, British Library, Cotton MS Nero D. IV)
• Psalteri i Lothianit (Blickling Psalter) (Nju Jork, Morgan Library & Museum MS M. 776)
• Ungjijtë e Makdurnanit (Londër, Lambeth Palace MS 1370)
• Ungjijtë e MakRegolit (Rushworth Gospels) (Oksford, Bodleian Library MS Auct. D. 2. 19 (S. C. 3946))
• Theodori Milanos (Milano, Biblioteca Ambrosiana C. 301. inf.)
• Ungjijtë e Raëlinson-it (Oksford, Bodleian Library MS Raëlinson G. 167 (S.C. no. 14890))
• Psalteri i Rikemarkut (Dublin, Trinity College MS A. 4. 20 (50))
• Ungjilli Mbretëror (Londër, British Library Royal MS I. B. VII)
• Ungjilli i Shën Gjonit i Royal Irish Academy MS D. II. 3 (Dublin, Royal Irish Academy MS D. II. 3, ff. 1-11)
• Libri Mbretëror i Lutjeve (Londër, British Library Royal MS 2.A.XX)
• Psalteri i Salabergas (Berlin, Staatsbibliothek zu Berlin - Preußischer Kulturbesitz MS Hamilton 553)
• Psalteri i Sauthemptonit (Kembrixh, St. John's College MS C. 9 (59))
• Ungjilli i Sankt Gallenit (Sankt Gallen, Stiftsbibliothek Cod. 51)
• Ungjilli i Shën Gjonit të Sankt Gallenit (St. Gall, Stiftsbibliothek Cod. 60)
• Prishiani i Sankt Gallenit (St. Gall, Stiftsbibliothek Cod. 904)
• Codex Aureus i Stokholmit (Stokholm, Royal Library MS A. 135)
• Ungjilli i Stonihërstit - për lidhjen
• Meshari i Stouit (Dublin, Royal Irish Academy MS D. II. 3, ff. 12-67)
• Psalteri i Shtutgartit (Shtutgart, Württembergische Landesbibliothek Cod. Bibl. 2. 12)
• Tiberius Bede (Londër, British Library Cotton MS Tiberius C. II)
• Ungjijtë e Tririt (Trir, Domschatz Codex 61 (Bibliotheksnummer 134))
• Fragmenti Ungjillor i Torinos (Torino, Biblioteca Nazionale Cod. O. IV. 20)
• Fragmenti Ungjillor i Utrehtit (Utreht, Universiteitsbibliotheek MS 32 (Script. eccl. 484, ff. 94-105)
• Apokalipsi i Valencienes (Valencienes, Bibliothèque Municipale MS 99)
• Psalteri Vespasianit (Londër, British Library Cotton MS Vespasian A. I)
• Psalteri i Vitellius (Londër, British Library Cotton MS Vitellius F. XI)
• Sankt Paul i Vyrcburgut (Vyrcburg, Universitätsbibliothek Cod. M. p. th. F. 69)

Dorëshkrime Insulare

Ungjillari i Shën Agustinit, shekulli VI Ungjillari i Shën Agustinit, shekulli VI Ungjillari i Shën Agustinit, shekulli VI Ungjillari i Shën Agustinit, shekulli VI Meshari i Stouit Kasiodori në Vivarium, Codex Amiatinus Maiestas Domini, Codex Amiatinus Codex Amiatinus Ungjillari i Tririt Ungjillari i Lindisfarnit Ungjillari i Lindisfarnit Ungjillari i Lindisfarnit Ungjillari i Lindisfarnit Ungjillari i Lindisfarnit Ungjillari i Lindisfarnit Ungjillari i Lindisfarnit Ungjilli i Sankt Gallenit Ungjilli i Sankt Gallenit Ungjilli i Sankt Gallenit Ungjillari i Likfildit Ungjillari i Egertonit Ungjillari i Egertonit Ungjillari i Egertonit Ungjillari i Egertonit Ungjillari i Egertonit Ungjijtë e Mac Durnanit Ungjijtë e Mac Durnanit Ungjijtë e Mac Durnanit Codex Eyckensis Ungjillari i Ekternakut Ungjillari i Ekternakut Ungjillari i Ekternakut Ungjillari i Ekternakut Ungjillari i Durmamit MS A II 17 Dorëshkrim MS A II 10 i Bibliotekës së Durhamit Libri i Kellsit Libri i Kellsit Libri i Kellsit Libri i Kellsit Libri i Kellsit Libri i Kellsit Libri i Kellsit Libri i Kellsit Libri i Kellsit Libri i Kellsit Libri i Kellsit Libri i Kellsit Libri i Kellsit Libri i Kellsit Libri i Kellsit Libri i Kellsit Libri i Kellsit Libri i Kellsit Libri i Kellsit Libri i Kellsit Libri i Kellsit Libri i Kellsit Libri i Kellsit Libri i Kellsit Libri i Kellsit Libri i Kellsit Libri i Kellsit Libri i Kellsit Ungjijtë e Maelbrigte, dorëshkrimi BL Harley MS 1802 Ungjijtë e Maelbrigte, dorëshkrimi BL Harley MS 1802 Ungjijtë e Maelbrigte, dorëshkrimi BL Harley MS 1802 Ungjijtë e Maelbrigte, dorëshkrimi BL Harley MS 1802 Ungjijtë e Maelbrigte, dorëshkrimi BL Harley MS 1802 Codex Aureus i Stokholmit Codex Aureus i Stokholimit Psalteri i Vespasianit Dorëshkrimi MS 122 i Corpus Christi College, Oksford Durham Cassiodorus Durham Cassiodorus Libri i Darrout Libri i Darrout Libri i Darrout Libri i Darrout Libri i Darrout Libri i Darrout Libri i Darrout Libri i Darrout Libri i Darrout Libri i Darrout Libri i Darrout Libri i Darrout Libri i Darrout Libri i Dimës Orosiusi i Bobios Ungjillari Barberini Libri i Darrout Ungjijtë e Herefordit

