Miniatura Merovinge

Miniatura Merovinge

Missale Gothicum i krijuar në një scriptorium meroving rr. 700

Legis salica krijuar nga Vandalgari, shek. VIII, Biblioteka abaciale e Sank Gallenit

Miniatura Merovinge është miniatura e prodhuar në Mbretërinë Franke (lat. Regnum Francorum) nga fundi i shekullit të VII deri në shekullin e VIII, në kohën e sundimit të merovingëve. Me formë kryesisht zbukuruese, kjo miniaturë karakterizohej nga iniciale me formë solide gjeometrike, me vija dhe rrathë që përngjasojnë modelet e antikitetit të vonë, dhe ballina me harkada dhe kryqëzime. Imazhet figurative pothuajse mungonin tërësisht. Duke nisur nga viti 700 dekorimi zoomorf do të niste të shfaqej dhe të bëhej kështu mbizotërues, sa në disa dorëshkrime të Abacisë së Chelles faqe të tëra janë përbëhen nga gërma të formuara nga kafshë. Në dallim nga miniuatura bashkëkohore insulare, e karakterizuar nga një dekorim i dendur dhe në disa raste mbingarkuar, stili meroving synonte një faqe të pastër.

Scriptorium më i vjetër prodhimtar i mbretërisë franke qe, në atë periudhë, Abacia e Luxeuil, e themeluar nga murgu irlandez Kolombani i Bobios në vitin 590 dhe e shkatërruar në vitin 732 nga saraçenët. Abacia e Korbit, e themeluar në vitin 662, do të zhvillonte një stil të vetin, ndërsa edhe Chelles dhe Laoni do të ishin qendra aktive të prodhimtarisë. Vepra misionare e britanikut Vilibrord midis frizonëve (rreth vitit 690), e kërkuar nga majordomi meroving Pepini i Herstalit, kontribuoi pastaj në intensifikimin e shkëmbimeve midis artit/kulturës franke dhe insulare. Nga viti 750, do të ndikonte mërgimi në kontinent i murgjëve britanikë në arrati nga sulmet norrene, Miniatura Merovinge do të ndikohej fortësisht nga ajo insulare: një ungjillar i Abacisë së Ekternakut (Triri, Dombibliothek, Cod. 61 olim 134) tregon bashkëpunim të dukshëm mjeshtrish merovinge dhe irlandeze.

Gjithmonë në fazën e dytë të Periudhës Merovinge, disa scriptoria të Galisë Veriore (Luxeuil, Chelles, etj.) do të sendërtonin shkrime kursive, më të shkathta dhe praktike, të përmbledhura nën emrin "Shkrimi Meroving".

Me fundin e Dinastisë Merovinge nga Pepini i Shkurtri në vitin 751 dhe lindjen pasuese të Perandorisë Karolinge, miniatura franke do të përfshihej nga një rinovim i thellë. Në fakt qe ndër format e përfshira më masivisht në rilindjen kulturore të promovuar nga i biri dhe trashëgimtari i Pepinit, Karli i Madh, e ashtuquajtura "Rilindja Karolinge" dhe Miniatura Karolinge do të bëhej mjeti themelor i përhapjes së stilit artistik dhe të mesazhit politik kulturor të dinastisë së re, Karolingëve.

Pa e arritur kurrë përkryerjen dhe rafinimin e homologëve insularë apo të mëvonshëm karolingë, dorëshkrimet e miniuara merovinge dëshmojnë megjithatë një art të arrirë dhe një stil origjinal që do të njihte në vijim ende zgjatime në gjysmën e dytë të shekullit të VIII.

Konteksti historik

Porositësit

Mbretëritë merovinge në kulmin e tyre (edhe saksone dhe bretonët i bënë homazhe mbretërve merovingë, megjithëse në kohë të ndryshme)

Dinastia Merovinge qe familja sunduese e frankëve nga mesi i shekullit të V deri në vitin 751. Do të shfaqeshin për herë të parë si "mbretër të frankëve" në ushtrinë romake të Galisë Veriore. Në vitin 509 kishin bashkuar nën sundimin e tyre të gjithë frankët dhe romakët e Galisë Veriore. Do të pushtonin pjesën më të madhe të Galisë, duke mundur visigotët (507) dhe burgundët (534), dhe do ta shtrinin sundimin e tyre në Reti (537). Në Germania Magna, alemanët, bavarët dhe saksonët do të pranonin mbizotërimin e tyre. Mbretëria Merovinge ishte më e madhja dhe më e fuqishmja nga shtetet e Evropës Perëndimore në vijim të shkatërrimit të perandorisë së Teodorikut të Madh.

Emri dinastik, nga latinishtja mesjetare Merovingii apo Merohingii ("bijtë e Meroveut"), rrjedh nga një formë franke e pa dëshmuar, e afërt me anglishten e vjetër Merewīowing të dëshmuar, me mbaresën -ing që është një sufiks tipik patronimik gjermanik. Emri rrjedh nga mbreti gjysmë-legjendar Meroveu. Në dallim nga gjenealogjitë mbretërore anglo-saksone, Merovingët nuk kanë afermuar kurrë se rrjedhin nga një zot, as se ka prova që konsideroheshin mbretër të shenjtë.

Flokët e gjatë të Merovingëve i dallonin midis frankëve, që zakonisht i mbanin flokët të shkurtër. Bashkëkohësit ndonjëherë i quanin "mbretërit flokë-gjatë" (latinisht reges criniti). Një meroving të cilit i ishin prerë flokët nuk mund të mbretëronte dhe një rival mund të hiqej nga trashëgimia duke e qethur dhe duke e dërguar në një manastir. Merovingët përdornin edhe një emër dallues. Një nga emrat e tyre, Clovis (ose Klodoveu), do të evoluonte në Ludvig dhe ka mbetur i zakonshëm mes mbretërve francezë në formën Louis deri në shekullin e XIX.

I fundi i Merovingëve, pikturë e Évariste-Vital Luminais, që paraqet prerjen e flokëve të Kilderikut III.

Mbreti i parë Meroving i njohur qe Kilderiku I (i vdekur në vitin 481). I biri i tij Klodoveu I (vdekur në vitin 511) u konvertua në krishtërim, bashkoi frankët dhe pushtoi një pjesë rtë madhe të Galisë. Mbretërimi i Klodoveut u coptua mes katër trashëgimtarëve (Klotari I, Klodomiri, Teodoriku I dhe Kildeberti I), sipas zakoneve të kohës që i konsideronin pushtimet territoriale një mënyrë të trashëgimisë personale të pronave të tundshme, të cilat vazhdonin politikën atërore të zgjerimit në kurriz të burgundëve dhe turingëve, dhe me aneksimin e Burgonjës, të çeduar nga mbreti ostrogot Vitiges. Ndonjë vështirësi e hasur nga Kildeberti I në politikën e tij të ndërhyrjes në Itali si aleat i bizantinëve kundër longobardëve nën mbretin Autari, rezistenca e të cilit, megjithëse me fate të alternuara, e shtyti mbretin frank të mos ngulmonte në përpjekjen për të marë Italinë Veriore. Katër bijtë e Klotarit, i mbijetuar i i fundi i bijve të Klodoveut, e ndanë nga ana e tyre prapë mbretërinë në po aq rajone, që në vitet pasuese do të zgjeroheshin edhe falë pushtimeve drejtë lindjes dhe drejtë jugut: Austrasia, Neustria, Burgonja dhe Akuitania. Me përjashtim të katër periudhave të shkurtëra (558–561, 613–623, 629–634, 673–675), mbretëria franke mbeti e ndarë në këtë mënyrë deri në vitin 679. Pas kësaj do të ndahej përsëri vetëm një herë në dyvjeçarin 717–718.

