Miniatura Karolinge

Maiestas Domini, ilustrim nga Ungjillari i Godeskalkut (me gjasa Aken, 781/783)

Miniatura Karolinge i referohet dorëshkrimeve të iluminuara të prodhuara në Mbretërinë Franke nga fundi i shekullit të VIII deri në fundin e shekullit të IX. Ndërsa Miniatura Merovinge pararendëse kishte thjeshtë karakter monastik, Miniatura Karolinge zinte fill nga oborret e mbretërve frankë dhe rezidencat e peshkopëve të shquar.

Pika nisëse do të qe shkolla e oborrit të Karlit të Madh në Pallatin e Akenit, të cilës i atribuohen dorëshkrimet e grupit Ada. Në të njëjtën kohë, dhe me gjasa në të njëjtin vend, ekzistonte shkolla e pallatit, artistët e të cilës ndikoheshin nga Miniatura Bizantine. Kodikët e kësaj shkolle janë gjithashtu të shquar, sipas dorëshkrimit të tyre kryesor, si grupi Vjenës së Ungjillarëve të Kurorëzimit. Megjithë gjithë dallimet stilistike, të gjitha shkollat e pikturës ndajnë një angazhim të drejtpërdrejtë me shprehje formale të miniaturën e antikitektit të vonë dhe një përpjekje drejtë një qartësie të dizajnit të faqes të papreçedent deri atëherë. Pas vdekjes së Karlit të Madh, qendra e miniaturimit do të zhvendosej drejtë Reimsit, Toursit dhe Metzit. Ndërsa shkolla e oborrit mbizotëroi gjatë kohës së Karlit të Madh, veprat e shkollës së pallatit do të ndikonin më fortësisht në qendrat e mëvonshme të artit të librit.

Kulmi i Miniaturës Karolinge përfundoi në fundin e shekullit të IX. Në Periudhën e vonë Karolinge, do të zhvillohej një shkollë franko-saksone, e cila do të adoptonte gjithmonë e më shumë format e miniaturës më të vjetër insulare, përpara se të fillonte një periudhë e re me Miniaturën Otoniane nga fundi i shekullit të X.

Themelet e Miniaturës Karolinge

Korniza kohore dhe gjeografike

Klasifikimi i Artit Karoling në një periudhë është i paqartë: ndonjëherë e konsideruar një periudhë e veçantë artistike, më shpesh përmblidhet me stilet e tjera nga shekujt e V deri në të XI si Art i Mesjetës së Hershme ose me Arti Otonian si Para-Romanik dhe herë pas here tashmë e përfshirë në Periudhën Romanike si Romanik i Heshëm. Arti Karoling ishte ngushtësisht i lidhur me derën përkatëse sunduese dhe kufizohej në zotërimet e Karolingëve, që përfshinin Perandorinë Franke. Arti i rajoneve jashtë kësaj zone nuk llogariten si Art Karoling. Një përjashtim është Mbretëria Longobarde, e cila me Karlin e Madh do të pushtohej në vitin 773/774, por e cila përmbante traditat e veta kulturore që e ndikuan fortë Artin Karoling. Në mënyrë kundërthënëse, shtysa e Rilindjes Karolinge gjithashtu prekën edhe Italinë, veçanërisht Romën.

Zgjedhja e Pepinit të Shkrurtrit në vitin 751 si mbret të frankëve shënon fillimin e Dinastisë Karolinge, por një Art i pavarur Karoling do të fillonte vetëm nën sundimin e Karlit të Madh, që ishte sunduesi i vetëm i Perandorisë Franke nga viti 771 dhe do të kurorëzohej perandor në vitin 800. Dorëshkrimi i parë luksoz i porositur nga Karli i Madh midis viteve 781 dhe 783 qe Ungjillari i Godeskalkut. Pas vdekjes së Ludvigut të Përkushtuarit, pasuesi i Karlit të Madh, në vitin 843 perandoria do të ndahej nga Traktati i Verdunit në tre pjesë të Frankisë Perëndimore, Lindore dhe në Lotaringi. Lotaringia pësoi ndarje të mëtejshme në dekadat pasuese, në të cilat disa zona u morën nga Frankia Perëndimore dhe Lindore, ndërsa të tjerat do të bëheshin mbretëri dhe dukate të pavarura në Lorenë, Burgonjë, dhe Itali.

Me vdekjen e Ludvigut Fëmijës në vitin 911, vija e Karolngëve të Frankisë Lindore do të shuhej. Mbreti i ri qe Konradi i Riu nga Familja Konradine. Pas vdekjes së tij, fisnikët e Frankonisë dhe Dukati i Saksonisë zgjodhën Henrikun e I në vitin 919 si mbret të Frankisë Lindore. Me zhvendosjen e digjitetit mbretëror te saksonët Liudolfingët, më vonë të quajtur Otonianë, qendra e prodhimtarisë artistike gjithashtu do të zhvendosej drejtë Frankisë Lindore, ku Arti Otonian do të zhvillonte një karakter të theksuar të pavarur. Në Frankinë Perëndimore, dinjiteti mbretëror, pas vdekjes ë Ludvigut të V Përtacit në vitin 987 do të kalonte te Hugo Kapeti dhe kështu te Dinastia Kapete. Megjithatë, lulëzimi i Artit Karoling tashmë kishte përfunduar përgjatë rajoneve franke nga fundi i shekullit të IX; veprat e rralla të vona dhe më pak domethënëse do të ktheheshin më së shumti në traditat e vjetra.

Artistët dhe patronët

Raban Mauri, iu mbështetur nga Alkuini, paraqet veprën e tij te Shën Martini i Tursit, gabimisht i identifikuar nga një dorë e mëvonshme si arkipeshkvi Otgar i Majncit (Fulda, rr. 840).

Në Peridhën Merovinge, vetëm manastiret ishin përgjegjëse për prodhimin e librave, por Rilindja Karolinge zuri fill nga oborri i Karlit të Madh. Ungjillari i Godekcalkut, Psalteri i Dagulfit dhe një dorëshkrim i thjeshtë dëshmojnë Karlin e Madh si patron të poema kushtimore dhe kolofonë. Nën pasuesit e Karlit të Madh, të lidhura me oborret e perandorëve dhe mbretërve karolingë ose me peshkopë të shquar ngushtësisht të lidhur me oborrin mbretëror kishte gjithashtu punishte jetëshkurtra. Vetëm manastiri i Tursit qëndroi prodhimtar për dekada deri në shkatërrimin e tij në vitin 853.

Shumica e librave liturgjikë prodhoheshin për oborrin mbretëror. Disa nga shumica e kodikëve të çmuar shërbenin si dhurata nderi; këthu, Psalteri i Dagulfit planifikohej si një dhuratë nga Karli i Madh për papa Adrianin e I, megjithëse ai nuk do të dorëzohej dot për shkak të vdekjes së Adrianit. Një grup i tretë dorëshkrimesh prodhohej për manastiret më të rëndësishme të perandorisë për të përcjellë shtysat fetare dhe kulturore që zinin fill nga oborri perandorak në perandori. Kështu, Ungjillarët e Saint-Riquier-it ishin prodhuar për dhëndrin e Karlit të Madh, Angilbertit, abati laik i Saint-Riquier dhe në vitin 827 Ludvigu i Përkushtuari i dhuroi një libër ungjillor (Ungjillarët e Soissons) nga shkolla e oborrit të Karlit të Madh për kishën e Saint-Médard në Soissons. Anasjelltas, manastiri Turonian nën Abat Vivianin i dha Karl Tullacit Biblën Viviane në vitin 846, e cila me gjasa do ti dhurohej Katedrales së Metzit në vitin 869/870.

Paraqitja e Karl Tullacit në Biblën Viviane, me dorën e Zotit sipër tij (Tours, 845/846)

Pak miniatorë të hershëm mesjetare njihen me emër. Në një dorëshkrim të ilustruar të Publius Terencius Aferit, ndoshta nga Akeni, një nga tre piktorë, Adelriku, e fshehu emrin e tij në frontonin zbukurues të një miniature. Sipas pohimit të vetë atij, murgu i ditur i Fuldës, Kandid Bruni, që kishte kaluar disa kohë në shkollën e oborrit të Akenit nën Einhardin, pikturoi absidën perëndimore të Bazilikës së Ratgarit të shenjtëruar në vitin 819 mbi sarkofagun e Bonifacit në Abacinë e Fuldës. Kjo mund ti ketë dhënë atij një rol të rëndësishëm në shkollën e pikturës së Fuldës të gjysmës së parë të shekullit të IX. Është hamendësim, por jo pa gjasa që ai gjithashtu të ketë punuar si miniator dhe të ketë iluminuar Vita e Abat Eigilit të shkruar nga vetë ai.

Më shepesh sesa piktorët, skribi i një dorëshkrimi e emërtonte veten e tij në një poemë kushtimore ose në kolofon. Ungjillari i Godeskalkut dhe Psalteri i Dagulfit i morën emërtimet e tyre nga skripët e dorëshkrimeve. Të dy e përshkruajnë veten si kapelanë, duke sugjeruar se scriptorium-i i shkollës së oborrit të Karlit të Madh ishte i lidhur me kancelarinë. Te Codex Aureus i Shën Emeramit, murgjit Liuthard dhe Beringer e përmendin veten e tyre si skribë. Sa më i vogël që një scriptorium ishte, po aq e vogël ishte dhe kërkesa për iluminim, aq më shumë gjasa ka që skribi të sendërtonte edhe iluminime.

Libri në Periudhën Karolinge dhe përcjellja e tij

Ungjillari i Godeskalkut (me gjasa Aken, midis v. 781 dhe 783), Burimi i Jetës dhe nistorja (3^v/4^r)

Librat, e prodhuar në një proçes intensiv pune me materiale të kushtueshme, ishin një send tepër i çmuar luksoz. Të gjitha dorëshkrimet karolinge janë shkruar në pergamenë; letra më e lirë arriti në Evropë vetëm në shekullin e XIII. Dorëshkrime veçanërisht përfaqësuese, si Ungjillari i Godeskalkut, Ungjijtë e Soissons, Ungjijtë e Kurorëzimit, Ungjijtë e Lorsch-it dhe Bibla e Shën Palit ishin shkruar me bojë ari dhe argjendi mbi pergamenë të ngjyrosur me të purpurtë. Kopertinat e librave të tyre ishin të dekoruara me panele fildishi të skalitura të kornizuara nga vepra argjendarie të mbushur me xhevahire. Në miniatura, mbizotëronin pikturat gouache; vizatimet me penë ishin më të rralla, zakonishte të ngjyrosura.

Rreth 8000 dorëshkrime mbijetojnë nga shekujt e VIII dhe të IX. Sa shumë libra kanë humbur për shkak të pushtimeve vikinge, luftërat, struhitë ikonoklastike, zjarret dhe shkaqe të tjera të dhunshme, për shkak të mospërfilljes ose ripërdorimit të pergamenave si material, është vështirësisht e përllogaritshme. Katalogët e mbijetuar të bibliotekave mundësojnë të dhëna mbi shtrirjen e disa prej bibliotekave më të mëdha. Kështu, depozita e librave të Manastirit të Sankt Gallenit u pasurua në Periudhën Karolinge nga 284 në 428 dorëshkrime, Abacia e Lorsch-it zotëronte 590 dorëshkrime në shekullin e IX, dhe biblioteka e manastirit në Murbah 335 dorëshkrime. Wills jep një ide të shtrirjes së bibliotekave private. 200 kodikët që Angilberti ia dhuroi manastirit të tij të Saint-Riquier dhe midis të cilëve ishte Ungjillari i Saint-Riquier-it, me gjasa ishte një nga bibliotekat më të mëdha. Ekardi i Mâcon-it u la rreth njëzet libra trashëgimtarëve të tij. Sa e madhe ishte biblioteka e Karlit të Madh, e cila pas vdekjes së tij u shit sipas parashikime të tij testamentare, është e panjohur. Në bibliotekën e Akenit, të gjitha veprat thelbësisht të disponueshme dhe dorëshkrime të shumta të ilustruara u mblodhën, duke përfshirë shumë libra romakë, grekë dhe bizantinë.

Psalteri i Dagulfit (Aken, para v. 795) nuk përmban dekorime pikturore, por është shkruar me bojë ari dhe argjendi në pergamenë të ngjyrosur në purpur.

Shumica e dorëshkrimeve nuk ishin të iluminuar fare, ndërsa një pjesë e vogël në mënyrë modeste. Si rregull, vetëm pak vepra madhore të Miniaturës Karolinge hyjnë në artin e literaturës historike. Dorëshkrime të çmuara luksoze – veçanërisht nëse ata ishin libra liturgjikë – gjithmonë gëzonin trajtimin parapëlqyes. Kodikët më përjashtimorë nuk ishin literaturë utilitare, por i përkisnin mjeteve liturgjike thesari kishtar ose shërbenin kryesisht funksione paraqitjeje, siç sugjerojnë shpesh shenjat minimale të përdorimit.