Artikuj të ndërlidhur

• Arti Insular
• Historia e Irlandës
• Miniatura Anglo-Saksone
• Kultura e Britanisë së Madhe
• Lista e piktorëve britanikë
• Letërsia në Britaninë e Madhe
• Historia e Ishujve Britanikë
• Historia e Skocisë
• Historia e Anglisë
• Historia e librit
• Papirusi
• Rrotulla e shkrimit
• Miniatura e lashtë
• Kodiku
• Miniatura Bizantine
• Kodikët e Shqipërisë
• Kodikët e Beratit
• Miniatura spanjolle e Mesjetës së Hershme
• Peripli
• Arkitektura Anglo-Saksone
• Miniatura Otoniane
• Portolanët
• Miniatura Romanike
• Codex Argenteus
• Historia e miniaturës
• Miniatura
• Dorëshkrimi i iluminuar
• Rrotullat e Detit të Vdekur
• Pergamena
• Kodiku
• Arti Viking
• Kodiku i Beratit
• Kodiku i Markalianus
• Paleografia
• Iniciali
• Miniatura Gotike
• Arkitektura Gotike Angleze
• Miniatura e Rilindjes
• Miniatura Judeje
• Miniatura Paleokristiane
• Miniatura Perse
• Miniatura Osmane
• Miniatura Arabe
• Miniatura Merovinge
• Miniatura Karolinge
• Miniatura Etiopiane
• Arti Mesjetar
• Miniatura Kopte
• Arti dhe Arkitektura Visigote
• Arti paleokristian
• Arti i Dyndjeve Barbare
• Arkitektura Paleokristiane
• Arti Romanik
• Monumentet paleokristiane të Ravenës
• Arti Ravenas
• Arti Gotik
• Arti Bizantin
• Arkitektura Mesjetare Skandinave
• Arti dhe arkitektura mozarabe
• Arti dhe Arkitektura Para-Romanike
• Bizhuteritë e lashta romake
• Arkitektura Mesjetare
• Argjendaria Karolinge
• Periudhat në historinë e artit perëndimor
• Arti Anglo-Sakson
• Arti dhe Arkitektura Para-Romanike Iberike
• Arkitektura Merovinge
• Arkitektura Visigote
• Arti dhe Arkitektura e Repoblación
• Arti Longobard
• Arkitektura Longobarde
• Skulptura Longobarde
• Piktura Longobarde
• Argjendaria Longobarde
• Romaniku i Parë
• Arti mesjetar në Shqipëri
• Arti romak
• Rënia e Perandorisë Romake Perëndimore
• Arti Arkaik Romak
• Arti Romak Plebe
• Kolonia Romake
• Kopshtet romake
• Arti dhe Arkitektura Merovinge
• Kultura e Romës së lashtë
• Plaçkitja Vandale e Romës
• Shtëpia Romake
• Ura romake
• Urbanistika Romake
• Portretizimi Romak
• Arti Karoling
• Arkitektura Karolinge
• Arkitektura Romake
• Rilindja Karolinge
• Romanizimi (kulturor)
• Arti Otonian
• Arkitektura Otoniane
• Romanitas
• Rilindjet Mesjetare
• Luftërat Avaro-Bizantine
• Arkitektura e Skocisë në Periudhën Romake
• Llaçi romak
• Plaçkitja Visigote e Romës
• Skulptura Romake
• Tempulli Romak

Bibliografia

• Adorno, Piero (1992). "L'Alto Medioevo". L'arte italiana (në italisht). Vëll. 1.II. Firence: D'Anna. fq. 558–579.
• Alexander, Jonathan A. G. (1992). Medieval Illuminators and their Methods of Work (në anglisht). Yale University Press. ISBN 030005689-3.
• Alexander, Jonathan J. G. (1993). "Iconography and Ideology: Uncovering Social Meanings in Western Medieval Christian Art". Studies in Iconography (në anglisht). 15: 1–44. ISSN 0148-1029. JSTOR 23923571.
• Jonathan J. G. Alexander (1978). A Survey of Manuscripts Illuminated in the British Isles: Part 1: Insular manuscripts: 6th to the 9th Century (në anglisht). Londër: Harvey Miller. ISBN 090520301-1.
• Barral i Altet, Xavier (1987). Historia Universal del Arte: La antigúedad Clásica (në spanjisht). Vëll. II. Barcelona: Editorial Planeta. ISBN 84-320-8902-8.