Duke nisur nga shekulli VI, mbretëria franke pësoi një krizë jo vetëm ekonomike, për vështirësitë e bujqësisë, por mbi të gjitha politike nga coptimi i pushtetit për shkak të dobësisë kronike të mbretërve Merovingë, që, për këtë arsye, do të quheshin “rois fainéants”, dhe që bëri që mjaft shpejtë pushteti i tyre të dobësohej në favor të postit të [majorit të pallatit (apo majordomit), funksionari më i lartë mbretëror, mbajtësit e të cilit ditën ti shtynin me mjeshtri sovranët në një rol gjithmonë e më simbolik për tu përpjekur, me rezultate të ndryshme, të eliminonin dinastistinë dekadente. Në vitin 656 majordomi Grimoaldi I u përpoq të ngjiste në fronin e Austrasisë të birin e tij Kildebertin të Adoptuarin. Grimoaldi u arrestua dhe u dënua por i biri i tij mbretëroi deri në vitin 662, kur u restaurua Dinastia Merovinge. Kur mbreti Teodoriku IV vdiq në vitin 737, majordomi Karl Marteli, heroi që kishte ndërprerë në Betejën e Poitiersit (732) Ekspansionin Islamik në Evropë, vijoi të qeversite mbi një Gali të ribashkuar pa një mbret deri në vdekjen e tij në vitin 741. Dinastia Merovinge u restaurua në vitin 743, por në vitin 751 i biri i Karl Martelit, Pepini i Shkurtri, do të rrëzonte të fundit të Merovingëve, Kilderikun e III, dhe do të kurorëzohej, duke përuruar Dinastinë Karolinge.

Jeta fetare

Simbolet e ungjilltarëve – fundi i shek. VIII

Jeta fetare në Mbretërinë Merovinge ishte e organizuar përreth dy qendrash mjaft të dallueshme: (I) qytetet, trashëgimtare të drejtpërdrejta të qyteteve të antikitetit të vonë nga të cilat ruhen mure, rrugë, ndërtesa parësore, ku peshkopi zhvillonte, përveç rolin klerik, rolin politik të funskionarit të pushtetit mbretëror; dhe (II) manastiret e themeluara nga murgjit irlandezë dhe anglezë. Peshkopët ishin atëherë, gjithmonë e më ambiciozë, të fuqishëm dhe të pasur dhe nuk arrinin ta ndërprisnin dekadencën intelektuale, viktima e parë e të cilës qe kultura latine klasike.

Me përjashtim të disa qendrave urbane ku mendimi mbeti i gjallë, si në Laon, megjithatë qenë manastiret që siguronin kopjimin e librave për të shpëtuar të paktën kulturën e krishterë. Këto mjeshtri qenë bartëse të një forme të posaçme dhe tashmë të zhvilluar arti, të "Artit Insular", shkrirje e elementeve kelte dhe anglo-saksone, që kishte zhvilluar një formë të vetën të miniaturës: "Miniatura Insulare". Shën Kolumbani (540 rr.-615), mbërriti në Francë nga Irlanda rreth vitit 590 me dymbëdhjetë bashkë-vëllezër dhe do të vendosej në Vosges, ku ndërtoi Manastirin e Luxeuil. Bashkë me besimin misionar, arti i ishullit të tij të lindjes filloi në këtë mënyrë të përhapej në Regnum Francorum të sunduar nga Merovingët. Nën mbrojtjen e pasardhësve të Klodoveut, ndikimi i të cilëve, siç u paratha, arrinte edhe skajet veriore të Mbretërisë Longobarde në Itali, murgjit dhe librat e Shën Kolombanit do të përhapeshin në Evropë, duke arritur Lombardinë ku, në vitin 612, Kolombani do të themelonte Manastirin e Bobios.

Ndikime

Shpesh vërehet ndikimi bizantin në veçanti. Disa historianë kanë shtruar idenë se miniatorët merovingë ndonjëherë mernin si model motivet e gjetura në tesha lindore me relike të mbështjella: për shembull Sakramentari i Gelonit duket për disa pikëpamje shumë afër dorëshkrimeve bizantine. Një nga stilemat karakteristike të Miniaturës Merovinge, teksti i inkuadruar në një arkitekturë fiktive në formë portiku (p.sh. Ungjillari i Gundoinit) përngjason pastaj shembuj bizantinë më të vjetër: për shembull Kanonet Eusebiane në fletën 4 të Ungjillarit Rabula.

• 
  Fleta 164v e Sakramentarit të Gellones
• 
  Fleta 99v e Sakramentarit të Gellones
• 
  Fleta 4v e Ungjillarit Rabula, pjesë e Kanoneve Eusebiane, shkruar në gjuhën siriake, 1 janar 550 (shembull bizantin i ndikimit të merovingëve)

Siç u tha, scriptoria të ndryshme merovinge qenë të ndikuara nga Minaiatura Insulare duke qenë shumë abaci të themeluara apo të drejtuara nga abatë irlandezë apo nga Northumbria. Në këto punishte, stili meroving në krijim nën hijen e atij insular dhe pastaj do të përzihej, duke krijuar forma hibride dhe vepra me stil të përzier. Kjo është veçanërisht rasti i Abacisë së Ekternakut, ku në gjysmën e parë të shekullit të VIII do të prodhohej Ungjillari i Tririt. Stili që u zhvilluar në Ekternak është zhvilluar në një rrymë të veçantë artistike të njohur si "Shkolla franko-saksone".

Karakteristikat

Paleografia

Siç u tha, në fazën e dytë të Periudhës Merovinge, disa scriptoria të Galisë Veriore, në veçanti në Luxeuil, Chelles dhe Korbi (që do të ishte në vijim palestër e rëndësishme për zhvillimin e shkrimit karoling), do të krijonin shkrime kursive, më të shpejta për tu shkruar kundrejtë uncialëve ose gjysmë-uncialëve të trashëguar nga lashtësia, duke krijuar të ashtuquajturin shkrim meroving.

Tipologji dorëshkrimesh të prodhuar

Dorëshkrimet e prodhuar në këtë periudhë qenë thelbësisht të kushtuar ndaj prektikës së kultit në brendësi të manastireve dhe jo për ungjillizimin masiv të popullsisë. Librat ungjillorë janë në këtë mënyrë më të rrallë sesa mesharët, sakramentarët, leksionarët, etj., të paktën midis dorëshkrimeve të miniuar. Jehonë të madhe gëzuan edhe librat e Etërve të Kishës, si shkrimet e Agustinit të Hiponës apo të papa Gregorit të I.

Zbukurimet

Stili i Miniaturave Merovinge janë në pjesën më të madhe zbukuruese dhe paraqitjet e figurave njerëzore janë tepër të rralla dhe verifikohen vetëm në fund të periudhës. Llojshmëri të ndryshme zbukurimesh identifikuese gjenden në dorëshkrimet merovinge.

Dorëshkrimet nuk përmbajnë nistore të mëdha në të gjithë faqen si në veprat insulare. Teksti nis përgjithësisht me një nistore të integruar apo një titull të dekoruar, të shoqëruar nga harqe që inkuadrojnë tekstin me një lloj arkitekture fiktive: për shembull Sakramentari Gelasian përmban në fillim të çdo pjese të mesharit dizajnin e një portiku, që inkuadron dhe kolonizon tekstin.

Kujdes i veçant i kushtohej punimit të shkrimit të tekstit. Ndërsa artistët insularë zbukuronin tepër faqe të tëra të dorëshkrimeve të tyre me motive gërshetuese me dorë të lirë, artistët merovingë përdornin sistematikisht vizore dhe kompas për të vizatuar nistoret. Me gjasa fryt i po këtij vullneti për rregull dhe qartësi është shpikja e shkrimit meroving për të lehtësuar leximin. Nistoret dhe ndonjëherë disa fjalë të tëra të tekstit dekoroheshin me motive bimore dhe zoomorfe (mbi të gjitha shpendë dhe peshq) që përziheshin me motive gjeometrike abstrakte.

Pak nga pak, këto kafshë do ta linin formën e tyre gjeometrike për të marë një pamje gjithmonë e më realiste. Në disa dorëshkrime shfaqen nistoret e para zoomorfe dhe antropomorfe në historinë e miniaturës. Bëhet fjalë për gërmë që shërbenin si korniza për paraqitjen e një kafshe apo të një qenieje njerëzore, por që përbëhen nga një apo më shumë nga këto qenie që formojnë gërmën apo pjesët e saj të ndryshme: për shembull në fletën n. 132 të Sakramentarit Gelasian, gërmat e fjalës «NOVERIT» janë formuar nga shpendë dhe peshq. Artisti i ngarkuar me këto dekorime përgjithësisht ishte vetë shkruesi i ngarkuar me kopjimin e tekstit.

Motivi kristian pothuajse i kudogjendur është kryqi. Ndonjëher mbulon një faqe të tërë, ndonjëherë të integruara në një faqe qilim, si në dorëshkrimet irlandezë.