Ilustrimet mbi pergamena shumë jetëgjata janë gjithashtu mjaft të mbrojtura nga ndikimet e jashtme në një libër të mbyllur dhe kodikët depozitoheshin gjatë jo në sirtarë të hapur, por në arka, rrallë në dollapë të kyçur. Kështu, dorëshkrimet e ilustruara nga Periudha Karolinge kanë mbijetuar në numra relativisht të mëdhenj dhe shumë miniatura i kanë mbijetuar rreth dymbëdhjetë shekujve në gjendje shumë të mirë. Shumica e dorëshkrimeve të ilustruara janë ruajtur tërësisht; përcjelljet fragmentare janë të rralla. Megjithatë, që një numër i konsiderueshëm i dorëshkrimeve të iluminuara të humbura duhet të llogariten, provohet nga ilustrimet e mëvonshme që janë efekte të mëpasme të stampave të imazheve të paruajtura. Në disa raste, kodikët e iluminuar që nuk ekzistojnë më dëshmohen: kështu një “psalter i artë” i mbretëreshës Hildegardë nga ditët e hershme të Miniaturës Karolinge.

Kopertinat e arta janë lehtësisht të shkrishme, nga ana tjetër, u kanë qëndruar zotërimeve të kohëve të mëvonshme vetëm në pak raste. Më shpesh, panelet prej fildishi të lidhjeve janë ruajtur, por në asnjë rast në lidhje me kodikun që ato zbukuronin fillimisht. Pesë panelet e Ungjillarit të Lorsch-it janë sot në Musei Vaticani. Të paktën paneli i poshtëm prej fildishi nuk është një vepër karolinge, por një origjinal i Antikiteti të Vonë, siç e provon një mbishkrim në pjesën e tij të mbrapme.

Panelet e vetme prej fildishi të datueshme me siguri janë ato të Psalterit të Dagulfit, të cilët përshkruhen saktësisht në kushtimin e tyre dhe kështu mund të identifikohen me dy panele në Muzeun e Luvrit në Paris. Iluminimi ishte një ndërveprim i ngusht me skalitjen e fildishit. Formati i vogël, vepra lehtësisht të bartshme artistike luajtën një rol të rëndësishëm si ndërtmjetëse të Artit të Lashtë dhe Bizantin. Në dallim, vetëm pak fragmente të skulpturave të mëdha karolinge kanë mbijetuar, ndërsa veprat e argjendarisë janë ruajtur më mirë. Në lidhje me miniaturën, kopertina e librit të Codex Aureus të Shën Emeramit nga shkolla e oborrit të Karlit Tullacit është veçanërisht interest.

Për shkak të situatës së mirë të përcjelljes, Miniatura dhe Iluminimi Karoling kanë domethënie më të madhe për historinë e artit sesa ato të periudhave të tjera, pasi të gjitha zhanret artistike nga Periudha Karolinge janë ruajtur skajshmërisht dobët. Kjo aplikohet veçanërisht ndaj pikturave monumentale në afresk, të cilat, si në Periudhat e mëvonshme Otoniane dhe Romanike, ishte zhanri kryesor i Pikturës Karolinge. Duhet konsideruar se çdo kishë ashtu si dhe pallatet ishin të pikturuar me afreske; megjithatë vetëm mbetje minimale kanë mbetur, duke mos lejuar më një ide të gjallë të shkëlqimit të shkuar të imazheve. Mozaikët në traditën e lashtë gjithashtu luajtën një rol; kështu, kapela palatine e Akenit e kishte të dekoruar me një mozaik të mrekullueshëm kupolën e saj.

Pararendësit dhe ndikimet

Miniatura Merovinge

Shiko gjithashtu: Miniatura Merovinge

Sakramentari Gelasian (frank veri-lindor, mesi i shek. të VIII)

Rilindja Karolinge u formua në një “vakum të theksuar kulturor”, qendra e saj u bë rezidenca e Karlit të Madh në Aken. Miniatura Merovinge, e emërtuar sipas dinastisë sunduese Merovinge që i parapriu Karolingëve në Perandorinë Franke, mbeti thjeshtë zbukuruese. Nistoret ndërtoheshin me vizore dhe kompas ashtu si faqet e titullit me harkada dhe vendosje kryqesh janë pothuajse forma e vetme e ilustrimit. Nga shekulli VIII, do të shfaqeshin gjithmonë e më shumë zbukurime zoomorfike, të cilat u bënë kaq mbizotëruese sa në dorëshkrimet nga abacia femërore e Shelës, rreshta të tërë përbëhen përjashtimisht nga gërma të formuara nga kafshë.

Në dallim me iluminimin bashkëkohës Insular me zbukurime të shumta, merovingët përpiqeshin për një rregull të qartë të faqes. Një nga scriptoria-t më të vjetra dhe më prodhimtare ishte ajo e Abacisë së Luxeuil-it, e themeluar në vitin 590 nga murgu irlandez Kolumban, i cili do të shkatërrohej në vitin 732. Abacia e Korbisë, e themeluar në vitin 662, zhvilloi një stil të vetin të dallueshëm, Shela dhe Laoni ishin qendra të mëtejshme të iluminimit meroving të librave. Nga mesi i shekullit të VIII, ai do të ndikohej fortësisht nga Miniatura Insulare. Një libër ungjilli nga Ehternahu provon se në këtë manastir kishte bashkëpunim midis skribëve dhe miniatorëve merovingë dhe irlandezë.

Miniatura Insulare

Libër ungjillor i iluminuar nga murgjit irlandezë në manastirin frank të Sankt Gallenit, shekulli VIII

Deri në Rilindjen Karolinge, Ishujt Britanikë ishin strehë e traditës romake–paleo-kristiane, të cilat, megjithatë, nëpërmjet përzierjes së elementeve kelte me gjermanike, kishin prodhuar një stil të pavarur Insular, i cili ndonjëherë dhunshëm ekspresiv, zbukurime-parapëlqyes dhe karakteri i tij përpikmërisht dy përmasor në fund kishte një drejtim antinatyralist drejtpërdrejtë në kundërvënie me shprehjen formale të lashtësisë. Vetëm përjashtimisht Miniatura Insulare ruan elemente të dizajnit klasik, siç është Codex Amiatinus (Anglia Jugore, rreth vitit 700) dhe Codex Aureus i Stokholmit (Kanterbëri, mesi i shekullit të VIII).

Përmes misionit Hiberno-Skocez që zinte fill nga Irlanda dhe Anglia Jugore, Kontinenti Evropian u formësuar fortësisht nga kultura manastirore insulare. Në të gjithë Francën, Gjermaninë dhe Italinë, murgjit irlandezë themeluan manastire në shekujt e VI dhe të VII, “Schottenklöster”. Këto përfshinin Annegray, Luxeuil, Sankt Gallen, Fulda, Würzburg, Sankt Emeram në Regensburg, Trir, Eshtërnah dhe Bobio. Në shekujt e VIII dhe të IX, një valë e dytë e misioneve anglo-saksone do të pasonte.

Miniaturat e Codex Aureus të Stokholmit (Kanterbëri, mesi i shek. VIII) janë të pazakonta për Miniaturën Insulare dhe paraprirëse të shkollës së oborrit të Karlit të Madh.

Përmes këtij itinerari, dorëshkrime të shumta të iluminuara do të arrinin kontinentin, i cili pati një ndikim të fort mbi shprehjet rajonale formale, veçanërisht në shkrim dhe zbukurime. Ndërsa në Irlandë dhe Angli, për shkak të sulmeve vikingëve nga fundi i shekullit të VIII, prodhimi i librave do të pakësohej, në kontinent, iluminimet në traditën insulare do të prodhoheshin akoma për disa dekada. Bashkë me veprat e shkollës oborrtare Karolinge, kjo degë e traditës mbeti e gjallë dhe i dha formë shkollës franko-saksone në gjysmën e dytë të shekullit të IX, por shkollat oborrtare gjithashtu përshtatën elemente të Miniaturës Insulare, veçanërisht në faqen e parë.

Përcjellja e lashtësisë

Portreti i shkrimtarit Terenc. Kopje karolinge sipas një modeli të lashtë (Lotharingia, me gjasa Aken, rr. 825)

Ridrejtimi te lashtësia ishte karakteristika kryesore e Artit Karoling. Përshtatja programatike e Artit të Lashtësisë ishte e në mënyrë të vazhdueshme e orientuar drejtë Perandorisë së Vonë Romake dhe përmbushte idenë themelore të njohur si renovatio imperii romani, për të pretenduar trashëgiminë e Perandorisë Romake në të gjitha fushat. Artet futeshin si një pjesë elementare në rrymën intelektuale të Rilindjes Karolinge.

Mer rëndësi të madh për përcjelljen e Artit të Lashtësisë ishte studimi i veprave origjinale, të cilat ishin akoma të shumta në Romë. Për artistët dhe studjuesit e veriut, që nuk e njihnin Italinë nga vrojtimi personal, veprat e iluminuara të Antikitetit të Vonë luajtën një rol thelbësor ndërmjetësimi, pasi përkrahë miniaturave, vetëm librat arrinin drejtpërdrejtë në punishtet dhe bibliotekat në veri të Alpeve. Scriptorium-i në Tours dihet se përdorte origjinale të lashta si modele. Kështu, figurat nga "Virgilius Vaticanus", i cili ishte në zotërim të Bibliotekës Turoniane, u vizatuan dhe shfaqen në Bibla. Dorëshkrime të tjera të lashta në zotërim të biblitekave të rëndësishme ishin "Codex Cottonianus" (Zanafilla e Pambukut) dhe Sakramentari Leonin nga shekulli V. Shumë libra të iluminuar të humbur të Antikitetit të Vonë janë sot të aksesueshëm vetëm nëpërmjet kopjeve karolinge.

Bizanti

Përkrahë veprave origjinale, Miniatura Bizantine ndërmjetësonte trashëgiminë e lashtë, e cila kishte qenë në mënyrë prodhimtare vazhduese aty në traditën kryesisht të pandërprerë. Megjithatë, ikonoklastizmi bizantin, i cili e ndaloi kultin fetar të imazheve midis viteve 726 dhe 843 dhe nxiti një valë shkatërrimesh të imazheve, nënkuptoi një ndërprerje të rëndësishme në vazhdimësinë e përcjelljes. Me Ekzarkatin e Ravenës, Bizanti kishte akoma një urë të rëndësishme në perëndim deri në shekullin e VIII. Artistët që kishin ikur nga Bizanti për shkak të përndjekjes për shkak të ndalimit të imazheve, promovuan gjithashtu Artin Romak. Nga Italia e ndikuar nga Bizanti, Karli i Madh mori artistë në oborrin e tij, që do të krijonin veprat e shkollës së pallatit.

Italia

Italia ishte domethënse jo vetëm si një ndërmjetëse e Artit Klasik dhe Bizantin. Roma përjetoi një lëvizje veçanërisht intensive renovatio, e cila ishte e lidhur me Rilindjen Karolinge në Perandorinë Franke. Përmes rolit të saj si mbrojtëse e papatit, Perandoria Franke ishte ngushtësisht e lidhur me Romën, e cila, megjithë rënien e saj që nga Dyndjet Barbare, konsiderohej akoma si Caput Mundi, kreu i botës. Në vitet 774, 780/781 dhe me rastin e kurorëzimit të tij perandorak në vitin 800, vetë Karli i Madh qëndroi në Romë për periudha të gjata.

Meqë ai kishte pushtuar Mbretërinë Longobarde në vitin 774, rrjedhje të pasura kulturore do të vërshonin nga aty për në veri. Iluminimet e shkollës së oborrit të Karlit të Madh tregojnë ngjashmëri me veprat longobarde dhe tashmë idea, e re për mbretërit frankë, e porositjes së dorëshkrimeve luksoze mund të shkonte mbrapa në modelet e oborrit longobard në Pavia.

Zhvillimi i Miniaturës Karolinge

Nuk ka stil karoling të njëtratshëm, por ekzistonin tre degë, që shkonin mbrapa në shkolla shumë të ndryshme pikture. Dy shkolla oborrtare ishin aktive në oborrin e Karlit të Madh në Aken rreth vitit 800 dhe përmenden si “shkolla e oborrit” ose “shkolla e pallatit”. Mbi këtë bazë, stile të dallueshme pushishtesh do të zhvilloheshin, veçanërisht në Reims, Metz, dhe Tours, që rrallë qëndronin prodhimtare për më gjatë sesa dy dekada dhe ishin fortësisht të varura mbi traditën përkatëse të scriptorium-it, shtrirja dhe cilësia e bibliotekës së disponueshme, ashtu si dhe personaliteti i patronit. Një stil i tretë, gjerësisht i pavarur nga shkollat oborrtare, do të vazhdonte iluminimin Insular si shkolla franko-saksone, që do ta mbizotëronte miniaturën nga fundi i shekullit të IX.