• i Altet, Xavier Barral (1994). Bertelli, Carlo (red.). La pittura in Italia (në italisht). Vëll. IX. Milano: Electa. ISBN 978-88-435-3978-9.
• Anderson, Donald M. (1969). The Art of Written Forms: The Theory and Practice of Calligraphy (në anglisht). Holt, Renehart & Winson.
• Peter Anker; Aron Andersson (1968). L’art scandinave. La nuit des temps (në frëngjisht). Përkthyer nga Norbert Vaillant. Zodiaque.
• Giulio Carlo Argan (1988). Storia dell'arte italiana: dall'antichità a Duccio (në italisht). Sansoni.
• Bruce Arnold (1989). Irish Art (në anglisht). Thames & Hudson. ISBN 978-050020148-0.
• George Bain (1973). Celtic Art: The Methods of Construction (në anglisht). Dover Publications, inc. ISBN 0-486-22923-8.
• Emilio Barnechea; Antonio Fernández; Juan R. Haro; Juan Haro Sabater (1988). Historia del arte (në spanjisht). Vicens Vives. ISBN 978-84-316-1780-6.
• Beda i Venerueshmi (1843). John Allen Gilles (red.). The Bibliographical Writings and Letters of Venerable Bede (në anglisht). Vëll. II. James Bohn.
• Bernhard Bischoff (2007). Michael Gorman (red.). Manuscripts and Libraries in the Age of Charlemagne. Cambridge Studies in Palaeography and Codicology (në anglisht). Përkthyer nga Michael Gorman. Kembrixh: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-03711-2.
• Bernhard Bischoff (1966–1981). Mittelalterliche Studien. Ausgewählte Aufsätze zur Schriftkunde und Literaturgeschichte (në gjermanisht). Anton Hiersemann.
• Horst Blanck (2008). Rosa Otranto (red.). Il libro nel mondo antico (në italisht). Luciano Canfora. Bari: Edizioni Dedalo. ISBN 978-88-220-5814-0.
• Albert Boeckler; Alfred Schmid (1952). "Die Buchmalerei". përmbledhur nga Georg Ley (red.). Handbuch der Bibliothekswissenschaft (në gjermanisht). Visbaden: Harrassowitz. fq. 252.
• P. Brezzi (1978). La civilta del medioevo europeo (në italisht). Vëll. 1. Eurodes.
• Brown, Michele P. (2003). The Lindisfarne Gospels: Society, Spirituality and the Scribe (në anglisht). Vëll. 1. University of Toronto Press. ISBN 978-080208597-9.
• Brown, Michele P. (2005). "Mercian Manuscripts? The "Tiberius Group" and Its Historical Context". përmbledhur nga Michelle P. Brown; Caron Ann Farr (red.). Mercia: An Anglo-Saxon Kingdom in Europe (në anglisht). Continuum International Publishing Group. ISBN 978-0-8264-7765-1.
• Buringh, Eltjo (2010). Medieval Manuscript Production in the Latin West (në anglisht). Brill Publishers. ISBN 978-900417519-8.
• Busch, Harald; Lohse, Bernd (1966). Pre-Romanesque Art (në anglisht). New York: Buildings and sculpture of Europe.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Vendodhja e shtëpisë botuese (lidhja)
• Jean-Pierre Caillet (2000). "Le mythe du renouveau architectural roman". Cahiers de civilisation médiévale (në frëngjisht). 43 (171): 341–369.
• Calkins, Robert G. (1983). Illuminated Books of the Middle Ages (në anglisht). Itaka, Nju Jork: Cornell University Press. ISBN 050023375-6.
• Camille, M. (1992). Image on the Edge: The Margins of Medieval Art (në anglisht). Harvard University Press.
• Cantor, Norman F. (1993). The Civilization of the Middle Ages: a completely revised and expanded edition of Medieval history, the life and death of a civilization (në anglisht). HarperCollins. ISBN 978-0-06-017033-2.
• Franco Cardini; Marina Montesano (2006). Storia medievale (në italisht). Firence: Le Monnier Università. ISBN 88-0020474-0.
• Chastel, Frederick (1988). El arte italiano. Arte y estética (në spanjisht). Vëll. 12. Madrid: Ediciones Akal. ISBN 978-84-7600301-5.
• Kenneth Clark (1987). Civilization: A Personal View (në anglisht). Penguin. ISBN 978-014010010-5.
• Coleman, Joyce; Mark Cruse; Kathryn A. Smith, red. (2013). The Social Life of Illumination: Manuscripts, Images, and Communities in the Late Middle Ages (PDF). Medieval Texts and Cultures in Northern Europe (në anglisht). Vëll. 21. Turnhout: Brepols Publishing.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Vendodhja e shtëpisë botuese (lidhja)
• M. L. Colish (1999). Medieval Foundations of the Western Intellectual Tradition, 400–1400. The Yale Intellectual History of the West (në anglisht). Yale University Press. ISBN 978-030007852-7.
• John J. Contreni (1992). Carolingian Learning. Masters and Manuscripts. Variorum collected Studies Series 363 (në anglisht). Aldershot.
• Crippa, Maria Antonieta (1998). L'Art paléochrétien: des origines à Byzance (në frëngjisht). Saint-Léger-Vauban: Zodiaque. ISBN 978-222004332-6.