• 
  Ungjillari i Gundoinos – teksti i inkuadruar në arkitekturë fiktive si portik
• 
  Ungjillari i Gundoinos – shembull i nistores «E» zoomorfe
• 
  Shembull i nistores «D» zoomorfe të vizatuar me kompas.
• 
  Shembull i nistores «Q» zoomorfe
• 
  Shembull i nistores «E» zoomorfe
• 
  Nistorja «B» pjesë e fjalës Benedictus
• 
  Nistorja «h»
• 
  Nistorja «E»
• 
  Nistorja "M"
• 
  Nistorja "M"
• 
  Leksionari i Luxeuil-it, rr. 700
• 
  Leksionari i Luxeuil-it, rr. 700
• 
  Leksionari i Luxeuil-it
• 
  Nistore në formë gjeometrike
• 
  Nistore në formë gjeometrike
• 
  Nistore në formë gjeometrike
• 
• 
  Kryq i dekorues i Sakramentarit Galasian
• 
  Leksionari i Luxeuil-it
• 
  Leksionari i Luxeuil-it
• 
  Leksionari i Luxeuil-it
• 
  Leksionari i Luxeuil-it
• 
  Ballina dhe fjalët hapëse të Sakramentarit Galasian
• 
  Dorëshkrimi i Lex Salica të Vandalgarit
• 
  Dorëshkrim i Lex Salica të Vandalgarit

Shembujt e parë të paraqitjes njerëzore

Paraqitjet njerëzore do të shfaqeshin rreth fundit të kësa periudhe, nuk janë në kuptimin e ngushtë iluminacione historiate, do me thënë paraqesin një skenë të marë nga Bibla apo një skenë historike. Dorëshkrimi i parë i mbijetuar që përfshin paraqitje njerëzore është Sakramentari i Gellones. Ndërsa portretet e ungjillorëve dhe një figurë e Jezusi në fron me engjëj shfaqet për herë të parë, në Ungjillarin e Gundoinos, sipas disave i prodhuar me rastin e kurorëzimit të Pepinit të Shkurtrit (751).

• 
  Paraqitje e apostullit Luka me simbolin e tij
• 
  Fleta 1v e Sakramentarit të Gellones
• 
  Ungjillari i Gundoinos – Jezusi në fron i rrethuar nga nga luneta me simbolet e ungjillorëve.
• 
  Dy personazhe që me gjasa janë Eusebi dhe Jeronimi, nga Kronika e pseudo-Fredegarit, shek. VII
• 
  Kryqëzimi i Krishtit, Sakramentari i Gellones

Qendrat kryesore të prodhimit

Përveç pak përjashtimeve, vendprodhimi i saktë i dorëshkrimeve merovinge nuk është e sigurtë dhe ndonjëherë vihet në diskutim.

Laon

Kjo seli peshkopale, e themeluar nga Shën Remigiusi i Reimsit në fillim të shekullit të VI, përbënte një përjashtim të rëndësishëm, ndër të tjera, ndaj rënies kulturore të qyteteve. Gjithmonë i mbizotruar nga peshkopët e tij, Laoni qëndroi gjatë Periudhës Merovinge dhe Karolinge, një qendër e gjallë artistike dhe intelektuale, dhe në veçanti abacia kolombiane e Saint-Vincent-it.

Dorëshkrimet kryesore:

• Quaestiones in Heptateuchon e Shën Agustinit (BNF).
• Codikët 137 dhe 423 (Biblioteka e Laonit).

Manastiri i Luxeuil-it

Në vitin 590, Shën Kolumbani do të themelonte Abacinë e Luxeuil-it në Vosges dhe, brenda pak dekadave, scriptorium-i i manastirit fitoi një reputacion të lartë për cilësinë e veprave të tij. I plaçkitur dhe shkatërruar nga saraçenët, që masakruan të gjithë murgjit, në vitin 731 ose 732, abacia do të ringritur nga Karli i Madh që do t’ia besonte Benediktinëve. Abacia i ka dhënë emrin një dorëshkrimi të njohur, por të cilit nuk është e mundur ti afirmohet me siguri prodhimi pranë scriptorium-it të tij. Gjendet në dorëshkrime të ndryshme, vendi i prodhimit të të cilëve mbetet kundërthënës:

• Epistolam Joannis ad Parthos tractatus decem, Shën Agustini i Hiponës, i datuar rreth vitit 669, në Morgan Library & Museum (M.334).
• I ashtuquajturi Leksionari i Luxeuil-it, BNF, Lat. 9427.
• Riti galik (lat. Missale Gothicum), sakramentar i prodhuar rreth vitit 700.
• Vatikan, reg. lat. 317. Codex Ragyntrudis, tekste të Etërve të Kishës, Biblioteka e Katedrales së Fuldës (Hesia, Gjermani).
• Vepra të Shën Agustinit, rreth vitit 730, aktualisht në Herzog August Bibliothek të Volfënbytëlit (Saksonia e Ulët (Veisenburg 99), Gjermani).

• 
  Riti Galik (lat. Missale Gothicum)
• 
  Fleta 144 e Leksionarit të Luxeuil-it

Abacia e Korbi

E vendosur në Somme, afër Amiens, Abacia e Korbi u themelua nga Baltilda (mbretëresha e Neustrisë). Dorëshkrimet e prodhuar aty përdornin motive më pak zoomorfe por më shumë zbukurime si "syri i kaut" (një rreth me një pikë në qendër). Nga mesi i shekullit të VIII gjejmë gjithmonë e më shumë motive gërshetimesh.

Dorëshkrimet kryesore:

• Komenti i Ezekielit i papa Gregorit të I (çereku i II i shekullit të VII), Biblioteka e Shën Petersburgut (QVI14).
• Regulli i Shën Bazilit, rreth vitit 700. Libër i konservuar në Bibliotekën Kombëtare Ruse të Shën Petersburgut.
• Hexaemeron i quajtur Shën Ambroz, gjysma e dytë e shekullit të VIII, BNF.
• Një dorëshkrim i Ekspozicion mistik mbi Kantikun e kantikëve të Justit të Urgellit, rr. 700, Biblioteca Vallicelliana, Romë (B.62).

Shela

Shela, në departamentin e Seine-et-Marne, qe selia e një pallati meroving. Në vitin 584 Kilperiku I do të vritej aty me porosi të përfaqësuesit të pallatit të Landry, dashnor i Fredegundës, gruas së mbretit. Një abaci e parë murgeshash u themelua nga mbretëresha Klotildë në shekullin e VI. Do të rindërtohej në shekullin e VII ngaa Batilda, gruaja e Klodoveut të II. Historiani Bernard Bischoff ka treguar se nëntë murgesha të kësaj abacie, emrat e të cilave njihen, kopjuan dhe ilustruan në fund të Periudhës Merovinge, tre dorëshkrime për arkikapelanin e Karlit të Madh, peshkop Ildeboldin e Këlnit. Këta janë dorëshkrimet (Ms.) 63, 65, 67, nga fundi i shekullit të VIII, tashmë në bibliotekën e Katedrales së Këlnit.

Abacia e Saint-Denis

Scriptorium-i i Abacisë së Saint-Denis, i mbrojtur nga Karl Marteli dhe Pepini i Shkurtri, është ndoshta, sipas disa historianëve, vendi i prodhimit të një prej dorëshkrimeve të miniuara më të famshëm meroving: Sakramentari Gelasian (Biblioteca Apostolica Vaticana, Reg. lat. 316.) që rregjistron ndryshimet e liturgjisë së papa Gelasit të I.