Të dyja shkollat e pikturës oborrtare ndanin angazhimin e drejtpërdrejtë me shprehjen formale të Antikitetit të Vonë, ashtu si dhe përpjekjen drejtë qartësisë së dizajnit të faqes, të papreçedent deri atëherë. Ndërsa Miniatura Insulare dhe Merovinge karakterizoheshin nga modele ndërthurjesh abstrakte dhe zbukurime të skematizuara shtazore, Arti Karoling do të adoptonte prapë zbukurimet klasike me [Rendi jonik|kima jonike]], palmeta, spërdredhka hardhie dhe akantos. Në pikturën figurative, artistët u përpoqën për një paraqitje të kuptueshme të anatomisë dhe fiziologjisë, tre përmasërinë e trupave dhe hapsirave, ashtu si dhe efektet e dritës mbi sipërfaqe. Veçanërisht elementi i lavdëruesh i tekaloi shkollat e mëparshme, paraqitjet përshkruese të të cilave, ndryshe nga imazhet e tyre abstrakte, ishin “të pakënaqshme, për të mos thënë qesharake”.

Rendi i qartë i iluminimit ishte pjesë vetëm e reformimit karoling të çështjeve të librit. Ai formonte një njësi konceptuale me redaktimin e kujdesshëm të botimeve standarde të librave biblikë ashtu si dhe zhvillimin e një shkrimi të njëtrashëm, të qartë, minuskuli karoling. Gjithashtu – veçanërisht si element dekorues dhe strukturues – i gjithë kanoni u shfaq i gjithë kanoni i shkrimeve të lashta, siç është unciali dhe gjysmë-unciali.

Llojet e librave të iluminuar dhe motivet ikonografike

Ungjillori Mate në Ungjillarin e Kurorëzimit (Aken, pak para vitit 800)

Libri mori dëmethënie të posaçme përmes lidhjes së tekstit dhe imazhit si një instrument për përhapjen e idesë së renovatio imperii përgjatë perandorisë. Në qendër të përpjekjeve reformuese për një rregullim të njëtrajtshëm të liturgjisë, qëndronte Ungjillari. Psalteri ishte lloji i parë i librit të lutjeve. Nga rreth mesi i shekullit të IX, gama e librave për tu iluminuar u zgjerua për të përfshirë Biblën e plotë dhe sakramentarin. Sendërtimi i këtyre librave liturgjikë u besohej shprehimisht te Admonitio generalis e vitit 789 vetëm duarve me përvojë, perfectae aetatis homines.

Dekorimi kryesor i Ungjillarëve ishin paraqitjet e katër ungjilltarëve. Maiestas Domini, imazhi i Krishtit në fron, shfaqej rrallë fillimisht, Imazhet e Marisë dhe paraqitjet e shenjtëve të tjerë pothuajse fare gjatë të gjithë Periudhës Karolinge. Në vitin 794, Sinodi i Frankfurtit ishte marrë me ikonoklastizmin bizantin dhe e kishte ndaluar adhurimin e imazheve, por i caktoi pikturës detyrën e udhëzimit dhe mësimit. Libri Carolini, autori i të cilëve me gjasa është Theodulfi i Orlinsit, konsiderohen pohime zyrtare të rrethit të Karlit të Madh në këtë kuptim.

Ilustrim i De Laudibus Sanctae Crucis nga Rabanus Maurus (Fulda, rr.840)

Një paraqitje e hershme e Maiestas Domini shfaqet në vitin 781/783, në këtë mënyrë pak vite para përcaktimit të këtij pozicioni, në Ungjillarin e Godeskalkut. Pas një sinodi frank do ti lehtësonte paracaktimet në vitin 825, shkalla e temave të pikturueshme do të zgjerohej në shkollat e Metzit dhe të Tours-it. Nga mesi i shekullit të IX, motivi i Maiestas Domini ishte një motiv qendror veçanërisht për ungjillarët dhe biblat turoniane dhe tani, bashkë me portretet e ungjillorëve bënin pjesë në një cikël të ngulitur ilustrimi ikonologjik.

Në Ungjillarin e Godeskalkut, motivi i Burimit të Jetës shfaqet për herë të parë, i cili përsëritet në Ungjijtë e Soissons. Një tjetër motiv i ri ishte Adhurimi i Qenqit. Tabelat Kanonike me harkada kornizuese i përkasin inventarit të ngulitur të ungjillarëve. Karakteristika e shkollës oborrtare të Karlit të Madh ishin arkitekturat e froneve, që mungojnë në veprat e shkollës së pallatit, ashtu si dhe në shkollat e Reimsit dhe Tursit. Nga Miniatura Insulare, miniatorët adoptuan inicialin e faqes.

Psalteri i artë i Sankt Gallenit (para v. 883) është dorëshkrimi më i famshëm i shkollës së Sankt Gallenit

Një motiv qendro nga koha e Ludvigut të Përkushtuarit ishte portreti i sunduesit, i cili shfaqet në dorëshkrimet e Tours-i. Në kuadrin e përvetësimit programatik të trashëgimisë romake në kuptimin e një ripërtëritjeje dhe kështu të legjitimimit të sundimit karoling, ky motiv kishte domethënie të veçantë. Nga krahasimi i imazheve me përshkrimet në literaturën bashkëkohore, siç është Vita Karoli Magni i Einhardit dhe Gesta Hludowici i Theganit, mund të konkludohet se këta portrete tipologjike në shpirt dhe sipas modelit të portreteve të sunduesve romakë, u pasuruan me elemente natyraliste të portretizimit. Domethënia e shenjtë e postit perandorak është tematizuar në pothuajse të gjithë portretet e sunduesve karolingë, të cilët në këtë mënyrë shfaqen veçanërisht në librat liturgjikë. Shpesh mbi sunduesit shfaqet Dora e Zotit. Konotacioni i shenjtë është më i shprehur më qartë në një paraqitje të breruar, kryq-mbajtës të Ludvigut të Përkushtuarit si ilustrimi i De laudibus sanctae crucis nga Rabanus Maurus.

Përveç librave liturgjikë, relativisht pak libra shekullarë iluminoheshin, mes të cilëve kopje të Antikitetit të Vonë të cikleve të yjësive lujnë një rol të veçant. Mes tyre qëndron një Dorëshkrime Aratea i Leidenit nga rreth vitet 830–840, i cili u kopjua disa mjaft herë më vonë. Fiziologu i Bernës (Reims, rreth viteve 825–850) është më domethënësi nga një varg dorëshkrimesh të ilustruara të historisë natyrore të Fiziologut. Një libër i rëndësishëm teksual për Mesjetës ishte vepra e Boetiusit De institutione arithmetica libri II, e cila u iluminua në Tours në vitet 840 për Karlin Tullacin. Mes veprave të ilustruara të literaturës klasike janë veçanërisht dorëshkrimet me komedi të Publius Terencius Aferit, të cilat rreth vitit 825 në Lotharingia ose në gjysmën e dytë të shekullit të IX në Reims, ashtu si dhe një doërshkrim me poemat e Aurelius Prudencius Klemensit, i cili me gjas vinte nga Abacia e Rajçënaut dhe ishte ilustruar në fundin e shekullit të IX.

Paraqitje e Cefeut në dorëshkrimin Leiden Aratea

Skena të përditshme gjenden veçanërisht të shumta të vendosura në ilustrimet e psalmeve, siç janë atë në Utreht, Psalteri i Shtutgartit dhe Psalteri i Artë i Sankt Gallenit. Libra të tjerë si një martirologji e Vandalbertit të Prymit (Rajçënau, çereku i tretë i shekullit të IX) herë pas herë përmbajnë piktura kalendarike me veprimtari fshatare përgjatë vitit, miniatura kushtimore ose paraqitje të murgjëve duke shkruar. Historiografia ashtu si dhe tekstet ligjore luajtën një rol gjithashtu për Miniaturën Karolinge. Literatura Vernakulare u kodifikua vetëm në pak përjashtime dhe nuk gëzonte në asnjë mënyrë vlerësimin që do të kishte një kërkesë paraprake për iluminim. Kjo aplikohe madje në kërkimin e poezive biblike si libri i ungjillit të Otfridit.

Miniatura në kohën Karlit të Madh

Ungjillori Mark në Ungjillarin e Lorsch-it (Aken, rr. 810)

Kultura librore merovinge monastike dhe fortësisht e ndikuar nga Miniatura Insulare, fillimisht vijoi e paprekur nga ndryshimi i dinastisë sunduese franke. Por kjo do të ndryshonte në mënyrë të bruske në fund të shekullit të VIII, kur Karli i Madh (sundoi në vitet 768–814) mblodhi figurat më të rëndësishme të kohës në oborrin e tij në Aken për të reformuar gjithë jetën intelektuale. Pas udhëtimit të tij në Itali në vitet 780/781, Karli i Madh caktoi britonin Alkuin si kreun e shkollës së oborrit, të cilin ai e kishte takuar në Parmë dhe që më parë kishte drejtuar shkollën e Jorkut. Studjues të tjerë në oborrin e Karlit të Madh ishin Pjetër Pizani ose Theodulfi i Orlinsit, i cili mësonte gjithashtu fëmijët e Karlit të Madh, si dhe të rinj fisnikë në oborr. Shumë nga këta studjues dëroheshin më pas disa vjetë si abatë ose peshkopë në vende të rëndësishme në Perandorinë Franke. Me idenë e përtëritjes ishte e lidhur me vullnetin që arritjet intelektuale të oborrit duhet të rrezatonin në të gjithë perandorinë gjigante. Kështu, Theodulfi u bë peshkop i Orlinsit, Alkuini në vitin 796 u caktua peshkop i Tours-it. Për këtë, Einhardi mori udhëheqjen e shkollës së oborrit.

Rreth vitit 800, dy grupe shumë të ndryshme dorëshkrimesh luksoze për përdorim liturgjik në manastiret e mëdha dhe në selitë peshkopale u krijuan në oborrin e Karlit të Madh. Dy grupet e dorëshkrimeve përmendet ose sipas veprave kryesore, si “Grupi Ada” ose “grupi i Ungjillarëve të kurorëzimit të Vjenës” ose si “shkolla e oborrit” ose “shkola e pallatit të Karlit të Madh”. Tekstet ilustruese të të dy grupeve të punishteve janë në lidhje të ngushtë, ndërsa vetë ilustrimet nuk pikë lidhjeje stilistike. Marrëdhënia e dy shkollave të pikturës me njëra-tjetrën në këtë mënyrë është diskutuar gjatë. Për grupin e Ungjijve të Kurorëzimit të Vjenës, një patron i ndryshëm sesa Karli i Madh është diskutuar në mënyrë të përsëritur, por dëshmitë flasin për një lokalizim në oborrin e Akenit.

Grupi Ada ose shkolla oborrtare

Ungjillor Mateu në Ungjijtë Ada (Aken, rr. 800)

Dorëshkrimi i parë luksoz që Karli i Madh porositi midis viteve 781 dhe 783, në këtë mënyrë menjëherë pas udhëtimit të tij në Romë, ishte Ungjillari i Godeskalkut, i emëruar sipas skribit. Ka të ngjarë që kjo vepër nuk është krijuar në Aken por në pallatin mbretëror të Wormsit.

Iniciali i madh i faqes, gërmat zbukuruese dhe pjesa e zbukurimit vijnë nga Miniatura Insulare, por asgjë nuk i përgjanson Miniaturës Merovinge. E reja në iluminim janë elementet dekorative të marra nga lashtësia, motivet plastike-figurative, ashtu si dhe pshkrimi i përdorur. Miniaturat në faqe të plotë – Krishti në fron, katër ungjillorët, ashtu si dhe Burimi i Jetës – përpiqen për trupësi reale dhe një lidhje logjike me hapsirën e paraqitur dhe kështu bëhen stil-fromuese për veprat pasuese të shkollës oborrtare. Teksti është shkruar me bujë të artë dhe të argjendtë mi pergamena të ngjyera në të purpurtë.