• Černý, Jaroslav (1952). Paper and Books in Ancient Egypt: An Inaugural Lecture Delivered at University College London (në anglisht). H. K. Lewis & Co.
• Gabrielle Démians d'Archimbaud (1992). Histoire artistique de l’occident médiéval (në frëngjisht). Paris: Armand Colin. ISBN 220031304-7.
• De Hamel, Christopher (1986). A History of Illuminated Manuscript (në anglisht). Phaidon.
• L. M. J. Delaissé; James Marrow; John de Wit (1977). Illuminated manuscripts: The James A. de Rothschild Collection at Waddesdon Manor (në anglisht). Office de Livre.
• Diringer, David (1982). The Book Before Printing: Ancient, Medieval and Oriental (në anglisht). Dover Publications. ISBN 0-486-24243-9.
• Dodds, Jerrilynn D.; Reilly, Bernard F.; John W. Williams (1993). The Art of Medieval Spain, A.D. 500-1200 (në anglisht). Yale University Press & Metropolitan Museum of Art. ISBN 978-0-8109-6433-4.
• Dodwell, Charles Reginald (1993). The Pictorial Arts of the West, 800–1200 (në anglisht). Yale University Press. ISBN 0-300-06493-4.
• Dodwell, Charles Reginald (1982). Anglo-Saxon Art: A New Perspective (në anglisht). Manchester University Press. ISBN 978-0-7190-0861-0.
• Ciardi Dupré (1997). "Miniatura". Enciclopedia dell’arte medievale (në italisht). Istituto dell’ Enciclopedia Italiana.
• J. Durand (1999). L’art byzantin (në frëngjisht). Éditions Pierre Terrail. ISBN 2-87939-218-7.
• Brigitte Englisch (1994). Die Artes liberales im frühen Mittelalter (5.–9. Jahrhundert). Das Quadrivium und der Komputus als Indikatoren für Kontinuität und Erneuerung der exakten Wissenschaften zwischen Antike und Mittelalter (në gjermanisht). Sudhofs Archiv Beiheft.
• Feltman, Jennifer M.; Thompson, Sarah (2019). The Long Lives of Medieval Art and Architecture (në anglisht). Routledge. ISBN 978-1-351-18112-9.
• Emilio Mitre Fernández (1995). Pedro Chalmeta; Fernando Checa Creamdes; Manuel González Portilla y Otros (red.). La formación de la cultura eclesiástica en la génesis de la sociedad europea. Cultura y culturas en la historia: Quintas Jornadas de Estudios Históricos organizadas por ele Departamento de Historia Medieval, Moderna y Contemporánea de Universidad de Salamanca (në spanjisht). Universidad de Salamanca. fq. 31–51. ISBN 978-84-7481-799-7.
• Focillon, Henri (1963). The Art of the West in the Middle Ages (në anglisht). New York Graphic Society Publishers; Phaidon Publishers.
• Forsythe, Katherine (2008). Studies on the Book of Deer (në anglisht). Dublin: Four Courts Press. ISBN 978-1-85182-569-1.
• Gameson, Richard (1995). The Role of Art in the Late Anglo-Saxon Church (në anglisht). Claredon Press. ISBN 978-0-19-820541-8.
• Gameson, Richard (1995). English Manuscript Art in the Late Eleventh Century: Canterbury and Its Context (në anglisht). Hambledon.
• Gameson, Richard (1994). English Manuscript Art in the Mid-Eleventh Century: The Decorative Tradition (në anglisht). Oxford University Press.
• Gameson, Richard (1999). The Manuscripts of Early Norman England (c. 1066-1130) (në anglisht). British Academy. ISBN 978-0-19-726190-3.
• Gameson, Richard (2008). The Earliest Books of Canterbury Cathedral: Manuscripts and Fragments to C. 1200 (në anglisht). Biblical Society. ISBN 978-071235008-2.
• Gameson, Richard (2010). Richard Gameson; Anthony Ian Doyle (red.). Manuscripts Treasures of Durham Cathedral (në anglisht). Third Millennium. ISBN 978-190650712-1.
• Gameson, Richard (2013). Lindisfarne Gospels (në anglisht). Profile Books Limited. ISBN 978-190798104-3.
• Gameson, Richard (2017). Codex Amiantus: Making and Meaning (në anglisht). Parish Church Council of St. Paul's Church. ISBN 978-190951726-4.
• Gameson, Richard (2021). Literature and Devotion in Later Medieval England: A Selection of Manuscripts from Durham University Library (në anglisht). Sacristy Press. ISBN 978-178959185-9.
• Gameson, Richard; Andrew Beeby; Flavia Fiorillo; Catherine Nicholson; Paola Ricciardi; Suzanne Reynolds (2023). The Pigments of British Medieval Illuminators: A Scientific and Cultural Study (në anglisht). Archetype Books. ISBN 978-190949296-7.
• Gameson, Richard (2025). Scribes and Scripts: Calligraphy in the High Middle Ages (në anglisht). Abbeville Press. ISBN 978-078921495-9.
• Angelika Geyer (1989). Die Genese narrativer Buchillustration. Der Miniaturenzyklus zur Aeneis im Vergilius Vaticanus (në gjermanisht). Frankfurt mbi Majn: Klostermann. ISBN 3-465-01888-5.