Lista e dorëshkrimeve të shquara

Imazhi	Emri	Data	Pozicioni, shkolla	Përmbajtja, domethënia	Inventari
	Leksionari i Selestatit	rr. 700			Biblioteka Humaniste e Selestatit
	Sakramentari Gelasian	rr. 750		Sakramentar	Roma, BAV, Reg. lat. 316
		rr. 750	Mbretëria e Frankëve Perëndimorë (Burgonja?)	Bibla	Autun, biblioteka bashkiake, Ms. 2
	Ungjillari i Gundoinos	754/755	Abacia e Vosevios (lokalitet i panjohur), Mbretëria e Frankëve Perëndimorë ndoshta në Burgonjë	Ungjillar	Autun, biblioteka bashkiake, Ms 3
		rr. 780	Saint-Pierre de Flavigny-sur-Ozerain (Mbretëria e Frankëve Perëndimorë)		Autun, biblioteka bashkiake, Ms 5
	Sakramentari i Gellones	Fundi i shekullit të VIII	Meaux	Sakramentar	Paris, BNF, Lat. 12048
		Fundi i shekullit të VIII	Burgonjë	Ungjillari në përdorim të Saint-Pierre de Flavigny-sur-Ozerain (Burgonjë)	Autun, biblioteka bashkiake, Ms 4

Shiko gjithashtu

• Arti Mesjetar
• Arti dhe Arkitektura Visigote
• Arti paleokristian
• Arti i Dyndjeve Barbare
• Arkitektura Paleokristiane
• Arti Ravenas
• Arkitektura Para-Romanike
• Arti Romanik
• Monumentet paleokristiane të Ravenës
• Arti Ravenas
• Arti Gotik
• Arti Bizantin
• Arkitektura Mesjetare Skandinave
• Arkitektura Bizantine
• Arti dhe arkitektura mozarabe
• Arti dhe Arkitektura Para-Romanike
• Bizhuteritë e lashta romake
• Arkitektura Mesjetare
• Miniatura Karolinge
• Argjendaria Karolinge
• Periudhat në historinë e artit perëndimor
• Arti dhe Arkitektura Merovinge
• Arti Anglo-Sakson
• Arti dhe Arkitektura Para-Romanike Iberike
• Arkitektura Anglo-Saksone
• Arkitektura Merovinge
• Arkitektura Visigote
• Arti dhe Arkitektura e Repoblación
• Arti Longobard
• Arkitektura Longobarde
• Skulptura Longobarde
• Piktura Longobarde
• Argjendaria Longobarde
• Romaniku i Parë
• Arti mesjetar në Shqipëri
• Gjermanikët
• Miniatura e lashtë
• Kodiku
• Miniatura Paleokristiane
• Miniatura Bizantine
• Kodikët e Shqipërisë
• Miniatura Insulare
• Kodikët e Beratit
• Miniatura spanjolle e Mesjetës së Hershme
• Peripli
• Miniatura Otoniane
• Portolanët
• Miniatura Romanike
• Codex Argenteus
• Miniatura Gotike
• Miniatura e Rilindjes
• Miniatura Judeje
• Miniatura Perse
• Miniatura Osmane
• Miniatura Arabe
• Historia e miniaturës
• Miniatura
• Dorëshkrimi i iluminuar
• Lista e fiseve të hershme gjermanike
• Lista e mbretërve frankë
• Arti romak
• Rënia e Perandorisë Romake Perëndimore
• Arti Arkaik Romak
• Arti Romak Plebe
• Domus
• Kolonia Romake
• Kopshtet romake
• Kultura e Romës së lashtë
• Plaçkitja Vandale e Romës
• Shtëpia Romake
• Ura romake
• Urbanistika Romake
• Portretizimi Romak
• Arti Karoling
• Arkitektura Karolinge
• Arkitektura Romake
• Rilindja Karolinge
• Arti Viking
• Romanizimi (kulturor)
• Arti Otonian
• Arkitektura Otoniane
• Rilindja Otoniane
• Romanitas
• Rilindja e shekullit të XI
• Rilindja e shekullit të XII
• Rilindjet Mesjetare
• Anijet Mesjetare
• Luftërat Avaro-Bizantine
• Bota Greko-Romake
• Llaçi romak
• Plaçkitja Visigote e Romës
• Skulptura Romake
• Tempulli Romak