Maiestas Domini në Ungjijtë e Lorsch-it (Aken, rr. 810)

Dorëshkrimet e grupit Ada nga shkolla oborrtare, që me siguri mund të lokalizohen në Aken, ndajnë angazhim të vetëdijshëm me trashëgiminë e lashtë ashtu si dhe një program të vazhdueshëm imazhik. Ata me gjasa orientoheshin kryesisht nga modele të Antikitetit të Vonë nga Ravena. Përveç harkadave të shkëlqyera dhe dekorimet e inicialeve të faqeve me ndikim insular që imitonin motive arkitekturore ose korniza pikturash të mbushura me xhevahire i parkasin fushës së madhe të portreteve të ungjillorëve deri te pajisjet, që variojnë një tip bazë shumë herë deri te Ungjijtë Ada. Figurat me brendësi të konturuara qartësisht të vizuatuara u është dhënë trupësi për herë të parë që nga kohët romake duke fryrë, veshjet e pasura, tre-përmasërinë ndaj hapsirës. Imazhet ndajnë një lloj horror vacui, frikën nga zbrazëtia, kështu që faqet mbushen me mjedise të gjera fronesh me portretet e ungjillorëve.

Rreth vitit 790, pjesa e parë e Ungjijve Ada dhe një Ungjillar i Saint-Martin-des-Champs do të krijoheshin. Kjo do të pasohej nga Psalteri i Dagulfit, gjithashtu i emërtuar sipas skribit, shkruar para vitit 795, i cili sipas poemës kushtimore u porosit nga vetë Karli i Madh dhe që do të shërbente si një dhuratë për papa Adrianin e I. Megjithatë në fund të shekullit të VIII, Ungjijtë e Saint-Riquier-it dhe Ungjijtë Harley në Londër duhet të datojnë rreth vitit 800, Ungjijtë e Soissons ashtu si dhe pjesa e dytë e Ungjijve Ada dhe rreth vitit 810 Ungjijtë e Lorsch-it. Një fragment i një libri ungjillor në Londër konkludon një varg dorëshkrimesh të ilustruara nga shkolla oborrtare. Pas vdekjes së Karlit të Madh, ajo do të shpërbëhej. Duke përcaktuar ndikimin e saj deri atëherë, duket se ajo ka lënë vetëm pak gjurmë për iluminimin e dekadave pasuese. Efektet pasues mund të dallohen në Fulda, Majnc, Salzburg dhe në afërsi të Saint-Denis ashtu si dhe në disa scriptoria veri-lindore franke.

Katër ungjillorët në Ungjijtë e Thesarit (Aken, fillimi i shekullit të IX)

Grupi i Ungjijve të Kurorëzimit të Vjenës ose shkolla e pallatit

Një grup i dytë dorëshkrimesh, që me gjasa i lokalizuar gjithashtu në Aken, por qartësisht dallues nga ilustrimet e shkollës oborrtare, bën pjesë më së shumti në traditën helenistiko-bizantine dhe grupohet përreth Ungjijve të Kurorëzimit, të cilët u prodhuar rreth vitit 800. Sipas legjendës, Otoni III e gjeti dorëshkrimin luksoz kur hapi varrin e Karlit të Madh në vitin 1000. Që atëherë, dorëshkrimi gjithashtu më domethës artistikisht i grupit të punishtes ishte pjesë e simboleve perandorake dhe mbretërit gjermanë e kryenin betimin e kurorëzimit mbi Ungjillarin. Në dallim me shkollën oborrtare, dorëshkrimet e grupit të Ungjillarit të Kurorëzimit të Vjenës i atribuohen shkollës së pallatit të Karlit të Madh. Ai përfshin katër dorëshkrime të tjera: Ungjijtë e Thesarit, Ungjijtë e Ksantënit dhe një libër ungjillor nga Akenit, të gjithë të datueshëm nga fillimi i shekullit të IX.

Gjon Ungjillori në Ungjillarin e Kurorëzimit (Aken, pak para v. 800)

Dorëshkrimet e grupit të Ungjijve të Kurorëzimit të Vjenës nuk pararendës në Evropën Veriore të kohës së tyre. Virtuoziteti pa përpjekje me të cilin format e Antikitetit të Vonë sendërtoheshin duhet të jenë mesuar nga artistët në Bizant, ndoshta edhe në Itali. Në krahasim me grupin Ada të shkollos oborrtare, atyre u mungon veçanërisht horror vacui. Figurat e ungjillorëve, lëvizen nga rrotullimet dinamike, janë paraqitur në posturat e filozofëve të lashtë. Trupat e tyre të modeluara fuqishëm, ajror dhe peizazhet e mbushura nga drita, ashtu si dhe personifikimet mitologjike dhe motive të tjera mitologjike i japin veprave të këtij grupi karakterin atmosferik dhe iluzionist të Pikturës Helenistike.

Ungjillor Mateu në Ungjijtë e Ksantënit (Aken, fillimi i shekullit të IX)

Gjatë jetës së Karlit të Madh, shkolla e pallatit duket se kishte qenë një rast i veçant relativisht i izoluar i iluminimit, i cili qëndronte nën hijen e shkollës oborrtare. Pas vdekjes së Karlit të Madh, megjithatë, do të ishte kjo shkollë pikture që do të ushtronte ndikim më të fortë në Miniaturën Karolinge sesa grupi Ada.

Miniatura në kohën Ludvigut të Përkushtuarit

Ungjillor Mateu në Ungjijt e Ebonit (Reims, midis v. 816 dhe 835)

Pas vdekjes së Karlit të Madh, nën Ludvigun të Përkushtuarin (mbretëroi në vitet 814–840), arti oborrtar do të kalonte në Reims, ku në vitet 820 dhe fillimin e viteve 830 nën arkipeshkvin Ebon, ku do të merte veçanërisht konceptimin e lëvizjes dinamike të imazhit të Ungjijve të Kurorëzimit të Vjenës. Eboni konsiderohej para caktimit të tij në Reims në vitin 816 si “bibliotekari i oborrit të Akenit” dhe solli trashëgiminë e Rilindjes Karolinge me vete. Artistët e Reimsit, që i kishin rrënjët në një tjetër traditë pikture, e shndërruan stilin tashmë të gjallë të shkollës së pallarit në një stil me linja ekspresive, me drejtime vijash nervoze përdredhëse dhe figura të eksituara në mënyrë ekstazike. Imazhet skicuese me penelata të dendura, penelata të ashpra tregojnë distancën më të madhe të mundshme me strukturën e qetë të imazhit të shkollës oborrtare të Akenit. Në Reims dhe në Abacinë e afërt të Hautvillers u krijuan si veprat kryesore rreth vitit 825, Ungjijtë e Ebonit dhe ndoshta nga i njëjti artist Psalteri i jashtëzakonshëm i Utrehtit i ilustruar me vizatime të pangjyrosura me penë ashtu si dhe Fiziologu i Bernës dhe Ungjijtë e Blois. 166 paraqitjet e Psalterit të Utrehtit tregojnë përkrahë ilustrimeve parafrazuese të psalmeve, skena të shumta të përditshme.

Përveç oborrit perandorak, abacitë e mëdha perandorake dhe rezidencat e peshkopëve me scriptoria të fuqishme gradualisht do të dilnin prapë në plan të parë. Nga viti 796 deri në vdekjen e tij në vitin 804, Alkuini, më parë këshilltar fetar dhe kulturor i Karlit të Madh, u delegua si abat në Katedralen e Shën Martinit në Tours për të bartur idenë e përtëritjes në këtë qytet të rëndësishëm të Perandorisë Franke. Nën kritikun e imazheve, Alkuin, scriptorium-i do të lulëzonte, por ilustrimet fillimisht mungonin nga dorëshkrimet, kështu që të ashtuquajturat Bibla të Alkuinit do të dekoroheshin me iluminime të theksuara figurale vetëm në kohën e pasuesve të tij.

Karl Tullaci me papët Gelas dhe Gregori I në Sakramentarin e Karl Tullacit (shkolla oborrtare e Karl Tullacit, rreth v. 870)

Nën arkipeshkvin Drogon të Metzit (823–855), një djal i paligjshëm i Karlit të Madh, shkolla e Metzit u lidh me shkollën oborrtare të Karlit të Madh. Sakramentari i Drogonit i krijuar rreth vitit 842 është vepra kryesore e kësaj atelieje, nga e cila vepra, ndër të tjera ruhet edhe një libër me tekst astronomik-kalkulator. Arritja origjinale e shkollës së Metzit është iniciali historik, do me thënë, gërma zbukuruese e populluar me paraqitje skenike, të cilat do të bëheshin elementi më karakteristik i të gjithë miniaturës mesjetare.

Shkollat oborrtare të Karl Tullacit dhe perandor Lotarit

Karl Tullaci në Codex Aureus të Shën Emeramit (me gjasa Saint-Denis, rr. 870)

Pas ndarjes së Perandorisë Franke me Traktatin e Verdunit në vitin 843, Miniatura Karolinge arriti kulmin e lulëzimit të saj në rrethin e mbretit të Frankisë Perëndimore, Karl Tullacit (mbretëri 840–877, perandor 875–877). Kreu i shkollës oborrtare të Karl Tullacit, ndonjëherë e përmendur sipas domethënies së Abacisë së Korbisë për artin e librit të periudhës si shkolla e Korbisë, ishte Johannes Scotus Eriugena, i cili si teorist arti formuloi konceptimin estetik të të gjithë Mesjetës në një mënyrë inovative. Një rol kryesor për iluminimin u mor nga manastiri në Tours, nën abat Adalardin (834–843) dhe Vivianin (844–851). Nga rreth viti 840, u krijuan Bibla të plota të ilustruara, të cilat do të shërbenin ndër të tjera për themelime manastiresh, duke përfshirë rreth vitit 840 Biblën Moutier-Grandval dhe në vitin 846 Biblën Viviane. Pas marrëveshjes së paqes së Karlit me vëllain e tij në vitin 849, manastiri ishte gjithashtu në lidhje të ngushtë me perandor Lotarin e I. Me Ungjijtë e Lotarit, shkolla e Tursit arriti kulmin e saj artistik. Punishtja e Tursit gjendej nën ndikimin e afërt dhe të fortë të shkollës së Reimsit. Scriptorium-i i Tursit ishte i vetmi i gjithë Periudhës Karolinge që mbeti prodhimtar përgjatë mjaft brezave, por me shkatërrimin e nga normanët në vitin 853, lulëzimi i tij do të përfundonte në mënyrë bruske.

Nëse Tursi do të konsiderohet deri atëherë si vendndodhja e shkollës oborrtare të Karl Tullacit, atëherë pas shkatërrimit të manastirit, rolin e saj me gjasa e mori Saint Denis afër Parisit, ku Karl Tullaci u bë abat laik në vitin 867. Nga koha pas vitit 850 do të dilnin disa dorëshkrime të dekoruara veçanërisht në mënyrë të pasur, duke përfshirë një psalter (pas vitit 869) dhe një fragment sakramentari. Dorëshkrimet më të shkëlqyera janë Codex Aureus i Shën Emeramit, i cili u iluminua rreth vitit 870 në emër të Karl Tullacit dhe Bibla e Shën Palit, e shkruar rreth të njëjtës kohë me bojë të artë mbi sfond të purpurtë me 24 miniatura në faqe të plotë dhe 36 iniciale dekoruese të faqeve.

Shkolla oborrtare e perandor Lotarit me gjasa gjendej në Aken. Ajo merte stilin e shkollës së pallatit të Karlit të Madh prapë dhe në dukje kishte lidhje të ngushta me scriptorium-in e Reimsit, siç tregojnë Ungjijtë e Kleves.

Iluminimi jashtë shkollave oborrtare

Inicial i një psalteri nga Korbija (rr. 800).

Ndërsa ilustrimet më domethënëse të librave u krijuan në oborret karolinge ose në abacitë dhe rezidencat ipeshkvnore ngushtësisht të lidhura me oborrin, shumë atelie monastike kultivuan traditat e veta. Disa nga këto ishin formuar nga Miniatura Insulare ose vijonin stilin Meroving. Në disa raste, ndodhnin arritje të pavarura. Arti i librit të Manstirit të Korbisë tashmë kishte luajtur një rol të rëndësishëm për iluminimin në Periudhën Merovinge, dhe shkrimi i manastirit konsiderohet si baza e minuskulit karoling. I shquar ësthë një psalter nga Korbi (rreth vitit 800), figura iniciale e të cilit nuk mun të lidhet as me shkollën oborrtare karlinge as me Miniaturën Insulare dhe i cili pararend Miniaturën Romanike. Tashmë rreth vitit 788, Psalteri i pajisur pasurisht i Montpeliesë ishte krijuar në Abacinë e Mondsee, e cila me gjasa ishte prodhuar për një anëtar të familjes dukale të Bavarisë.