• Étienne Gilson (1944). La Philosophie au Moyen Âge (në frëngjisht). Paris: Payot.
• Le Goff, Jacques (2000) [1957]. Les Intellectuels au Moyen Âge (në frëngjisht). Paris: Éditions du Seuil.
• Le Goff, Jacques (1977). La Civilisation de l'Occident médiéval. Les grandes civilisations (në frëngjisht). Paris: Arthaud.
• Gombrich, Ernst Hans (1978). The Story of Art (në anglisht). Phaidon. ISBN 978-071481820-7.
• J. J. Martín González (1974–1992). Historia del Arte (në spanjisht). Vëll. 1. Gredos.
• André Grabar (2001). Le origini dell'estetica medievale (në italisht). Milano: Jaka Book.
• Gregory, Timothy (2010). A History of Byzantium (në anglisht). Wiley-Blackwell. ISBN 978-1-4051-8471-7.
• Ernst Günther Grimme (1980). Die Geschichte der abendländischen Buchmalerei (në gjermanisht). Këln: DuMont. ISBN 978-3-7701-1076-6.
• James Harpur; Elizabeth M. Hallam (1995). Secrets of Middle Ages (në anglisht). Konecky & Konecky. ISBN 978-156852307-1.
• Hartt, Frederick (1989). Arte: historia de la pintura, escultura y arquitectura (në spanjisht). Vëll. 20. Madrid: Editorial Akal. ISBN 978-84-7600-411-1.
• Henderson, George (1972). Early Medieval Art (në anglisht). Penguin. ISBN 978-014021420-8.
• François Henry (1967). Irish Art during the Viking Invasion, 800–1200 A.D. (në anglisht). Vëll. 2. Cornell University Press. ISBN 978-080140183-1.
• Henry, François (1970). Irish Art in the Romanesque Period, 1020-1170 A.D. (në anglisht). Cornell University Press. ISBN 978-080140526-6.
• Françoise Henry (1974). The Book of Kells (në anglisht). Alfred A. Knopf. ISBN 0-394-49475-X.
• Françoise Henry (1974). The Book of Kells (në anglisht). Nju Jork: Alfred A Knopf. ISBN 0-394-49475-X.
• Henry, François (1979). Early Christian Irish Art (në anglisht). Cultural Relations Committee of Ireland. ISBN 978-085342462-8.
• J. Higgit (1996). "Insulare, Arte". Enciclopedia dell’arte medievale (në italisht). Istituto dell’ Enciclopedia Italiana.
• M. Holcomb (2009). Pen and Parchment: Drawing in the Middle Ages (në anglisht). Nju Jork: The Metropolitan Museum of Art.
• Hugh Honour; John Fleming (1982). A World History of Art (në anglisht). Macmillan. ISBN 0-333-37185-2.
• Honour, Hugh; Fleming, John (2005). A History of Art (në anglisht). Laurence King Publishing. ISBN 978-185669451-3.
• Hopkin-James, Lemuel John (1934). The Celtic Gospels: Their Story and Their Text (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-924494-2. {{cite book}}: Mospërputhje ISBN / Datë (Ndihmë!)
• Hourihane, Colum (2001). From Ireland Coming: Irish Art from the Early Christian to the Late Gothic Period and Its European Context (në anglisht). Princeton University Press. ISBN 978-069108825-9.
• The Miscellany of the Irish Archaeological Society (në anglisht). Vëll. 1. Irish Archaeological Society. 1846.
• Christine Jakobi-Mirwald (2004). Das mittelalterliche Buch. Funktion und Ausstattung (në gjermanisht). Shtutgart: Reclam. ISBN 978-3-15-018315-1.
• Régine le Jan; Marco Mostert; Michel Sot; Philippe Depreux; Bruno Judic; Thomas Granier; Jean-Pierre Molénat; etj. (2002). Les échanges culturels au Moyen Âge: XXXIIe Congrès de la SHMES (Université du Littoral Côte d'Opale, juin 2001) (në frëngjisht). Éditions de la Sorbonne. ISBN 978-285944474-7.
• Herbert L. Keßler (1994). Studies in Pictorial Narrative (në anglisht). Londër: Pindar Press. ISBN 0-907132-77-4.
• Herbert L. Keßler (1994). "Codici Purpurei". Enciclopedia dell’arte medievale (në italisht). Istituto dell’Enciclopedia Italiana.
• Kitzinger, Ernst (1976). The Art of Byzantium and the Medieval West: Selected Studies (në anglisht). Indiana University Press. ISBN 978-025331055-2.
• Kitzinger, Ernst (1977). Byzantine Art in the Making: Main Lines of Stylistic Devolopment in Mediterranean Art, 3rd-7th Century (në anglisht). Harvard University Press. ISBN 978-067408955-6.
• Kitzinger, Ernst (2003). Studies in Medieval Western Art and the Art of Norman Sicily. Studies in Late Antique, Byzantine and Medieval Western Art (në anglisht). Vëll. 2. Pindar Press. ISBN 978-190459708-7.