Bibliografia

• Adorno, Piero (1992). "L'Alto Medioevo". L'arte italiana (në italisht). Vëll. 1.II. Firence: D'Anna. fq. 558–579.
• Utrero Agudo, María de los Ángeles (2006). Iglesias Tardoantiguas y Altomedievales en la Península Ibérica: Análisis Arqueológico y Sistemas de Abovedamiento (në spanjisht). Madrid: Consejo Superior de Investigaciones Científicas, Instituto de Historia, Departamento de Historia Antigua y Arquelogía. ISBN 978-84-00-08510-0.
• Alexander, Jonathan J. G. (1993). "Iconography and Ideology: Uncovering Social Meanings in Western Medieval Christian Art". Studies in Iconography (në anglisht). 15: 1–44. ISSN 0148-1029. JSTOR 23923571.
• Fernando De Olaguer-Feliú Alonso (1998). Arte medieval español hasta el año Mil (në spanjisht). Encuentro. ISBN 978-84-7490488-8.
• i Altet, Xavier Barral (1994). Bertelli, Carlo (red.). La pittura in Italia (në italisht). Vëll. IX. Milano: Electa. ISBN 978-88-435-3978-9.
• Peter Anker; Aron Andersson (1968). L’art scandinave. La nuit des temps (në frëngjisht). Përkthyer nga Norbert Vaillant. Zodiaque.
• Giulio Carlo Argan (1988). Storia dell'arte italiana: dall'antichità a Duccio (në italisht). Sansoni.
• Giulio Carlo Argan (1993). L'Architettura Protocristiana, Preromanica e Romanica (në italisht). Bari: Edizioni Dedalo. ISBN 978-88-2203313-0.
• Armi, Clement Edson (tetor 1975). "Orders and Continuous Orders in Romanesque Architecture". Journal of the Society of Architectural Historians (në anglisht). Society of Architectural Historians. 34 (3): 173–188.
• Armi, Clement Edson (2022). Studies in Romanesque Architecture and Sculpture: Cluny, Jumièges, Montceaux-L'Étoile and Paray-le-Monial (në anglisht). L’Erma di Bretschneider. ISBN 978-88-9132612-6.
• Armi, Clement Edson (2012). Design and Construction in Romanesque Architecture: First Romananesque Architecture and the Pointed Arch in Burgundy and Northern Italy (në anglisht). Cambridge University Press. ISBN 978-110740726-8.
• Ballesteros Arranz, Ernesto (2013). Cultura y arte Carolingio y Otoniano (në spanjisht). Hiares Multimedia. ISBN 978-84-1601499-6.
• V. I. Atroshenko; Judith Collins (1985). The Origins of the Romanesque (në anglisht). Londër: Lund Humphries. ISBN 0-85331-487-X.
• John Attaway (1980). "Tradition architecturale dans le Nord de la France pendant le premier millénaire". Cahiers de civilisation médiévale (në frëngjisht). 23 (90): 141–172.
• John Attaway (1980). "Tradition architecturale dans le Nord de la France pendant le premier millénaire". Cahiers de civilisation médiévale (në frëngjisht). 23 (91): 221–239.
• J. Camón Aznar (1963). "Arquitectura española del siglo X: Mozárabe y de la repoblación". Goya: Revista de arte (në spanjisht) (52): 206–219.
• George Bain (1973). Celtic Art: The Methods of Construction (në anglisht). Dover Publications, inc. ISBN 0-486-22923-8.
• Isabelle Bardiès-Fronty; Charlotte Denoël; Inès Villela-Petit (2016). Les Temps mérovingiens: Trois siècles d'art et de culture (451-751) (në frëngjisht). Réuninon des musées nationaux. ISBN 978-2-7118-6328-0.
• Emilio Barnechea; Antonio Fernández; Juan R. Haro; Juan Haro Sabater (1988). Historia del arte (në spanjisht). Vicens Vives. ISBN 978-84-316-1780-6.
• Beckwith, John (1969) [1964]. Early Medieval Art: Carolingian, Ottonian, Romanesque (në anglisht). Thames & Hudson. ISBN 0-500-20019-X.
• Bede i Venerueshmi (1843). John Allen Gilles (red.). The Bibliographical Writings and Letters of Venerable Bede (në anglisht). Vëll. II. James Bohn.
• Kunibert Bering (2008). Kunst des frühen Mittelalters (në gjermanisht). Vëll. 2. Shtutgart: Reclam Universal-Bibliothek. ISBN 978-3-15-018169-0.
• Carlo Bertelli (2002). Lombardia medievale: Arte e architettura (në italisht). Maria Teresa Donati. Milano: Skira. ISBN 978-88-8491300-5.
• K. Bierbrauer (2003). "Buchmalerei". përmbledhur nga Robert Auty; Robert Henri-Bautier; Charlotte Bretscher-Gisiger; Gloria Avella-Widhalm; Liselotte Lutz; Bettina Marquis; Thomas Meier; Severin Corsten; Günther Pflug; Friedrich Adolf Schmidt-Künsemüller (red.). Lexikon des Mittelalters: Bettlerwesen bis Codex von Valencia (në gjermanisht). Vëll. II. Darmstadt: Deutcher Taschenbuch Verlag. fq. 837–893. ISBN 978-3-423-59057-0.
• Günther Binding (1996). Deutsche Königspfalzen. Von Karl dem Großen bis Friedrich II. (765–1240) (në gjermanisht). Darmstadt: Vandenhoeck & Ruprecht.
• Rose Blanchard (vjeshtë 2014). "Ornements mérovingiens. Un Monde à la faune et à la flore étrange". Histoire et Images médiévales (në frëngjisht) (37): 45–49.
• Bonser, Wilfrid (1962). "The Cult of Relics in the Middle Ages". Folklore (në anglisht). 73 (4): 234–256. ISSN 0015-587X. JSTOR 1258503.
• A. C. Bouman (1965). "The Franks Casket". Neophilologus (në anglisht). 3: 241–249.
• Braun, Hugh (1951). An Introduction to English Mediaeval Architecture (në anglisht). Londër: Faber and Faber.
• Wolfgang Braunfels (1972). La civiltà artistica carolingia (në italisht). Sansoni.
• Brenk, Beat (1987). "Spolia from Constantine to Charlemagne: Aesthetics versus Ideology". Dumbarton Oaks Papers (në anglisht). 41: 103–109. doi:10.2307/1291549.
• P. Brezzi (1978). La civilta del medioevo europeo (në italisht). Vëll. 1. Eurodes.
• Hugh Brigstocke, red. (2001). The Oxford Companion to Western Art (në anglisht). Oxford University Press. doi:10.1093/acref/9780198662037.001.0001. ISBN 978-0-19-866203-7. Marrë më 10 dhjetor 2024.
• Gian Pietro Brogiolo; Alexandra Chavarria Arnau, red. (2007). I Longobardi. Dalla caduta dell'Impero all'alba dell'Italia (në italisht). Cinisello Balsamo: Silvana.
• Bucher, François (1972). "Medieval Architectural Design Methods, 800-1560". Gesta (në anglisht). 11 (2): 37–51. doi:10.2307/766593. ISSN 0016-920X. JSTOR 766593.
• Emma C. Bunker; Bruce Chatwin; Ann Elizabeth Farkas (1970). Animal Style Art from East to West (në anglisht). Asia Society.
• i Cadafalch, Josep Puig (1928). Decorative Forms of the First Romanesque Style: Their Diffusion by Moslem Art (në anglisht). Harvard University Press.
• i Cadafalch, Josep Puig; Antonio de Falgura; Josep Goday i Casals (2001). L’arquitectura romànica a Catalunya: L’arquitectura romànica fins a la darreria del segle XI (në katalonisht). Xavier Barral i Altet. Institut d’Estudis Catalans. ISBN 978-84-7283592-4.
• Jean-Pierre Caillet (2000). "Le mythe du renouveau architectural roman". Cahiers de civilisation médiévale (në frëngjisht). 43 (171): 341–369.
• Jean-Pierre Caillet (2005). L'art carolingien (në frëngjisht). Paris: Flammarion. ISBN 978-2-08-011449-5.
• Pascale Chevalier (2020). Bonnie Effros; Isabel Moreira (red.). The Oxford Handbook of the Merovingian World (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-023418-8.
• Francis D. K. Ching; Mark M. Jarzombek; Vikramaditya Prakash (2007). A Global History of Architecture (në anglisht). Hoboken, Nju Xhersi: John Wiley & Sons.
• Nicola Coldstream (2002). Medieval Architecture. Oxford History of Art (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-284276-3.
• M. L. Colish (1999). Medieval Foundations of the Western Intellectual Tradition, 400–1400. The Yale Intellectual History of the West (në anglisht). Yale University Press. ISBN 978-030007852-7.
• Conant, Kenneth John; Sheila Walters (1995). Carolingian and Romanesque Architecture, 800-1200 (në anglisht). Donald Bell-Scott, Ian Stewart. Yale University Press. ISBN 978-030005298-5.
• Roberto Coroneo (1993). Architettura romanica dalla metà del Mille al primo '300. collana "Storia dell'arte in Sardegna" (në italisht). Nuoro: Ilisso. ISBN 978-88-8509824-4.
• James Stevens Curl; Jane Turner (29 maj 2018). "Merovingian architecture". A Dictionary of Architecture and Landscape Architecture (në anglisht). Marrë më 31 dhjetor 2025 – nëpërmjet Encyclopedia.com.