Një rast i veçant janë biblat dhe ungjillarët e shkruar në çerekun e parë të shekullit të IX nën peshkop Theodulfin në Orlins. Theodulfi ishte pasues i Alkuinit si teologu kryesor në oborrin e Karlit të Madh dhe me gjasa autor i Libri Carolini. Edhe më shumë sesa Alkuini, ai ishte kritik i imazheve dhe kështu kodikët nga scriptorium-i i tij janë në të vërtetë dorëshkrime luksoze të dizajnuar në mënyrë të rafinuar të ngjyer me purpur dhe të shkruar me bojë ari dhe argjendi, por dekorimi i tyre pikturor është i kufizuar në tabelat e kanoneve. Gjithashtu një libër ungjillor nga manastiri Fleury, i cili i përket dioqezës së Orlinsit, përmban 15 tabela kanonike me vetëm një miniaturë me simbolet e ungjillorëve.

Shkolla e pikturës së Fuldës ishte dukshëm një nga pak pasueset e shkollës oborrtare të Akenit. Kjo varësi është qartësisht e dukshme në Ungjijtë e Fuldës në Vyrzburg nga mesi i shekullit të IX. Përtej asaj, megjithatë, ajo huazoi gjithashtu nga modelet greke, kështu figura e breruar e Ludvigut të Përkushtuarit në një kopje të de laudibus sanctae crucis nga Rabanus Maurus është tërësisht e mbështjellë nga teksti si një poemë pikture dhe kështu i referohet paraqitjeve të Kostandinit të Madh. Rabanus Maurus, një student i Alkuinit, ishte abat i Manstirit të Fuldës deri në vitin 842.

Kalimi drejtë Artit Otonian

Maiestas Domini në Sakramentarin Petershausen (Rajçënau, rr. 970) është një kopje e ati të Ungjijve të Lorsch-t.

Pas vdekjes së Karl Tullacit në vitin 877, do të fillonte një periudhë shterpësie prej rreth njqint vjetësh për artet pamore. Vetëm në manastire bëheshin iluminime – kryesisht në një nivel krahasimisht modest – të vazhdueshme, oborret e sunduesve karolingë nuk luanin më një rol. Me ndryshimin në marrëdhëniet e pushtetit, manastiret e Frankisë Lindore morën një rëndësi në rritje. Veçanërisht stilit fillestar i Manastirit të Sankt Gallenit, por edhe iluminimet e manastireve të Fuldës dje Korvejit morën një rol ndërmjetësues drejtë Miniaturës Otoniane. Qendra të tjera monastike të Perandorisë Lindore Franke ishin scriptoria në Lorsch, Regensburg, Vyrzburg, Mondsee, Rajçënau, Majnc dhe Salcburg. Veçanërisht manastiret afër Alpeve ishin në shkëmbime të ngushta artistike me Italinë Veriore.

Në Francën e tanishme Veriore, ishte zhvilluar shkolla franko-saksone, e intensifikuar që nga gjysma e dytë e shekullit të IX, dekorimi i librave të së cilës ishte gjerësisht i kufizuar në zbukurime, duke u ndikuar parapë nga Miniatura Insulare. Manastiri i Saint-Amandit kisht një rol paraprirës, përkrahë të cilit do të shfaqeshin abacitë e Saint Vaast në Arras, Saint-Omer dhe Saint Bertinit. Një shembull i hershëm i këtij stili është një psalter i shkruar për Ludvig Gjermanin në çerekun e dytë të shekullit të IX nga Saint-Omer. Dorëshkrimi më domethënës i shkollës franko-saksone është Bibla e Dytë e Karl Tullacit, e cila u krijua midis viteve 871 dhe 873 në Manastrin e Saint-Amandit.

Vetëm rreth vitit 970 një stil i ri tërësisht i ndryshëm iluminimi nën kushtet e ndryshuara të derës sunduese tashmë saksone. Arti Otonian quhet gjithashtu “Rilindja Otoniane” në analogji me atë Karolinge, por ajo pak mori drejtpërdrejtë nga modelet e lashta. Në fakt, e ndikuar nga Arti Bizantin, ajo iu referua Miniaturës Karolinge. Duke bërë kështu, Miniatura Otoniane do të zhvillonte një veçanti të theksuar, shprehjeje formale homogjene, por në fillimin e saj qëndrojnë përshtatje nga veprat karolinge. Kështu Maiestas Domini i Ungjijve të Lorsch-it ishit kopjuar saktësisht, megjithëse të reduktuara, në fundin e shekullit të X në Rajçënau në Sakramentarin Petershausen dhe në Gero Codex.

Shiko gjithashtu

• Rabanus Maurus
• Iniciali
• Pergamena
• Kodiku
• Arti Mesjetar
• Arti dhe Arkitektura Visigote
• Arti paleokristian
• Arti i Dyndjeve Barbare
• Arkitektura Paleokristiane
• Arti Ravenas
• Arkitektura Para-Romanike
• Arti Romanik
• Monumentet paleokristiane të Ravenës
• Arti Ravenas
• Arti Gotik
• Arti Bizantin
• Arkitektura Mesjetare Skandinave
• Arti dhe arkitektura mozarabe
• Arti dhe Arkitektura Para-Romanike
• Bizhuteritë e lashta romake
• Arkitektura Mesjetare
• Miniatura Merovinge
• Perandoria Karolinge
• Dinastia Karolinge
• Argjendaria Karolinge
• Periudhat në historinë e artit perëndimor
• Arti dhe Arkitektura Merovinge
• Arti Anglo-Sakson
• Arti dhe Arkitektura Para-Romanike Iberike
• Arkitektura Anglo-Saksone
• Arkitektura Merovinge
• Arkitektura Visigote
• Arti dhe Arkitektura e Repoblación
• Arti Longobard
• Arkitektura Longobarde
• Skulptura Longobarde
• Piktura Longobarde
• Argjendaria Longobarde
• Romaniku i Parë
• Arti mesjetar në Shqipëri
• Miniatura e lashtë
• Miniatura Paleokristiane
• Miniatura Bizantine
• Kodikët e Shqipërisë
• Miniatura Insulare
• Kodikët e Beratit
• Miniatura spanjolle e Mesjetës së Hershme
• Miniatura Perse
• Miniatura Otoniane
• Miniatura Romanike
• Miniatura Gotike
• Miniatura Osmane
• Miniatura e Rilindjes
• Miniatura Judeje
• Miniatura Arabe
• Lista e fiseve të hershme gjermanike
• Lista e mbretërve frankë
• Historia e miniaturës
• Arti romak
• Miniatura
• Rënia e Perandorisë Romake Perëndimore
• Dorëshkrimi i iluminuar
• Arti Arkaik Romak
• Arti Romak Plebe
• Domus
• Kolonia Romake
• Kopshtet romake
• Kultura e Romës së lashtë
• Plaçkitja Vandale e Romës
• Shtëpia Romake
• Ura romake
• Urbanistika Romake
• Portretizimi Romak
• Arti Karoling
• Arkitektura Karolinge
• Arkitektura Romake
• Rilindja Karolinge
• Arti Viking
• Romanizimi (kulturor)
• Arti Otonian
• Arkitektura Otoniane
• Rilindja Otoniane
• Romanitas
• Rilindja e shekullit të XI
• Rilindja e shekullit të XII
• Rilindjet Mesjetare
• Anijet Mesjetare
• Luftërat Avaro-Bizantine
• Bota Greko-Romake
• Longobardët
• Llaçi romak
• Plaçkitja Visigote e Romës
• Skulptura Romake
• Tempulli Romak