• Kitzinger, Ernst (2005). Maria Andaloro; Paolo Cesaretti (red.). Alle origini dell’arte bizantina: correnti stilistiche nel mondo mediterraneo dal III al VII secolo (në italisht). Jaca Books. ISBN 978-88-1640672-8.
• Kitzinger, Ernst (1955) [1940]. Early Medieval Art at the British Museum (në anglisht). British Museum.
• Kitzinger, Ernst (2020). Fabrizio Crivello (red.). Arte altomedievale (në italisht). Përkthyer nga Maria Virdis. Torino: Einaudi. ISBN 978-88-0624382-1.
• Kitzinger, Ernst; Richard Cándida Smith; Katherine P. Smith (1997). Style and Its Meaning in Early Medieval Art (në anglisht). J. Paul Getty Trust.
• E. L. Skip Knox. "Carolingian Handwriting". History of Western Civilization (në anglisht). Boise State University. Arkivuar nga origjinali më 28 qershor 2005. Marrë më 8 gusht 2022.
• Kren, T.; McKendrick, Scot, red. (2003). Illuminating the Renaissance – The Triumph of Flemish Manuscript Painting in Europe (në anglisht). Getty Museum/Royal Academy of Arts. ISBN 1-903973-28-7.
• Marie-Pierre Laffitte; Charlotte Denoël (2007). Trésors carolingiens: Livres manuscrits de Charlemagne à Charles le Chauve (në frëngjisht). Bibliothèque nationale de France - Seuil. ISBN 978-2-7177-2377-9.
• Lloyd Robert Laing (1975). The Archaeology of Late Celtic Britain and Ireland, c. 400-1200 AD (në anglisht). Methuen. ISBN 978-041682360-8.
• Peter Lasko (2000). Ars Sacra. L'arte sacra del primo millennio in Europa occidentale (në italisht). Jaca Book.
• Michel Lemoine (2002). "Arts libéraux". përmbledhur nga Claude Gauvard (red.). Dictionnaire du Moyen Âge (në frëngjisht). Paris: PUF. fq. 94.
• Liepe, Lena (2009). Studies in Icelandic Fourteenth Century Book Painting (në anglisht). Vëll. VI. Reykholt: Snorrastofa.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Vendodhja e shtëpisë botuese (lidhja)
• Willem Lourdaux; D. Verhelst, red. (1983). Benedictine Culture 750–1050 (në gjermanisht). Medievalia Lovaniensia, Series 1, Studia 11.
• Bernard Meehan (1995). Le Livre de Kells (në frëngjisht). Thames & Hudson. ISBN 978-2-87811090-6.
• John P. McKay; Bennett D. Hill; John Buckler (2006). A History of Western Society (në anglisht). Houghton Mifflin. ISBN 978-061852266-8.
• Rosamond McKitterick (1994). Books, Scribes and Learning in the Frankish Kingdoms, 6th-9th Centuries (në anglisht). Aldershot.
• Rosamond McKitterick (1990). The Uses of Literacy in Early Medieval Europe (në anglisht). Cambridge University Press.
• Melo, Maria J.; Castro, Rita; Nabais, Paula; Tatiana Vitorino (2018). "The Book on How to Make All the Colour Paints for Illuminating Books: Unravelling A Portuguese Hebrew Illuminators' Manual". Heritage Science (në anglisht). 6 (44).
• Theodore William Moody; Dáibhí Ó Cróinín; Francis X. Martin; Francis John Byrne, red. (2005). A New History of Ireland: Prehistoric and Early Ireland (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-821737-4.
• Morgan, Nigel J.; Stella Panayotova; Martine Meuwese (1999). Illuminated Manuscripts in Cambridge: A Catalogue of Western Book Illumination in the Fitzwilliam Museum and the Cambridge Colleges (në anglisht). Londër: Harvey Miller Publishers & Modern Humanities Association.
• Florentine Mütherich; Joachim E. Gaehde (1976). Karolingische Buchmalerei (në gjermanisht). Mynih: Prestel. ISBN 978-3-7913-0395-6.
• Catherine E. Nicholson; Andrew Beeby; Richard Gameson (2016). Shedding Light on Medieval Manuscripts (në anglisht). Wiley.
• Carl Nordenfalk (1977). Celtic and Anglo-Saxon Painting: Book Illumination in the British Isles 600–800 (në anglisht). Londër: Chatto & Windus.
• Paul Needham (1979). Twelve Centuries of Bookbindings 400–1600 (në anglisht). Pierpont Morgan Library/Oxford University Press. fq. 21. ISBN 978-0-192-11580-5.
• Lawrence Nees (2002). Early Medieval Art (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-284243-5.
• Lawrence Nees (2022). Frankish Manuscripts: The Seventh to the Tenth Century (në anglisht). Turnhout.
• Carl Johan Adam Nordenfalk (1977). Manuscrits Irlandais et Anglo-Saxons: L'enluminure dans les îles Britanniques de 600 à 800 (në frëngjisht). Paris: Éditions du Chêne. ISBN 978-2-85108-116-2.
• Nordenfalk, Carl (1988). L'Enluminure au Moyen Âge (në frëngjisht). Përkthyer nga Stierlin, Henri; Pontus Grate. Gjenevë dhe Paris: Skira-Flammarion. ISBN 978-2-605-00120-0.