• Heinrich Decker (1966). Italia Romanica: die hohe Kunst der romanischen Epoche in Italien (në gjermanisht). Vienë-Mynih: A. Schroll. ISBN 978-370310028-4.
• L. M. J. Delaissé; James Marrow; John de Wit (1977). Illuminated manuscripts: The James A. de Rothschild Collection at Waddesdon Manor (në anglisht). Office de Livre.
• Étienne Delaruelle (1953). "Charlemagne et l'Église". Revue d'histoire de l'Église de France (në frëngjisht). 39 (133): 165–199.
• Paul Diakoni; Erkemberti (1990). Italo Pin (red.). Storia dei Longobardi: in appendice Storia dei Longobardi di Benevento di Erchemberto (në italisht). Edizioni Studio Tesi. ISBN 978-88-7692-231-2.
• Jerrilynn D. Dodds (1988). Dictionary of the Middle Ages (në anglisht). Vëll. 12. New York: Sons of Charles Scribner. ISBN 978-068418278-0.
• Charles Reginald Dodwell (1993). The Pictorial Arts of the West, 800–1200 (në anglisht). Yale University Press. ISBN 0-300-06493-4.
• Georges Duby (1989). La sculpture, le grand art du Moyen-âge du Ve au XVe siècle (në frëngjisht). Skira. ISBN 2-605-00144-X.
• Marcel Durliat (1979). "Le développement des cryptes à l'époque carolingienne". Bulletin monumental (në frëngjisht). 137 (2): 165–166.
• Effros, Bonnie (14 qershor 2012). Uncovering the Germanic Past: Merovingian Archaeology in France, 1830–1914 (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-969671-0.
• Caspar Ehlers (2007). Deutsche Königspfalzen: Beiträge zu ihrer historischen und archäologischen Erforschung. Places of Power (në gjermanisht). Vëll. VIII. Vandenhoeck & Ruprecht. ISBN 978-3-52535600-5.
• Camille Enlart (1927) [1919]. Manuel d'archéologie française depuis les temps mérovingiens jusqu'à la Renaissance – Architecture religieuse: Périodes merovingienne, carolingienne et romane (në frëngjisht). Vëll. 1.1. Paris: Éditions Auguste Picard.
• Alain Erlande-Brandenburg; Patrick Périn. "Mérovingiens / Art mérovingien". Encyclopædia Universalis (në frëngjisht).
• Manuela Farneti (1993). Glossario tecnico-storico del mosaico: con una breve storia del mosaico (në italisht). Longo.
• Laure-Charlotte Feffer; Patrick Périn (1987). Les Francs: À l’origine de la France (në frëngjisht). Frédéric Lontcho. FeniXX. ISBN 978-2-10077437-1.
• Emilio Mitre Fernández (1995). Pedro Chalmeta; Fernando Checa Creamdes; Manuel González Portilla y Otros (red.). La formación de la cultura eclesiástica en la génesis de la sociedad europea. Cultura y culturas en la historia: Quintas Jornadas de Estudios Históricos organizadas por ele Departamento de Historia Medieval, Moderna y Contemporánea de Universidad de Salamanca (në spanjisht). Universidad de Salamanca. fq. 31–51. ISBN 978-84-7481-799-7.
• Eric Fernie; Paul Crossley, red. (1990). Medieval Architecture and Its Intellectual Context: Studies in honour of Peter Kidson (në anglisht). The Hambledon Press. ISBN 978-1-85285-034-0.
• Fernie, Eric; Lyman, Thomas W.; Hicks, Carola; Baylé, Maylis; Tcherikover, Anat; Camus, M. T.; etj. (2003). Grove Encyclopedia of Medieval Art (në anglisht). doi:10.1093/gao/9781884446054.article.T072835. ISBN 978-1-884446-05-4. Marrë më 10 dhjetor 2024.
• Fletcher, Banister; Cruickshank, Dan (1996) [1896]. Sir Banister Fletcher's a History of Architecture (në anglisht) (bot. i 20-të). Architectural Press. ISBN 0-7506-2267-9.
• Jacques Fontaine (1995). L'art pré-roman hispanique. Nuit des temps (në frëngjisht). Editions zodiaque. ISBN 2-7369-0215-7.
• Renato De Fusco (1993). Livio Sacchi (red.). Mille anni d'architettura in Europa (në italisht). Bari: Laterza. ISBN 978-88-4204295-2.
• Gaehde, Joachim E. (1989). "Pre-Romanesque Art". Dictionary of the Middle Ages (në anglisht). ISBN 0-684-18276-9.
• Jacques Le Goff (1965). La civilisation de l'occident médiéval (në frëngjisht). Artaud.
• Chueca Goitia, Fernando (2001). Historia de la Arquitectura Española, Edad Antigua y Edad Media (në spanjisht). Vëll. 1. Editorial DOSSAT. ISBN 978-84-923918-4-4.
• Chueca Goitia, Fernando (2000). Historia de la Arquitectura occidental: Edad Media cristiana en España (në spanjisht). CIE Inversiones editoriales-DOSSAT. ISBN 978-84-95312-35-8.
• J. J. Martín González (1974–1992). Historia del Arte (në spanjisht). Vëll. 1. Gredos.
• González-García, Antonio César; Belmonte, Juan Antonio (1 korrik 2015). "The Orientation of Pre-Romanesque Churches in the Iberian Peninsula". Nexus Network Journal (në anglisht). 17 (2): 353–377. doi:10.1007/s00004-014-0231-7. ISSN 1522-4600. S2CID 253593505.
• André Grabar (2001). Le origini dell'estetica medievale (në italisht). Milano: Jaka Book.
• Gregory, Timothy (2010). A History of Byzantium (në anglisht). Wiley-Blackwell. ISBN 978-1-4051-8471-7.
• Ernst Günther Grimme (1991). Die Zeit der Karolinger und Ottonen (në gjermanisht). DuMont.
• Ernst Günther Grimme (1988). Die Geschichte der abendländischen Buchmalerei (në gjermanisht). Këln: DuMont. ISBN 3-7701-1076-5.
• Louis Grodecki; Florantine Münther (1973). Le siècle de l’an mil. Univers des formes (në frëngjisht). Paris: Gallimard. ISBN 2-07-010785-X.
• James Harpur; Elizabeth M. Hallam (1995). Secrets of Middle Ages (në anglisht). Konecky & Konecky. ISBN 978-156852307-1.
• Arthur Haseloff (1971). Pre-Romanesque Sculpture in Italy (në anglisht). Hacker Art Book. ISBN 978-087817043-2.
• Günther Haseloff (1979). Kunststile des frühen Mittelalters – Völkerwanderungs – und Merowingerzeit (në gjermanisht). Funden des Württembergischen Landesmuseums Stuttgart Hrsg. vom Württembergischen Lendesmuseum.
• François Hebert-Suffrin (4 shkurt 2014). Architecture et liturgie à l'époque carolingienne. Cité de l’architecture et du patrimoine (në frëngjisht). France Culture.
• Lotte Hedeager (2000). Frans Theuws; Janet Laughland Nelson (red.). Rituals of Power: From Late Antiquity to the Early Middle Ages (në anglisht). Brill. ISBN 978-90-04-10902-5.
• Carol Heitz (1964). "Recherches sur les rapports entre architecture et liturgie à l'époque carolingienne (compte-rendu: Pierre Héliot)". Revue belge de philologie et d'histoire (në frëngjisht). 42 (3): 1041–1045.
• Carol Heitz (1980). L'architecture religieuse carolingienne - Les formes et leurs fonctions (në frëngjisht). Picard.
• Max Hello (2023). "Décorer le vide: Le cas singulier du manuscrit latin 2110 de la BnF (VIIIe siècle)". L’Église microcosme: Architecture, objets et images au Moyen Âge (në frëngjisht). Éditions de la Sorbonne. fq. 145–164. ISBN 979-10-351-0886-1.
• Hicks, Carola (1 janar 2003). Hugh Brigstocke (red.). The Oxford Companion to Western Art (në anglisht). Oxford University Press. doi:10.1093/acref/9780198662037.001.0001. ISBN 978-0-19-866203-7. Marrë më 9 dhjetor 2024.
• J. N. Hillgarth (2009). The Visigoths in History and Legend (në anglisht). Pontifical Institute of Medieval Studies. ISBN 978-088844166-9.
• Hinks, Roger (1974) [1935]. Carolingian Art (në anglisht). University of Michigan Press. ISBN 0-472-06071-6.
• M. Holcomb (2009). Pen and Parchment: Drawing in the Middle Ages (në anglisht). Nju Jork: The Metropolitan Museum of Art.
• Hugh Honour; John Fleming (1982). A World History of Art (në anglisht). Macmillan. ISBN 0-333-37185-2.
• Hourihane, Colum, red. (2012). The Grove Encyclopedia of Medieval Art and Architecture (në anglisht). Vëll. 6. Stave to Zyvele. Oksford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-539536-5. Marrë më 13 korrik 2025.
• Jean Hubert (1931). Congrès archéologique de France - XCIIIe Session tenue a Orléans en 1930 (në frëngjisht). Paris: La Sociét Française d’Archéologie.
• Jean Hubert; Jean Porcher (1968). L'Empire carolingien (në frëngjisht). Gallimard.
• Jean Hubert; Jean Porcher; Wolfgang Fritz Volbach (1980). L'Europa delle invasioni barbariche (në italisht). Milano: Rizzoli Editore. ISBN 978-881729012-8.