Bibliografia

• Adorno, Piero (1992). "L'Alto Medioevo". L'arte italiana (në italisht). Vëll. 1.II. Firence: D'Anna. fq. 558–579.
• Utrero Agudo, María de los Ángeles (2006). Iglesias Tardoantiguas y Altomedievales en la Península Ibérica: Análisis Arqueológico y Sistemas de Abovedamiento (në spanjisht). Madrid: Consejo Superior de Investigaciones Científicas, Instituto de Historia, Departamento de Historia Antigua y Arquelogía. ISBN 978-84-00-08510-0.
• Alexander, Jonathan J. G. (1993). "Iconography and Ideology: Uncovering Social Meanings in Western Medieval Christian Art". Studies in Iconography (në anglisht). 15: 1–44. ISSN 0148-1029. JSTOR 23923571.
• Fernando De Olaguer-Feliú Alonso (1998). Arte medieval español hasta el año Mil (në spanjisht). Encuentro. ISBN 978-84-7490488-8.
• i Altet, Xavier Barral (1994). Bertelli, Carlo (red.). La pittura in Italia (në italisht). Vëll. IX. Milano: Electa. ISBN 978-88-435-3978-9.
• Peter Anker; Aron Andersson (1968). L’art scandinave. La nuit des temps (në frëngjisht). Përkthyer nga Norbert Vaillant. Zodiaque.
• Giulio Carlo Argan (1988). Storia dell'arte italiana: dall'antichità a Duccio (në italisht). Sansoni.
• Giulio Carlo Argan (1993). L'Architettura Protocristiana, Preromanica e Romanica (në italisht). Bari: Edizioni Dedalo. ISBN 978-88-2203313-0.
• Armi, Clement Edson (tetor 1975). "Orders and Continuous Orders in Romanesque Architecture". Journal of the Society of Architectural Historians (në anglisht). 34 (3). Society of Architectural Historians: 173–188.
• Armi, Clement Edson (2022). Studies in Romanesque Architecture and Sculpture: Cluny, Jumièges, Montceaux-L'Étoile and Paray-le-Monial (në anglisht). L’Erma di Bretschneider. ISBN 978-88-9132612-6.
• Armi, Clement Edson (2012). Design and Construction in Romanesque Architecture: First Romananesque Architecture and the Pointed Arch in Burgundy and Northern Italy (në anglisht). Cambridge University Press. ISBN 978-110740726-8.
• Ballesteros Arranz, Ernesto (2013). Cultura y arte Carolingio y Otoniano (në spanjisht). Hiares Multimedia. ISBN 978-84-1601499-6.
• V. I. Atroshenko; Judith Collins (1985). The Origins of the Romanesque (në anglisht). Londër: Lund Humphries. ISBN 0-85331-487-X.
• John Attaway (1980). "Tradition architecturale dans le Nord de la France pendant le premier millénaire". Cahiers de civilisation médiévale (në frëngjisht). 23 (90): 141–172.
• John Attaway (1980). "Tradition architecturale dans le Nord de la France pendant le premier millénaire". Cahiers de civilisation médiévale (në frëngjisht). 23 (91): 221–239.
• J. Camón Aznar (1963). "Arquitectura española del siglo X: Mozárabe y de la repoblación". Goya: Revista de arte (në spanjisht) (52): 206–219.
• George Bain (1973). Celtic Art: The Methods of Construction (në anglisht). Dover Publications, inc. ISBN 0-486-22923-8.
• Isabelle Bardiès-Fronty; Charlotte Denoël; Inès Villela-Petit (2016). Les Temps mérovingiens: Trois siècles d'art et de culture (451-751) (në frëngjisht). Réuninon des musées nationaux. ISBN 978-2-7118-6328-0.
• Emilio Barnechea; Antonio Fernández; Juan R. Haro; Juan Haro Sabater (1988). Historia del arte (në spanjisht). Vicens Vives. ISBN 978-84-316-1780-6.
• Beckwith, John (1969) [1964]. Early Medieval Art: Carolingian, Ottonian, Romanesque (në anglisht). Thames & Hudson. ISBN 0-500-20019-X.
• Beda i Venerueshmi (1843). John Allen Gilles (red.). The Bibliographical Writings and Letters of Venerable Bede (në anglisht). Vëll. II. James Bohn.
• Kunibert Bering (2002). Kunst des frühen Mittelalters (Kunst-Epochen) (në gjermanisht). Vëll. 2. Shtutgart: Reclam Universal-Bibliothek. ISBN 978-3-15-018169-0.
• Carlo Bertelli (2002). Lombardia medievale: Arte e architettura (në italisht). Maria Teresa Donati. Milano: Skira. ISBN 978-88-8491300-5.
• K. Bierbrauer (2003). "Buchmalerei". përmbledhur nga Robert Auty; Robert Henri-Bautier; Charlotte Bretscher-Gisiger; Gloria Avella-Widhalm; Liselotte Lutz; Bettina Marquis; Thomas Meier; Severin Corsten; Günther Pflug; Friedrich Adolf Schmidt-Künsemüller (red.). Lexikon des Mittelalters: Bettlerwesen bis Codex von Valencia (në gjermanisht). Vëll. II. Darmstadt: Deutcher Taschenbuch Verlag. fq. 837–893. ISBN 978-3-423-59057-0.
• Günther Binding (1996). Deutsche Königspfalzen. Von Karl dem Großen bis Friedrich II. (765–1240) (në gjermanisht). Darmstadt: Vandenhoeck & Ruprecht.
• Bernhard Bischoff (1998). Katalog der festländischen Handschriften des neunten Jahrhunderts: Aachen – Lambach (mit Ausnahme der wisigotischen) (në gjermanisht). Vëll. 1. Visbaden: Otto Harrassowitz. ISBN 978-3-447-03196-7.
• Bernhard Bischoff (2004). Birgit Ebersperger (red.). Katalog der festländischen Handschriften des neunten Jahrhunderts: Laon – Paderborn (mit Ausnahme der wisigotischen) (në gjermanisht). Vëll. 2. Visbaden: Otto Harrassowitz. ISBN 978-3-447-04750-0.
• Bernhard Bischoff (2007). Michael Gorman (red.). Manuscripts and Libraries in the Age of Charlemagne. Cambridge Studies in Palaeography and Codicology (në anglisht). Përkthyer nga Michael Gorman. Kembrixh: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-03711-2.
• Rose Blanchard (vjeshtë 2014). "Ornements mérovingiens. Un Monde à la faune et à la flore étrange". Histoire et Images médiévales (në frëngjisht) (37): 45–49.
• Bonser, Wilfrid (1962). "The Cult of Relics in the Middle Ages". Folklore (në anglisht). 73 (4): 234–256. ISSN 0015-587X. JSTOR 1258503.
• A. C. Bouman (1965). "The Franks Casket". Neophilologus (në anglisht). 3: 241–249.
• Braun, Hugh (1951). An Introduction to English Mediaeval Architecture (në anglisht). Londër: Faber and Faber.
• Wolfgang Braunfels (1972). La civiltà artistica carolingia (në italisht). Sansoni.
• Brenk, Beat (1987). "Spolia from Constantine to Charlemagne: Aesthetics versus Ideology". Dumbarton Oaks Papers (në anglisht). 41: 103–109. doi:10.2307/1291549.
• P. Brezzi (1978). La civilta del medioevo europeo (në italisht). Vëll. 1. Eurodes.
• Hugh Brigstocke, red. (2001). The Oxford Companion to Western Art (në anglisht). Oxford University Press. doi:10.1093/acref/9780198662037.001.0001. ISBN 978-0-19-866203-7. Marrë më 10 dhjetor 2024.
• Peter van den Brink; Sarvenaz Ayooghi; Frank Pohle, red. (2014). Karl der Große – Charlemagne. Karls Kunst. Catalog of the special exhibition Karls Kunst from June 20 to September 21, 2014 at the "Centre Charlemagne", Aachen (në gjermanisht). Vëll. 3. Dresden: Sandstein. ISBN 978-3-95498-093-2.
• Gian Pietro Brogiolo; Alexandra Chavarria Arnau, red. (2007). I Longobardi. Dalla caduta dell'Impero all'alba dell'Italia (në italisht). Cinisello Balsamo: Silvana.
• Bucher, François (1972). "Medieval Architectural Design Methods, 800-1560". Gesta (në anglisht). 11 (2): 37–51. doi:10.2307/766593. ISSN 0016-920X. JSTOR 766593.
• Emma C. Bunker; Bruce Chatwin; Ann Elizabeth Farkas (1970). Animal Style Art from East to West (në anglisht). Asia Society.
• i Cadafalch, Josep Puig (1928). Decorative Forms of the First Romanesque Style: Their Diffusion by Moslem Art (në anglisht). Harvard University Press.
• i Cadafalch, Josep Puig; Antonio de Falgura; Josep Goday i Casals (2001). L’arquitectura romànica a Catalunya: L’arquitectura romànica fins a la darreria del segle XI (në katalonisht). Xavier Barral i Altet. Institut d’Estudis Catalans. ISBN 978-84-7283592-4.
• Jean-Pierre Caillet (2000). "Le mythe du renouveau architectural roman". Cahiers de civilisation médiévale (në frëngjisht). 43 (171): 341–369.
• Jean-Pierre Caillet (2005). L'art carolingien (në frëngjisht). Paris: Flammarion. ISBN 978-2-08-011449-5.
• Calkins, Robert G. (1983). Illuminated Books of the Middle Ages (në anglisht). Itaka, Nju Jork: Cornell University Press.
• Francis D. K. Ching; Mark M. Jarzombek; Vikramaditya Prakash (2007). A Global History of Architecture (në anglisht). Hoboken, Nju Xhersi: John Wiley & Sons.
• Nicola Coldstream (2002). Medieval Architecture. Oxford History of Art (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-284276-3.
• M. L. Colish (1999). Medieval Foundations of the Western Intellectual Tradition, 400–1400. The Yale Intellectual History of the West (në anglisht). Yale University Press. ISBN 978-030007852-7.
• Conant, Kenneth John; Sheila Walters (1995). Carolingian and Romanesque Architecture, 800-1200 (në anglisht). Donald Bell-Scott, Ian Stewart. Yale University Press. ISBN 978-030005298-5.
• Roberto Coroneo (1993). Architettura romanica dalla metà del Mille al primo '300. collana "Storia dell'arte in Sardegna" (në italisht). Nuoro: Ilisso. ISBN 978-88-8509824-4.
• Heinrich Decker (1966). Italia Romanica: die hohe Kunst der romanischen Epoche in Italien (në gjermanisht). Vienë-Mynih: A. Schroll. ISBN 978-370310028-4.
• L. M. J. Delaissé; James Marrow; John de Wit (1977). Illuminated manuscripts: The James A. de Rothschild Collection at Waddesdon Manor (në anglisht). Office de Livre.
• Étienne Delaruelle (1953). "Charlemagne et l'Église". Revue d'histoire de l'Église de France (në frëngjisht). 39 (133): 165–199.
• Paul Diakoni; Erkemberti (1990). Italo Pin (red.). Storia dei Longobardi: in appendice Storia dei Longobardi di Benevento di Erchemberto (në italisht). Edizioni Studio Tesi. ISBN 978-88-7692-231-2.
• Jerrilynn D. Dodds (1988). Dictionary of the Middle Ages (në anglisht). Vëll. 12. New York: Sons of Charles Scribner. ISBN 978-068418278-0.
• Charles Reginald Dodwell (1993). The Pictorial Arts of the West, 800–1200 (në anglisht). Yale University Press. ISBN 0-300-06493-4.
• Georges Duby (1989). La sculpture, le grand art du Moyen-âge du Ve au XVe siècle (në frëngjisht). Skira. ISBN 2-605-00144-X.
• Ciardi Dupré (1997). "Miniatura". Enciclopedia dell’arte medievale (në italisht). Istituto dell’Enciclopedia Italiana.
• Marcel Durliat (1979). "Le développement des cryptes à l'époque carolingienne". Bulletin monumental (në frëngjisht). 137 (2): 165–166.
• Effros, Bonnie (14 qershor 2012). Uncovering the Germanic Past: Merovingian Archaeology in France, 1830–1914 (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-969671-0.
• Caspar Ehlers (2007). Deutsche Königspfalzen: Beiträge zu ihrer historischen und archäologischen Erforschung. Places of Power (në gjermanisht). Vëll. VIII. Vandenhoeck & Ruprecht. ISBN 978-3-52535600-5.
• Michael Embach; Claudine Moulin; Harald Wolter-von dem Knesebeck, red. (2019). Die Handschriften der Hofschule Kaiser Karls des Großen. Individuelle Gestalt und europäisches Kulturerbe: Ergebnisse der Trierer Tagung vom 10.-12. Oktober 2018 (në gjermanisht). Trir: Verlag für Geschichte und Kultur. ISBN 978-3-945768-11-2.
• Camille Enlart (1927) [1919]. Manuel d'archéologie française depuis les temps mérovingiens jusqu'à la Renaissance – Architecture religieuse: Périodes merovingienne, carolingienne et romane (në frëngjisht). Vëll. 1.1. Paris: Éditions Auguste Picard.
• Manuela Farneti (1993). Glossario tecnico-storico del mosaico: con una breve storia del mosaico (në italisht). Longo.
• Laure-Charlotte Feffer; Patrick Périn (1987). Les Francs: À l’origine de la France (në frëngjisht). Frédéric Lontcho. FeniXX. ISBN 978-2-10077437-1.
• Emilio Mitre Fernández (1995). Pedro Chalmeta; Fernando Checa Creamdes; Manuel González Portilla y Otros (red.). La formación de la cultura eclesiástica en la génesis de la sociedad europea. Cultura y culturas en la historia: Quintas Jornadas de Estudios Históricos organizadas por ele Departamento de Historia Medieval, Moderna y Contemporánea de Universidad de Salamanca (në spanjisht). Universidad de Salamanca. fq. 31–51. ISBN 978-84-7481-799-7.
• Eric Fernie; Paul Crossley, red. (1990). Medieval Architecture and Its Intellectual Context: Studies in honour of Peter Kidson (në anglisht). The Hambledon Press. ISBN 978-1-85285-034-0.