• Pächt, Otto (1986). Book Illumination in the Middle Ages (në anglisht). Londër: Harey Miller Publishers. ISBN 0-19-921060-8.
• Patrick Périn (1996). Moyen Âge (në frëngjisht). Paris: Éditions Flammarion.
• José Pijoan (1978). History of Art. World Art (në anglisht). Pragë: Odeon.
• Pijoan, Josep (1966). Historia del Arte (në spanjisht). Vëll. 1. Barcelonë: Salvat.
• Pijoan, Josep (1966). Historia del Arte (në spanjisht). Vëll. 2. Barcelonë: Salvat.
• Piotr Jennel Reyes (1998). L’art du Haut Moyen-Âge – L’art européen du VIe au IXe siècle (në frëngjisht). Pochothèque. ISBN 2-253-13056-7.
• Pierre Riché (1995). Éducation et culture dans l'Occident barbare (VIe-VIIIe siècles). Points Histoire (në frëngjisht). Paris: Le Seuil.
• Rioux, Jean-Pierre; Sirinelli, Jean-François; Sot, Michel; Boudet, Jean-Patrice; Guerreau-Jalabert, Anita (2005) [1997]. Histoire culturelle de la France (në frëngjisht). Vëll. 1. Le Moyen Âge. Paris: Éditions du Seuil.
• Jose Maria De Azcárate Ristori; Alfonso E. Pérez Sánchez; Juan A. Ramírez Domínquez (1986). Historia del arte (në spanjisht). Anaya. ISBN 978-84-7254311-9.
• Rudolph, Conrad (1997). "Building-Miracles as Artistic Justification in the Early and Mid-Twelfth Century". përmbledhur nga Wolfgang Kersten (red.). Radical Art History (në anglisht). Internationale Anthologie. fq. 398–410.
• Rudy, Kathryn M. (2016). Piety in Pieces: How Medieval Readers Customized Their Manuscripts (në anglisht). Open Book Publishers. doi:10.11647/OBP.0094. hdl:10023/9562. ISBN 978-178374235-6.
• Ursula Schaefer (1993). Schriftlichkeit im frühen Mittelalter (në gjermanisht). ScriptOralia.
• Ursula Schaefer (1999). Artes im Mittelalter (në gjermanisht). Symposium des Mediävistenverbandes.
• Scott, Martin (1964). Medieval Europe (në anglisht). Nju Jork: Dorset Press. ISBN 978-0-88029-115-6. {{cite book}}: Mospërputhje ISBN / Datë (Ndihmë!)
• Sebastián, Santiago (1994). Mensaje simbólico del arte medieval: arquitectura, liturgia e iconografía (në spanjisht). Encuentro. ISBN 84-7490346-7.
• Shaban Sinani (2011). Kodikët e Shqipërisë në "Kujtesën e Botës": studim monografik (në shqip dhe anglisht). Naimi. ISBN 978-992810903-3.
• Piotr Skubiszewski (1998). L'art du Haut Moyen Âge: L'art européen du VIe au IXe siècle (në frëngjisht). Paris: Livre de Poche. ISBN 978-2-253-13056-7.
• Bradley Smith (1971). Art (në anglisht). Garden Siti, N.J.: Doubleday & Company.
• Smith, Julia M. H. (2005). Europe After Rome: A New Cultural History 500–1000 (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-924427-0.
• Smith, Julia M. H. (2006). Rosamond McKitterick (red.). Province and Empire: Brittany and Carolingians (në anglisht). Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-03030-4.
• Schapiro, Meyer (1979). Late Antique, Early Christian And Medieval Art (në anglisht). George Braziller. ISBN 978-080760927-9.
• Jacques Stiennon (1973). Paléographie du Moyen Âge (në frëngjisht). Armand Colin.
• Stowe, George B. (1995). Kibler, William; Zinn, Grover A. (red.). Medieval France: An Encyclopedia (në anglisht). Garland. ISBN 978-082404444-2.
• Stuart, John (1869). The Book of Deer (në anglisht). Spalding Club.
• Tănase, Daniela (23 nëntor 2020) [2010]. Craftsmen and Jewelers in the Middle and Lower Danube Region (6th to 7th Centuries). East Central and Eastern Europe in the Middle Ages, 450-1450, volume 67 (në anglisht). Leiden: Brill. fq. 209. ISBN 978-90-0443693-0. Marrë më 18 qershor 2025.
• Jacques Thiébaut (1971). "Art préroman, art ottonien, art roman (compte-rendu)". Bulletin monumental (në frëngjisht). 129 (3): 201–202.
• Edward Maunde Thompson (1911). "Illuminated Mss.". Encyclopædia Britannica (në anglisht) (bot. i 11-të). Cambridge University Press. fq. 312–320.
• Edward Maunde Thompson; George Charles Williamson (1911). "Miniature". Encyclopædia Britannica (në anglisht). Vëll. XVIII (bot. i 11-të). Cambridge University Press. fq. 523–528.
• Rolf Toman (2006). L’art roman (në frëngjisht). Paris: Place des Victoires. ISBN 978-2-84459094-7.
• Isidro Gonzalo Bango Torviso (2001). Arte prerrománico hispano: El arte en la España cristiana de los siglos VI al XI. Summa Artis: Historia General del Arte (në spanjisht). Vëll. VIII. Espasa Calpe. ISBN 978-84-2398732-0.