• Marie-Céline Isaïa (2008). L'empire carolingien, préfiguration de l'Europe: du projet historiographique au programme politique (në frëngjisht). HAL-SHS Sciences de l'Homme et de la Société.
• Werner Jacobsen (tetor 1997). "Saints' Tombs in Frankish Church Architecture". Speculum (në anglisht). 72 (4): 1107–1143.
• Christine Jakobi-Mirwald (2004). "Geschichte der mitteleuropäischen Buchmalerei". Das mittelalterliche Buch. Funktion und Ausstattung (në gjermanisht). Shtutgart: Philipp Reclam. fq. 222–278. ISBN 3-15-018315-4.
• Kaufmann, Joseph Erich; Kaufmann, Hanna Wanda (2001). The Medieval Fortress: Castles, Forts and Walled Cities of the Middle Age (në anglisht). Konshohoken (Pa.): Combined Publishing. ISBN 978-1-58097-062-4.
• Kidson, Peter; Davis, Michael T.; Crossley, Paul; Sandron, Dany; Morrison, Kathryn; Bräm, Andreas; etj. (2012). Colum P. Hourihane (red.). The Grove Encyclopedia of Medieval Art and Architecture (në anglisht). doi:10.1093/gao/9781884446054.article.T033435. ISBN 978-1-884446-05-4. Marrë më 10 dhjetor 2024.
• Kitzinger, Ernst (1955) [1940]. Early Medieval Art at the British Museum (në anglisht). British Museum.
• Ernst Kitzinger (2005). Arte altomedievale (në italisht). Torino: Einaudi.
• E. L. Skip Knox. "Carolingian Handwriting". History of Western Civilization (në anglisht). Boise State University. Arkivuar nga origjinali më 28 qershor 2005. Marrë më 8 gusht 2022.
• Kostof, Spiro (1995). Greg Castillo (red.). A History of Architecture: Settings and Rituals (në anglisht). Oksford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-508378-1.
• Hans Erich Kubach (1988). Romanesque Architecture (në anglisht). Electa/Rizzoli. ISBN 978-084780920-2.
• Lasko, Peter (1972). Ars Sacra, 800-1200. Penguin History of Art (në anglisht). Yale University Press. ISBN 978-0-14056036-7.
• Peter Lasko (2000). Ars Sacra. L'arte sacra del primo millennio in Europa occidentale (në italisht). Jaca Book.
• Émile Lesne (1920). "Les ordonnances monastiques de Louis le Pieux et la notitia de servitio Monasteriorum". Revue d'histoire de l'Église de France (në frëngjisht). 6 (31): 161–175.
• Mariaclotilde Magni (1960). Architettura romanica comasca (në italisht). Milano: Casa Editrice Ceschina.
• Diego Marin (1969). La Civilizacion Espanola (në spanjisht). New York: Holt, Rinehart and Winston. fq. 34–47.
• Leardo Mascanzoni (tetor 1990). "Ravenna: una storia millenaria". Storia e Dossier (në italisht). Firence: Giunti Barbera Editore (44): 3–50.
• Charles B. McClendon (2005). The Origins of Medieval Architecture: Building in Europe, A.D. 600–900 (në anglisht). Yale University Press. ISBN 978-0-300-10688-6.
• John P. McKay; Bennett D. Hill; John Buckler (2006). A History of Western Society (në anglisht). Houghton Mifflin. ISBN 978-061852266-8.
• Rosamond McKitterick (1983). The Frankish Kingdoms under the Carolingians, 751-987 (në anglisht). Longman. ISBN 978-058249005-5.
• Rosamond McKitterick (1994). Books, Scribes and Learning in the Frankish Kingdoms, 6th-9th Centuries (në anglisht). Aldershot.
• Gerli E. Michael; David Raizman (2003). Routledge Revivals: Medieval Iberia (në anglisht). New York: Routledge Encyclopedias of the Middle Ages. ISBN 978-0-203-95364-8.
• Monod, Gabriel (1885). Études critiques sur les sources de l’histoire mérovingienne (në frëngjisht). F. Vieweg.
• Moreno, Manuel-Gómez (1919). Iglesias mozárabes: arte español de los siglos IX à XI (në spanjisht). Madrid: Centro de estudios históricos.
• Lawrence Nees (2002). Early Medieval Art (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-284243-5.
• Lawrence Nees (2022). Frankish Manuscripts: The Seventh to the Tenth Century (në anglisht). Turnhout.
• Rexford Newcomb (1932). Outlines of the History of Architecture: Medieval Architecture (në anglisht). Edwards Brothers, Inc.
• Carl Johan Adam Nordenfalk (1977). Manuscrits Irlandais et Anglo-Saxons: L'enluminure dans les îles Britanniques de 600 à 800 (në frëngjisht). Paris: Éditions du Chêne. ISBN 978-2-85108-116-2.
• Carl Johan Adam Nordenfalk (1988). L’Enluminure au Moyen Âge (në frëngjisht). Gjenevë: Éditions Skira. ISBN 2-605-00120-2.
• Oulmas, Mohand; Abdessemed-Foufa, Amina; Avilés, Angel Benigno Gonzalez; Conesa, José Ignacio Pagán (janar 2024). "Assessing the Defensibility of Medieval Fortresses on the Mediterranean Coast: A Study of Algerian and Spanish Territories". ISPRS International Journal of Geo-Information (në anglisht). 13 (1): 1–3. doi:10.3390/ijgi13010002. hdl:10045/139477. ISSN 2220-9964.
• Otto Pächt (1986). Book Illumination in the Middle Ages (në anglisht). Harey Miller Publishers. ISBN 0-19-921060-8.
• Otto Pächt (2004). Dagmar Thoss (red.). Buchmalerei des Mittelalters. Eine Einführung (në gjermanisht) (bot. i 5-të). Mynih: Prestel. ISBN 978-3-7913-2455-5.
• Marie-Laure Pain (2015). Groupes cathédraux et complexes monastiques – Le phénomène de la pluralité des sanctuaires à l'époque carolingienne (në frëngjisht). Rennes: Presses universitaires de Rennes. ISBN 978-2-7535-4259-4.
• Patrick Périn (1997). "Merovingi". Enciclopedia dell’arte medievale (në italisht). Istituto dell’ Enciclopedia Italiana.
• Patrick Périn (1996). "L'Art mérovingien, Histoire de l'Art". Moyen Âge (në frëngjisht). Paris: Éditions Flammarion.
• Nikolaus Pevsner (1963). An Outline of European Architecture (në anglisht). Michael Forsyth. Gibbs Smith. ISBN 978-142360493-8.
• Carlo Perogali (1981). Enzo Pifferi (red.). Romanico in Lombardia (në italisht). Laura Tettamanzi. E. P. I.
• Ivo Petricioli (1999). Ivan Supičić (red.). Croatia in the Early Middle Ages: A Cultural Survey (në anglisht). Philip Wilson Publishers, AGM & HAZU. ISBN 085667499-0.
• José Pijoan (1978). History of Art. World Art (në anglisht). Pragë: Odeon.
• Henri Pirenne (2001). Mohamemd and Charlemagne (në anglisht). Courier Corporation. ISBN 978-048642011-0.
• Arthur Kingsley Porter (1909). Medieval Architecture: Its Origins and Development, with Lists of Monuments and Bibliographies (në anglisht). Vëll. 1. Baker and Taylor Company.
• Maurice Prou (1914). "Chancel carolingien orné d'entrelacs à Schænnis (canton de Vaux)". Mémoires de l'Institut national de France (në frëngjisht). 39 (1): 123–138.
• Piotr Jennel Reyes (1998). L’art du Haut Moyen-Âge – L’art européen du VIe au IXe siècle (në frëngjisht). Pochothèque. ISBN 2-253-13056-7.
• Pierre Riché (1973). L'Empire carolingien. La vie quotidienne (në frëngjisht). Paris: Hachette.
• Pierre Riché (2010). Les carolingiens - une famille qui fit l'Europe (në frëngjisht). Paris: Librairie Arthème Fayard/Pluriel. ISBN 978-2-01-279544-0.
• Jose Maria De Azcárate Ristori; Alfonso E. Pérez Sánchez; Juan A. Ramírez Domínquez (1986). Historia del arte (në spanjisht). Anaya. ISBN 978-84-7254311-9.
• Giovanni Teresio Rivoira (1908). Le origini della Architettura Lombarda e delle sue principali derivazioni nei paesi d’oltr’Alpe (në italisht). Milano: Ermano Loescher.
• Rudolph, Conrad (1997). "Building-Miracles as Artistic Justification in the Early and Mid-Twelfth Century". përmbledhur nga Wolfgang Kersten (red.). Radical Art History (në anglisht). Internationale Anthologie. fq. 398–410.
• Rudolph, Conrad (2015). "Building the House of God: Architectural Metaphor and "The Mystic Ark"" (PDF). Codex Aquilarensis: Revista de arte medieval (në anglisht dhe spanjisht) (31): 47–67.
• Rudolph, Conrad (2016). "The Architectural Metaphor in Western Medieval Artistic Culture: From the Cornerstone to "The Mystic Ark"". përmbledhur nga Stephen Murray (red.). The Cambridge History of Religious Architecture (në anglisht). Cambridge University Press.
• Rudolph, Conrad (2019). "Medieval Architectural Theory, the Sacred Economy, and the Public Presentation of Monastic Architecture: The Classic Cistercian Plan". Journal of the Society of Architectural Historians (në anglisht) (78): 259–275.