• Fernie, Eric; Lyman, Thomas W.; Hicks, Carola; Baylé, Maylis; Tcherikover, Anat; Camus, M. T.; etj. (2003). Grove Encyclopedia of Medieval Art (në anglisht). doi:10.1093/gao/9781884446054.article.T072835. ISBN 978-1-884446-05-4. Marrë më 10 dhjetor 2024.
• Hermann Fillitz (1990). Propyläen-Kunstgeschichte: Das Mittelalter 1 (në gjermanisht). Vëll. 5. Theodor Kraus; Karl Schefold; Wolfgang F. Volbach. Berlin: Propyläen-Verlag. ISBN 978-3-549-05105-4.
• Fletcher, Banister; Cruickshank, Dan (1996) [1896]. Sir Banister Fletcher's a History of Architecture (në anglisht) (bot. i 20-të). Architectural Press. ISBN 0-7506-2267-9.
• Jacques Fontaine (1995). L'art pré-roman hispanique. Nuit des temps (në frëngjisht). Editions zodiaque. ISBN 2-7369-0215-7.
• Renato De Fusco (1993). Livio Sacchi (red.). Mille anni d'architettura in Europa (në italisht). Bari: Laterza. ISBN 978-88-4204295-2.
• Gaehde, Joachim E. (1989). "Pre-Romanesque Art". Dictionary of the Middle Ages (në anglisht). ISBN 0-684-18276-9.
• Jacques Le Goff (1965). La civilisation de l'occident médiéval (në frëngjisht). Artaud.
• Chueca Goitia, Fernando (2001). Historia de la Arquitectura Española, Edad Antigua y Edad Media (në spanjisht). Vëll. 1. Editorial DOSSAT. ISBN 978-84-923918-4-4.
• Chueca Goitia, Fernando (2000). Historia de la Arquitectura occidental: Edad Media cristiana en España (në spanjisht). CIE Inversiones editoriales-DOSSAT. ISBN 978-84-95312-35-8.
• J. J. Martín González (1974–1992). Historia del Arte (në spanjisht). Vëll. 1. Gredos.
• González-García, Antonio César; Belmonte, Juan Antonio (1 korrik 2015). "The Orientation of Pre-Romanesque Churches in the Iberian Peninsula". Nexus Network Journal (në anglisht). 17 (2): 353–377. doi:10.1007/s00004-014-0231-7. ISSN 1522-4600. S2CID 253593505.
• André Grabar (2001). Le origini dell'estetica medievale (në italisht). Milano: Jaka Book.
• Gregory, Timothy (2010). A History of Byzantium (në anglisht). Wiley-Blackwell. ISBN 978-1-4051-8471-7.
• Ernst Günther Grimme (1991). Die Zeit der Karolinger und Ottonen (në gjermanisht). DuMont.
• Ernst Günther Grimme (1980). "Karolingische Renaissance". Die Geschichte der abendländischen Buchmalerei (në gjermanisht). Këln: DuMont. fq. 34–57. ISBN 978-3-7701-1076-6.
• Louis Grodecki; Florantine Münther (1973). Le siècle de l’an mil. Univers des formes (në frëngjisht). Paris: Gallimard. ISBN 2-07-010785-X.
• James Harpur; Elizabeth M. Hallam (1995). Secrets of Middle Ages (në anglisht). Konecky & Konecky. ISBN 978-156852307-1.
• Arthur Haseloff (1971). Pre-Romanesque Sculpture in Italy (në anglisht). Hacker Art Book. ISBN 978-087817043-2.
• Günther Haseloff (1979). Kunststile des frühen Mittelalters – Völkerwanderungs – und Merowingerzeit (në gjermanisht). Funden des Württembergischen Landesmuseums Stuttgart Hrsg. vom Württembergischen Lendesmuseum.
• François Hebert-Suffrin (4 shkurt 2014). Architecture et liturgie à l'époque carolingienne. Cité de l’architecture et du patrimoine (në frëngjisht). France Culture.
• Lotte Hedeager (2000). Frans Theuws; Janet Laughland Nelson (red.). Rituals of Power: From Late Antiquity to the Early Middle Ages (në anglisht). Brill. ISBN 978-90-04-10902-5.
• Carol Heitz (1964). "Recherches sur les rapports entre architecture et liturgie à l'époque carolingienne (compte-rendu: Pierre Héliot)". Revue belge de philologie et d'histoire (në frëngjisht). 42 (3): 1041–1045.
• Carol Heitz (1980). L'architecture religieuse carolingienne - Les formes et leurs fonctions (në frëngjisht). Picard.
• Max Hello (2023). "Décorer le vide: Le cas singulier du manuscrit latin 2110 de la BnF (VIIIe siècle)". L’Église microcosme: Architecture, objets et images au Moyen Âge (në frëngjisht). Éditions de la Sorbonne. fq. 145–164. ISBN 979-10-351-0886-1.
• Hicks, Carola (1 janar 2003). Hugh Brigstocke (red.). The Oxford Companion to Western Art (në anglisht). Oxford University Press. doi:10.1093/acref/9780198662037.001.0001. ISBN 978-0-19-866203-7. Marrë më 9 dhjetor 2024.
• J. N. Hillgarth (2009). The Visigoths in History and Legend (në anglisht). Pontifical Institute of Medieval Studies. ISBN 978-088844166-9.
• Hinks, Roger (1974) [1935]. Carolingian Art (në anglisht). University of Michigan Press. ISBN 0-472-06071-6.
• M. Holcomb (2009). Pen and Parchment: Drawing in the Middle Ages (në anglisht). Nju Jork: The Metropolitan Museum of Art.
• Hans Holländer (2004). "Die Entstehung Europas". përmbledhur nga Christoph Wetzel (red.). Belser Stilgeschichte: Mittelalter (në gjermanisht). Vëll. 2. Shtutgart: RM-Buch-und-Medien-Vertrieb. fq. 153–384.
• Hugh Honour; John Fleming (1982). A World History of Art (në anglisht). Macmillan. ISBN 0-333-37185-2.
• Hourihane, Colum, red. (2012). The Grove Encyclopedia of Medieval Art and Architecture (në anglisht). Vëll. 6. Stave to Zyvele. Oksford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-539536-5. Marrë më 13 korrik 2025.
• Jean Hubert (1931). Congrès archéologique de France - XCIIIe Session tenue a Orléans en 1930 (në frëngjisht). Paris: La Sociét Française d’Archéologie.
• Jean Hubert; Jean Porcher (1968). L'Empire carolingien (në frëngjisht). Gallimard.
• Jean Hubert; Jean Porcher; Wolfgang Fritz Volbach (1980). L'Europa delle invasioni barbariche (në italisht). Milano: Rizzoli Editore. ISBN 978-881729012-8.
• Marie-Céline Isaïa (2008). L'empire carolingien, préfiguration de l'Europe: du projet historiographique au programme politique (në frëngjisht). HAL-SHS Sciences de l'Homme et de la Société.
• Werner Jacobsen (tetor 1997). "Saints' Tombs in Frankish Church Architecture". Speculum (në anglisht). 72 (4): 1107–1143.
• Christine Jakobi-Mirwald (2004). "Karolinger und Ottonen". Das mittelalterliche Buch. Funktion und Ausstattung (në gjermanisht). Shtutgart: Reclam. fq. 237–249. ISBN 978-3-15-018315-1.
• Kaufmann, Joseph Erich; Kaufmann, Hanna Wanda (2001). The Medieval Fortress: Castles, Forts and Walled Cities of the Middle Age (në anglisht). Konshohoken (Pa.): Combined Publishing. ISBN 978-1-58097-062-4.
• Kidson, Peter; Davis, Michael T.; Crossley, Paul; Sandron, Dany; Morrison, Kathryn; Bräm, Andreas; etj. (2012). Colum P. Hourihane (red.). The Grove Encyclopedia of Medieval Art and Architecture (në anglisht). doi:10.1093/gao/9781884446054.article.T033435. ISBN 978-1-884446-05-4. Marrë më 10 dhjetor 2024.
• Kitzinger, Ernst (1955) [1940]. Early Medieval Art at the British Museum (në anglisht). British Museum.
• Ernst Kitzinger (2005). Arte altomedievale (në italisht). Torino: Einaudi.
• Kluckert, Ehrenfried (2007). Rolf Toman (red.). Romanik. Architektur, Skulptur, Malerei [Romaniku. Arkitektura, Skulptura, Piktura] (në gjermanisht). Tandem Verlag.
• E. L. Skip Knox. "Carolingian Handwriting". History of Western Civilization (në anglisht). Boise State University. Arkivuar nga origjinali më 28 qershor 2005. Marrë më 8 gusht 2022.
• Wilhelm Koehler (1930). Die karolingischen Miniaturen. Deutscher Verein für Kunstwissenschaft (Denkmäler deutscher Kunst) (në gjermanisht). Vëll. 1–3. Florentine Mütherich. Verlag Bruno Cassirer.
• Wilhelm Koehler (1930). Die karolingischen Miniaturen. Deutscher Verein für Kunstwissenschaft (Denkmäler deutscher Kunst) (në gjermanisht). Vëll. 4. Florentine Mütherich. Verlag Bruno Cassirer. ISBN 978-3-87157008-7. {{cite book}}: Mospërputhje ISBN / Datë (Ndihmë!)
• Wilhelm Koehler (1930). Die karolingischen Miniaturen. Deutscher Verein für Kunstwissenschaft (Denkmäler deutscher Kunst) (në gjermanisht). Vëll. 5. Florentine Mütherich. Verlag Bruno Cassirer. ISBN 978-3-87157078-0. {{cite book}}: Mospërputhje ISBN / Datë (Ndihmë!)
• Wilhelm Koehler (1930). Die karolingischen Miniaturen. Deutscher Verein für Kunstwissenschaft (Denkmäler deutscher Kunst) (në gjermanisht). Vëll. 6.1. Florentine Mütherich. Verlag Bruno Cassirer.
• Wilhelm Koehler (1930). Die karolingischen Miniaturen. Deutscher Verein für Kunstwissenschaft (Denkmäler deutscher Kunst) (në gjermanisht). Vëll. 6.2. Florentine Mütherich. Verlag Bruno Cassirer.
• Wilhelm Koehler (1930). Die karolingischen Miniaturen. Deutscher Verein für Kunstwissenschaft (Denkmäler deutscher Kunst) (në gjermanisht). Vëll. 7. Florentine Mütherich. Verlag Bruno Cassirer. ISBN 978-3-89500700-2. {{cite book}}: Mospërputhje ISBN / Datë (Ndihmë!)
• Wilhelm Koehler (1930). Die karolingischen Miniaturen. Deutscher Verein für Kunstwissenschaft (Denkmäler deutscher Kunst) (në gjermanisht). Vëll. 8. Florentine Mütherich. Verlag Bruno Cassirer. ISBN 978-3-89500972-3. {{cite book}}: Mospërputhje ISBN / Datë (Ndihmë!)
• Kostof, Spiro (1995). Greg Castillo (red.). A History of Architecture: Settings and Rituals (në anglisht). Oksford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-508378-1.
• Hans Erich Kubach (1988). Romanesque Architecture (në anglisht). Electa/Rizzoli. ISBN 978-084780920-2.
• Lasko, Peter (1972). Ars Sacra, 800-1200. Penguin History of Art (në anglisht). Yale University Press. ISBN 978-0-14056036-7.
• Peter Lasko (2000). Ars Sacra. L'arte sacra del primo millennio in Europa occidentale (në italisht). Jaca Book.
• Johannes Laudage; Lars Hageneier; Yvonne Leiverkus (2006). Die Zeit der Karolinger (në gjermanisht). Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft. ISBN 978-3-89678-556-5.
• Émile Lesne (1920). "Les ordonnances monastiques de Louis le Pieux et la notitia de servitio Monasteriorum". Revue d'histoire de l'Église de France (në frëngjisht). 6 (31): 161–175.
• Mariaclotilde Magni (1960). Architettura romanica comasca (në italisht). Milano: Casa Editrice Ceschina.
• Diego Marin (1969). La Civilizacion Espanola (në spanjisht). New York: Holt, Rinehart and Winston. fq. 34–47.
• Leardo Mascanzoni (tetor 1990). "Ravenna: una storia millenaria". Storia e Dossier (në italisht) (44). Firence: Giunti Barbera Editore: 3–50.
• Charles B. McClendon (2005). The Origins of Medieval Architecture: Building in Europe, A.D. 600–900 (në anglisht). Yale University Press. ISBN 978-0-300-10688-6.
• John P. McKay; Bennett D. Hill; John Buckler (2006). A History of Western Society (në anglisht). Houghton Mifflin. ISBN 978-061852266-8.
• Rosamond McKitterick (1983). The Frankish Kingdoms under the Carolingians, 751-987 (në anglisht). Longman. ISBN 978-058249005-5.
• Rosamond McKitterick (1994). Books, Scribes and Learning in the Frankish Kingdoms, 6th-9th Centuries (në anglisht). Aldershot.
• Gerli E. Michael; David Raizman (2003). Routledge Revivals: Medieval Iberia (në anglisht). New York: Routledge Encyclopedias of the Middle Ages. ISBN 978-0-203-95364-8.
• Monod, Gabriel (1885). Études critiques sur les sources de l’histoire mérovingienne (në frëngjisht). F. Vieweg.
• Moreno, Manuel-Gómez (1919). Iglesias mozárabes: arte español de los siglos IX à XI (në spanjisht). Madrid: Centro de estudios históricos.
• Florentine Mütherich (1999). "Die Erneuerung der Buchmalerei am Hof Karls des Großen". përmbledhur nga Christoph Stiegemann; Matthias Wemhoff (red.). 799. Kunst und Kultur der Karolingerzeit: Karl der Grosse un Papst Leo III in Paderborn: Beiträge zum Katalog der Ausstellung 1999. Handbuch zur Geschichte der Karolingerzeit (në gjermanisht). Vëll. 3. Majnc: Philipp von Zabern. fq. 560–609. ISBN 978-3-8053-2456-4.
• Florentine Mütherich; Joachim E. Gaehde (1976). Karolingische Buchmalerei (në gjermanisht). Mynih: Prestel. ISBN 978-3-7913-0395-6.
• Lawrence Nees (2002). Early Medieval Art (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-284243-5.
• Lawrence Nees (2022). Frankish Manuscripts: The Seventh to the Tenth Century (në anglisht). Turnhout.
• Rexford Newcomb (1932). Outlines of the History of Architecture: Medieval Architecture (në anglisht). Edwards Brothers, Inc.
• Carl Johan Adam Nordenfalk (1977). Manuscrits Irlandais et Anglo-Saxons: L'enluminure dans les îles Britanniques de 600 à 800 (në frëngjisht). Paris: Éditions du Chêne. ISBN 978-2-85108-116-2.