• Bango Torviso, Isidro Gonzalo; Isidro Gonazlo Bango; Concepción Abad; Conceptión Abad Castro (1997). Arte Medieval (në spanjisht). Vëll. 1. Historia 16. Historia Viva. ISBN 978-84-7679305-3.
• A. Walsh (1922). Scandinavian Relations with Ireland During the Viking Period (në anglisht). Londër: Fisher Unwin.
• Karl Kraus Walther (1995). Lexikon der Buchkunst und der Bibliophilie: Buchmalerei (në gjermanisht). Mynih: Weltbild.
• Ingo F. Walther; Norbert Wolf (2005). Codices Illustres. The World’s Most Famous Illuminated Manuscripts, 400 to 1600 (në anglisht). Këln: Taschen. ISBN 978-3-83657261-3.
• Webster, Leslie; Derek Howard Turner; Janet Backhouse, red. (1984). The Golden Age of Anglo-Saxon Art, 966–1066 (në anglisht). Marion Archibald. British Museum Publications Limited. ISBN 978-071410532-1.
• Kurt Weitzmann (1959). Ancient Book Illumination. Martin Classical Lectures (në anglisht). Vëll. 16. Kembrixh, Mas.: Harvard University Press. ISSN 0076-471X.
• Kurt Weitzmann (1970). Illustrations in Roll and Codex. A Study of the Origin and the Method of Text Illustration. Studies in Manuscript Illumination (në anglisht). Vëll. 2. Princeton, N.Xh: Princeton University Press. ISBN 0-691-03865-1.
• Weitzmann, Kurt (1977). Late Antique and Early Christian Book Illumination (në anglisht). Nju Jork, N.J.: George Braziller. ISBN 0-8076-0831-9.
• Kurt Weitzmann (1977). Manuscrits gréco-romains et paléochrétiens (në frëngjisht). Paris: Chêne. ISBN 2-85108-117-9.
• Weitzmann, Kurt (1979). Age of Spirituality: Late antique and Early Christian Art, Third to Seventh Century (në anglisht). Metropolitan Museum of Art, Princeton University Press. ISBN 978-087099179-0.
• O. K. Werckmeister (1993). The Art of Medieval Spain, A.D. 500–1200 (në anglisht). Nju Jork: Metropolitan Museum of Art. ISBN 978-081096433-4.
• Martin Werner. "Migration and Hiberno-Saxon Art". Dictionary of the Middle Ages (në anglisht). Vëll. 8. ISBN 0-684-18274-2.
• Wieck, Roger (1996). "Folia Fugitiva: The Pursuit of the Illuminated Manuscript Leaf". The Journal of the Walters Art Gallery (në anglisht). 54.
• Williams, John W. (1976). Manuscrits espagnols du haut Moyen âge (në frëngjisht). Përkthyer nga Latour, Robert. Paris: Chêne. ISBN 978-2-85108-147-6.
• Williams, John W. (1977). Early Spanish Manuscript Illumination (në anglisht). George Braziller. ISBN 978-0-8076-0866-1.
• Williams, John W. (1994). The Illustrated Beatus: A Corpus of the Illustrations of the Commentary on the Apocalypse (në anglisht). Harvey Miller. ISBN 978-090520391-1. Marrë më 10 dhjetor 2024.
• David M. Wilson (1984). Anglo-Saxon Art: From The Seventh Century to the Norman Conquest (në anglisht). Thames and Hudson. ISBN 0-87951-976-2.
• David H. Wright (1993). Der Vergilius Vaticanus. Ein Meisterwerk spätantiker Kunst (në anglisht). Grac: Akademische Druck- und Verlagsanstalt. ISBN 3-201-01584-9.
• Valentini, Carlo Federico (qershor 1978). "I Codici Miniati: Testimonianze della regalità". Journal of Medieval Art (në italisht).
• De Vecchi, Pierluigi; Elda Cerchiari Necchi (1991). L'arte nel tempo (në italisht). Vëll. 1. Milano: Bompiani. ISBN 88-450-4219-7.
• Balderas Vega, Gonzalo (2008). Cristianismo, sociedad y cultura en la Edad Media: una visión contextual (në spanjisht). Meksiko D.F.: Universidad Iberoamericana. ISBN 978-968859654-8.
• L. Castelfranchi Vegas (1993). L'arte medievale in Italia e nell’occidente europeo (në italisht). Milano: Jaca Book.
• Rodríguez Viejo, Jesús (prill 2019). "The Performative Manuscript: Art, Agency and Public Ritual in Ottonian Mainz". The Journal of Ecclesiastical History (në anglisht). 70 (2): 229–264. doi:10.1017/S0022046918002646. ISSN 0022-0469.
• Paul Vignaux (1954). El pensamiento en la Edad Media (në spanjisht). Meksiko: Fonde de Cultura Economica. ISBN 978-968161520-8. {{cite book}}: Mospërputhje ISBN / Datë (Ndihmë!)

Lidhje të jashtme

• The City and the Book - much detail on textual contents of Irish MS in particular
• "L'influence insulaire sur l'enluminure carolingienne". BNF (në frëngjisht).