• Nowell Rush, Simon John (2022). The First Romanesque Architecture of Conflent, Pyrénées-Orientales, France: Tradition, System and Style (në anglisht). Birkbeck, University of London.
• Howard Saalman (1962). Medieval Architecture: European Architecture: 600–1200 (në anglisht). G. Braziller. ISBN 978-080760336-9.
• Chrisian Sapin; F. Heber-Sufffrin (2006). Stucs et décors de la fin de l'antiquité au moyen-âge (Ve-XIIe) - Germigny-des-Prés une œuvre exemplaire? (në frëngjisht). Brépols.
• Christian Sapin (2007). "Le stuc. Visage oublié de l'art médiéval (compte-rendu: Andréas Hartmann-Virnich)". Bulletin monumental (në frëngjisht). 165 (2): 222–224.
• Christian Sapin (1986). La Bourgogne pré-romane, construction, décor et fonction des édifices religieux (në frëngjisht). Picard.
• Schutz, Herbert (2004). The Carolingians in Central Europe, their History, Arts, and Architecture: A Cultural History of Central Europe, 750-900 (në anglisht). Leiden: Brill. ISBN 1-4237-1456-3. OCLC 60927732.
• George Gilbert Scott (1879). "Lecture II: Sketch of the Rise of Mediæval Architecture". Lectures on the Rise and Development of Mediæval Architecture (në anglisht). Vëll. 1. John Murray. fq. 37–68.
• Valentin V. Sedov (1995). Slavs in the Early Middle Ages (në anglisht). Përkthyer nga N. Lopatin. Archaelogy. Arkivuar nga origjinali më 11 nëntor 2013.
• Piotr Skubiszewski (1998). L'art du Haut Moyen Âge: L'art européen du VIe au IXe siècle (në frëngjisht). Paris: Livre de Poche. ISBN 978-2-253-13056-7.
• Bradley Smith (1971). "Spain: A History". Art (në anglisht). Garden City, NJ: Doubleday & Company. fq. 52–56.
• Roger A. Stalley (1999). Early Medieval Architecture. Oxford History of Art (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-284223-7.
• Jacques Stiennon (1973). Paléographie du Moyen Âge (në frëngjisht). Armand Colin.
• Stowe, George B. (1995). Kibler, William; Zinn, Grover A. (red.). Medieval France: An Encyclopedia (në anglisht). Garland. ISBN 978-082404444-2.
• Joseph Reese Strayer, red. (1988). Dictionary of the Middle Ages (në anglisht). Vëll. 10. Charles Scribner’s sons. ISBN 978-0-684-16760-2.
• Amelio Tagliaferri; M. Brozzi (1961). Arte Longobarda. La scultura figurativa su marmo e su metallo (në italisht). Cividale. fq. 183.
• Paola Tamborini (1984). Alfredo Bosisio; Giovanni Anzani; Giulio Vismara; Luciano Caramel (red.). Storia di Monza e della Brianza: L’arte dall’età romana al Rinascimento (në italisht). Milano: Il Polifilo. ISBN 978-88-7050465-1.
• Blas Taracena (1947). "Ars Hispaniae: Historia Universal del Arte Hispanico". Arte Romana, Arte Cristã Primitiva, Arte Visigótica, Arte Asturiana (në anglisht). Vëll. 2. Madrid: Plus-Ultra. fq. 225–250.
• Tănase, Daniela (23 nëntor 2020) [2010]. Craftsmen and Jewelers in the Middle and Lower Danube Region (6th to 7th Centuries). East Central and Eastern Europe in the Middle Ages, 450-1450, volume 67 (në anglisht). Leiden: Brill. fq. 209. ISBN 978-90-0443693-0. Marrë më 18 qershor 2025.
• Martínez Tejera, Artemio Manuel (1993). El contraábside en la arquitectura de la repoblación: el grupo castellano-leonés. Actas del III Curso de Cultura Medieval: Repoblación y Reconquista. Aguilar de Campoo, septiembre 1991 (në spanjisht). Madrid: Centro de Estudios del Románico. fq. 57–76.
• Martínez Tejera, Artemio Manuel (2004). "La arquitectura cristiana hispánica de los siglos IX y X en el "Regnum" Astur-leonés". Argutorio (në spanjisht) (14): 9–12.
• Frans Theuws; Janet L. Nelson (2000). Rituals of Power: From Late Antiquity to the Early Middle Ages (në anglisht). Brill. ISBN 978-90-0410902-5.
• Jacques Thirion (1957). "La décoration sculptée à l'époque carolingienne". Bulletin monumental (në frëngjisht). 115 (3): 216–220.
• Thompson, Michael W. (2018). Medieval Bishops' Houses in England and Wales (në anglisht) (bot. ribotim). Abingdon Nju Jork, NJ: Routledge: Taylor & Francis Group. ISBN 978-0-429-45084-6.
• Malcolm Todd (1996). The Early Germans (në anglisht). Wiley. ISBN 978-063119904-5.
• Isidro Gonzalo Bango Torviso (2001). Arte prerrománico hispano: El arte en la España cristiana de los siglos VI al XI. Summa Artis: Historia General del Arte (në spanjisht). Vëll. VIII. Espasa Calpe. ISBN 978-84-2398732-0.
• Isidro Gonzalo Bango Torviso (1974). "Arquitectura de la decima centuria: Repoblación o mozárabe?". Goya: Revista de arte (në spanjisht) (122): 68–75.
• Bango Torviso, Isidro Gonzalo (1996). Alfonso Moure Romanillo; Javier Rivera Blanco; Francisco Javier de la Plaza Santiago; Simón Marchán Fiz (red.). Historia del arte de Castilla y León (në spanjisht). Vëll. 1. Prehistoria, Edad Antigua y arte prerrománico. Valladolid: Junta de Castilla y Leon Consejeria de Cultura y Turismo. ISBN 978-84-8183000-2.
• Bango Torviso, Isidro Gonzalo; Isidro Gonazlo Bango; Concepción Abad; Conceptión Abad Castro (1997). Arte Medieval (në spanjisht). Vëll. 1. Historia 16. Historia Viva. ISBN 978-84-7679305-3.
• Cécile Treffort (1998). "L'église carolingienne et la mort (compte-rendu: Albert Jean Pierre)". Archives des sciences sociales des religions (në frëngjisht). 104 (1): 129–131.
• J. M. Wallace-Hadrill (1982). The Long-Haired Kings (në anglisht). Toronto: University of Toronte Press. ISBN 0-8020-6500-7.
• Ingo F. Walter; Norbert Wolf (2005). Codices Illustres: The World’s Most Famous Illuminated Manuscripts, 400 to 1600 (në anglisht). Këln: Taschen.
• Ingo F. Walther; Norbert Wolf (2005). "Meisterwerke der Buchmalerei. 400 bis 1600". Codices illustres. Die schönsten illuminierten Handschriften der Welt (në gjermanisht). Këln: Taschen. ISBN 3-8228-4747-X.
• Warner, Philip (1971). The Medieval Castle: Life in a Fortress in Peace and War (në anglisht). Nju Jork: Taplinger Pub. Co. ISBN 978-0-8008-5186-6.
• O. K. Werckmeister (1993). The Art of Medieval Spain, A.D. 500–1200 (në anglisht). Nju Jork: Metropolitan Museum of Art. ISBN 978-081096433-4.
• Martin Werner. "Migration and Hiberno-Saxon Art". Dictionary of the Middle Ages (në anglisht). Vëll. 8. ISBN 0-684-18274-2.
• David M. Wilson (1984). Anglo-Saxon Art: From The Seventh Century to the Norman Conquest (në anglisht). Thames and Hudson. ISBN 0-87951-976-2.
• Ian Wood (2014). The Merovingian Kingdoms 450–751 (në anglisht). Taylor & Francis. ISBN 978-0-582-49372-8.
• André Vauchez; Michael Lapidge, red. (2000). Encyclopedia of the Middle Ages (në anglisht). Vëll. 1. Përkthyer nga Adrian Walford. Richard Barrie Dobson. Fitzroy Dearborn Publishers. ISBN 978-157958282-1.
• De Vecchi, Pierluigi; Elda Cerchiari Necchi (1991). L'arte nel tempo (në italisht). Vëll. 1. Milano: Bompiani. ISBN 88-450-4219-7.
• Pierluigi De Vecchi; Elda Cerchiari (1991). L’Arte nel tempo (në italisht). Vëll. 1.2. Bompiani. ISBN 88-450-4219-7.
• Paolo Verzone (1942). L'architettura religiosa dell'alto Medioevo nell'Italia settentrionale (në italisht). Milano: Officine grafiche Esperia.
• Paul Vignaux (1954). El pensamiento en la Edad Media (në spanjisht). Meksiko: Fonde de Cultura Economica. ISBN 978-968161520-8.
• Manuel Antonio López Villa (2003). "Arquitectura medieval". Arquitectura e historia: cursos de historia de la arquitecura (në spanjisht). Vëll. 1. Universidad Central de Venezuela, Consejo de Desarrollo. fq. 65–102. ISBN 978-98-0002073-9.
• Eugène Viollet-le-Duc (1875). "Stuc". Dictionnaire raisonné de l'architecture française du XI au XVI siècle (në frëngjisht). Vëll. VIII. A. Morel. fq. 475–477.
• Yarza, Joaquín (1979). Arte y arquitectura en España, 500–1250. Manuales arte Cátedra (në spanjisht). Cátedra. ISBN 978-84-376-0201-1.

Lidhje të jashtme

• "Les Temps mérovingien" (në frëngjisht). Gallica.
• "Orner le manuscrit à l'epoque mérovingienne (VIIe-VIIIe siècles)" (në frëngjisht). Choniques chartistes. 26 shkurt 2024.