• Carl Johan Adam Nordenfalk (1988). L’Enluminure au Moyen Âge (në frëngjisht). Gjenevë: Éditions Skira. ISBN 2-605-00120-2.
• Oulmas, Mohand; Abdessemed-Foufa, Amina; Avilés, Angel Benigno Gonzalez; Conesa, José Ignacio Pagán (janar 2024). "Assessing the Defensibility of Medieval Fortresses on the Mediterranean Coast: A Study of Algerian and Spanish Territories". ISPRS International Journal of Geo-Information (në anglisht). 13 (1): 1–3. doi:10.3390/ijgi13010002. hdl:10045/139477. ISSN 2220-9964.
• Erwin Panofsky (1990). Die Renaissancen der europäischen Kunst (në gjermanisht). Frankfurt: Suhrkamp.
• Otto Pächt (1986). Book Illumination in the Middle Ages (në anglisht). Harey Miller Publishers. ISBN 0-19-921060-8.
• Otto Pächt (2004). Dagmar Thoss (red.). Buchmalerei des Mittelalters. Eine Einführung (në gjermanisht) (bot. i 5-të). Mynih: Prestel. ISBN 978-3-7913-2455-5.
• Patrick Périn (1996). Moyen Âge (në frëngjisht). Paris: Éditions Flammarion.
• Georg Heinrich Pertz, red. (1984). "Capitularia regum Francorum". Monumenta Germaniae Historica 3, Leges in folio (në latinisht). Vëll. 1. Hanover. fq. 53–62. ISBN 978-3-7772-6505-6.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Mungon shtëpia botuese te vendodhja (lidhja)
• A. Petrucci (1993). "Arte Carolingia". Enciclopedia dell’arte medievale (në italisht). Istituto dell' Enciclopedia Italiana.
• Nikolaus Pevsner (1963). An Outline of European Architecture (në anglisht). Michael Forsyth. Gibbs Smith. ISBN 978-142360493-8. {{cite book}}: Mospërputhje ISBN / Datë (Ndihmë!)
• Carlo Perogali (1981). Enzo Pifferi (red.). Romanico in Lombardia (në italisht). Laura Tettamanzi. E. P. I.
• Ivo Petricioli (1999). Ivan Supičić (red.). Croatia in the Early Middle Ages: A Cultural Survey (në anglisht). Philip Wilson Publishers, AGM & HAZU. ISBN 085667499-0.
• José Pijoan (1978). History of Art. World Art (në anglisht). Pragë: Odeon.
• Henri Pirenne (2001). Mohamemd and Charlemagne (në anglisht). Courier Corporation. ISBN 978-048642011-0.
• Arthur Kingsley Porter (1909). Medieval Architecture: Its Origins and Development, with Lists of Monuments and Bibliographies (në anglisht). Vëll. 1. Baker and Taylor Company.
• Piotr Jennel Reyes (1998). L’art du Haut Moyen-Âge – L’art européen du VIe au IXe siècle (në frëngjisht). Pochothèque. ISBN 2-253-13056-7.
• Pierre Riché (1973). L'Empire carolingien. La vie quotidienne (në frëngjisht). Paris: Hachette.
• Pierre Riché (1981). Die Welt der Karolinger (në gjermanisht). Shtutgart: Reclam.
• Pierre Riché (1991). Die Karolinger (në gjermanisht). DTV.
• Pierre Riché (2010). Les carolingiens - une famille qui fit l'Europe (në frëngjisht). Paris: Librairie Arthème Fayard/Pluriel. ISBN 978-2-01-279544-0.
• Jose Maria De Azcárate Ristori; Alfonso E. Pérez Sánchez; Juan A. Ramírez Domínquez (1986). Historia del arte (në spanjisht). Anaya. ISBN 978-84-7254311-9.
• Giovanni Teresio Rivoira (1908). Le origini della Architettura Lombarda e delle sue principali derivazioni nei paesi d’oltr’Alpe (në italisht). Milano: Ermano Loescher.
• Rudolph, Conrad (1997). "Building-Miracles as Artistic Justification in the Early and Mid-Twelfth Century". përmbledhur nga Wolfgang Kersten (red.). Radical Art History (në anglisht). Internationale Anthologie. fq. 398–410.
• Rudolph, Conrad (2015). "Building the House of God: Architectural Metaphor and "The Mystic Ark"" (PDF). Codex Aquilarensis: Revista de arte medieval (në anglisht dhe spanjisht) (31): 47–67.
• Rudolph, Conrad (2016). "The Architectural Metaphor in Western Medieval Artistic Culture: From the Cornerstone to "The Mystic Ark"". përmbledhur nga Stephen Murray (red.). The Cambridge History of Religious Architecture (në anglisht). Cambridge University Press.
• Rudolph, Conrad (2019). "Medieval Architectural Theory, the Sacred Economy, and the Public Presentation of Monastic Architecture: The Classic Cistercian Plan". Journal of the Society of Architectural Historians (në anglisht) (78): 259–275.
• Nowell Rush, Simon John (2022). The First Romanesque Architecture of Conflent, Pyrénées-Orientales, France: Tradition, System and Style (në anglisht). Birkbeck, University of London.
• Howard Saalman (1962). Medieval Architecture: European Architecture: 600–1200 (në anglisht). G. Braziller. ISBN 978-080760336-9. {{cite book}}: Mospërputhje ISBN / Datë (Ndihmë!)
• Chrisian Sapin; F. Heber-Sufffrin (2006). Stucs et décors de la fin de l'antiquité au moyen-âge (Ve-XIIe) - Germigny-des-Prés une œuvre exemplaire? (në frëngjisht). Brépols.
• Christian Sapin (1986). La Bourgogne pré-romane, construction, décor et fonction des édifices religieux (në frëngjisht). Picard.
• Schutz, Herbert (2004). The Carolingians in Central Europe, their History, Arts, and Architecture: A Cultural History of Central Europe, 750-900 (në anglisht). Leiden: Brill. ISBN 1-4237-1456-3. OCLC 60927732.
• George Gilbert Scott (1879). "Lecture II: Sketch of the Rise of Mediæval Architecture". Lectures on the Rise and Development of Mediæval Architecture (në anglisht). Vëll. 1. John Murray. fq. 37–68.
• Valentin V. Sedov (1995). Slavs in the Early Middle Ages (në anglisht). Përkthyer nga N. Lopatin. Archaelogy. Arkivuar nga origjinali më 11 nëntor 2013.
• Piotr Skubiszewski (1998). L'art du Haut Moyen Âge: L'art européen du VIe au IXe siècle (në frëngjisht). Paris: Livre de Poche. ISBN 978-2-253-13056-7.
• Bradley Smith (1971). "Spain: A History". Art (në anglisht). Garden City, NJ: Doubleday & Company. fq. 52–56.
• Roger A. Stalley (1999). Early Medieval Architecture. Oxford History of Art (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-284223-7.
• Christoph Stiegemann; Matthias Wemhoff, red. (1999). 799. Kunst und Kultur der Karolingerzeit: Karl der Große und Papst Leo III. in Paderborn: Katalog der Ausstellung, Paderborn 1999. Handbuch zur Geschichte der Karolingerzeit (në gjermanisht). Vëll. 1. Majnc: Philipp von Zabern. ISBN 978-3-80532460-1.
• Christoph Stiegemann; Matthias Wemhoff, red. (1999). 799. Kunst und Kultur der Karolingerzeit: Karl der Große und Papst Leo III. in Paderborn: Katalog der Ausstellung, Paderborn 1999. Handbuch zur Geschichte der Karolingerzeit (në gjermanisht). Vëll. 2. Majnc: Philipp von Zabern. ISBN 978-3-80532456-4.
• Jacques Stiennon (1973). Paléographie du Moyen Âge (në frëngjisht). Armand Colin.
• Stowe, George B. (1995). Kibler, William; Zinn, Grover A. (red.). Medieval France: An Encyclopedia (në anglisht). Garland. ISBN 978-082404444-2.
• Joseph Reese Strayer, red. (1988). Dictionary of the Middle Ages (në anglisht). Vëll. 10. Charles Scribner’s sons. ISBN 978-0-684-16760-2.
• Amelio Tagliaferri; M. Brozzi (1961). Arte Longobarda. La scultura figurativa su marmo e su metallo (në italisht). Cividale. fq. 183.
• Blas Taracena (1947). "Ars Hispaniae: Historia Universal del Arte Hispanico". Arte Romana, Arte Cristã Primitiva, Arte Visigótica, Arte Asturiana (në anglisht). Vëll. 2. Madrid: Plus-Ultra. fq. 225–250.
• Tănase, Daniela (23 nëntor 2020) [2010]. Craftsmen and Jewelers in the Middle and Lower Danube Region (6th to 7th Centuries). East Central and Eastern Europe in the Middle Ages, 450-1450, volume 67 (në anglisht). Leiden: Brill. fq. 209. ISBN 978-90-0443693-0. Marrë më 18 qershor 2025.
• Frans Theuws; Janet L. Nelson (2000). Rituals of Power: From Late Antiquity to the Early Middle Ages (në anglisht). Brill. ISBN 978-90-0410902-5.
• Jacques Thirion (1957). "La décoration sculptée à l'époque carolingienne". Bulletin monumental (në frëngjisht). 115 (3): 216–220.
• Thompson, Michael W. (2018). Medieval Bishops' Houses in England and Wales (në anglisht) (bot. ribotim). Abingdon Nju Jork, NJ: Routledge: Taylor & Francis Group. ISBN 978-0-429-45084-6.
• Malcolm Todd (1996). The Early Germans (në anglisht). Wiley. ISBN 978-063119904-5.
• Isidro Gonzalo Bango Torviso (2001). Arte prerrománico hispano: El arte en la España cristiana de los siglos VI al XI. Summa Artis: Historia General del Arte (në spanjisht). Vëll. VIII. Espasa Calpe. ISBN 978-84-2398732-0.
• Isidro Gonzalo Bango Torviso (1974). "Arquitectura de la decima centuria: Repoblación o mozárabe?". Goya: Revista de arte (në spanjisht) (122): 68–75.
• Bango Torviso, Isidro Gonzalo (1996). Alfonso Moure Romanillo; Javier Rivera Blanco; Francisco Javier de la Plaza Santiago; Simón Marchán Fiz (red.). Historia del arte de Castilla y León (në spanjisht). Vëll. 1. Prehistoria, Edad Antigua y arte prerrománico. Valladolid: Junta de Castilla y Leon Consejeria de Cultura y Turismo. ISBN 978-84-8183000-2.
• Bango Torviso, Isidro Gonzalo; Isidro Gonazlo Bango; Concepción Abad; Conceptión Abad Castro (1997). Arte Medieval (në spanjisht). Vëll. 1. Historia 16. Historia Viva. ISBN 978-84-7679305-3.
• Cécile Treffort (1998). "L'église carolingienne et la mort (compte-rendu: Albert Jean Pierre)". Archives des sciences sociales des religions (në frëngjisht). 104 (1): 129–131.
• J. M. Wallace-Hadrill (1982). The Long-Haired Kings (në anglisht). Toronto: University of Toronte Press. ISBN 0-8020-6500-7.
• Karl Kraus Walther (1995). Lexikon der Buchkunst und der Bibliophilie: Buchmalerei (në gjermanisht). Mynih: Weltbild.
• Ingo F. Walther; Norbert Wolf (2005). Codices Illustres. The World’s Most Famous Illuminated Manuscripts, 400 to 1600 (në anglisht). Këln: Taschen. ISBN 978-3-83657261-3.
• Ingo F. Walther; Norbert Wolf (2005). Codices illustres. Die schönsten illuminierten Handschriften der Welt. 400 bis 1600 (në gjermanisht). Këln: Taschen. ISBN 3-8228-4747-X.
• Warner, Philip (1971). The Medieval Castle: Life in a Fortress in Peace and War (në anglisht). Nju Jork: Taplinger Pub. Co. ISBN 978-0-8008-5186-6.
• Weitzmann, Kurt, red. (1977). Late Antique and Early Christian Book Illumination (në anglisht). Nju Jork: George Braziller.
• O. K. Werckmeister (1993). The Art of Medieval Spain, A.D. 500–1200 (në anglisht). Nju Jork: Metropolitan Museum of Art. ISBN 978-081096433-4.
• Martin Werner. "Migration and Hiberno-Saxon Art". Dictionary of the Middle Ages (në anglisht). Vëll. 8. ISBN 0-684-18274-2.
• David M. Wilson (1984). Anglo-Saxon Art: From The Seventh Century to the Norman Conquest (në anglisht). Thames and Hudson. ISBN 0-87951-976-2.
• Ian Wood (2014). The Merovingian Kingdoms 450–751 (në anglisht). Taylor & Francis. ISBN 978-0-582-49372-8.
• De Vecchi, Pierluigi; Elda Cerchiari Necchi (1991). L'arte nel tempo (në italisht). Vëll. 1. Milano: Bompiani. ISBN 88-450-4219-7.
• L. Castelfranchi Vegas (1993). L'arte medievale in Italia e nell’occidente europeo (në italisht). Milano: Jaca Book.
• Paolo Verzone (1942). L'architettura religiosa dell'alto Medioevo nell'Italia settentrionale (në italisht). Milano: Officine grafiche Esperia.
• Paul Vignaux (1954). El pensamiento en la Edad Media (në spanjisht). Meksiko: Fonde de Cultura Economica. ISBN 978-968161520-8. {{cite book}}: Mospërputhje ISBN / Datë (Ndihmë!)
• Manuel Antonio López Villa (2003). "Arquitectura medieval". Arquitectura e historia: cursos de historia de la arquitecura (në spanjisht). Vëll. 1. Universidad Central de Venezuela, Consejo de Desarrollo. fq. 65–102. ISBN 978-98-0002073-9.
• Eugène Viollet-le-Duc (1875). Dictionnaire raisonné de l'architecture française du XI au XVI siècle (në frëngjisht). Vëll. VIII. A. Morel.
• Yarza, Joaquín (1979). Arte y arquitectura en España, 500–1250. Manuales arte Cátedra (në spanjisht). Cátedra. ISBN 978-84-376-0201-1.

Lidhje të jashtme

• Arte carolingio - Arquitectura templaria: ritual romano y experimentación
• Arte carolingio - Sankt Gallen: en el origen del arquetipo monasterial
• Ross, Nancy, Carolingian Art Arkivuar 6 tetor 2014 tek Wayback Machine, Smarthistory
• "Le règne des Carolingiens. L'Empire d'Occident retrouvé et perdu" (PDF). Bnf (në frëngjisht).
• François Hebert-Suffrin. "Architecture et liturgie à l'époque carolingienne" (në frëngjisht). France culture.