Shko te përmbajtja

Kolonia Holandeze e Kepit

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
(Ridrejtuar nga Nederlandse Kaapkolonie)
Kolonia Holandeze e Kepit të Shpresës së Mirë
Nederlandse Kaapkolonie
1652–1806
Flamuri i Kolonia e Kepit
Flamuri
Emblema e Kolonia e Kepit
Emblema
Kepi i VOC-ut në shtrirjen e tij më të madhe në v. 1795
Kepi i VOC-ut në shtrirjen e tij më të madhe në v. 1795
StatusiStacion furnizimi nën Kompaninë e Indisë Lindore (1652–1795)
Pushtimi Britanik (1795–1803)
Kolonia Holandeze e Kepit 1803 e Republikës Batave (1803–1806)
KryeqytetiKështjella e Shpresës së Mirë (i I-ri)
Kapshtad (i II-ti)
Gjuhët zyrtareHolandisht
Afrikaans
Gjuhë të zakonshme
Afrikaanse e hershme
khoikhoi
isiXhosa
malajisht
Feja
Holandezët e Reformuar
besimet vendase
Guvernator 
• 1652–1662
Jan van Riebeeck
• 1662–1666
Zacharias Wagenaer
• 1771–1785
Joachim van Plettenberg
• 1803–1806
Jan Willem Janssens
Epoka historikeKolonializmi
• Themelimi i qytetit të Kepit (Kapshtad)
6 prill 1652
• Ngritja në Guvernatorat
1691
• Pushtimi i parë britanik
7 gusht 1795
• Sundimi shtetëror i Kolonisë së Kepit
1 mars 1803
• Beteja e Blaubergut
8 janar 1806
Sipërfaqja
• Gjithsej
145,000 km2 (56,000 sq mi)
Popullsia
• 1797[1]
61,947
Valutarijksdaalderi holandez
Paraprirë nga		Pasuar nga
Khoisan
Kolonia Britanike e Kepit
Republika Graaff-Reinet
Republika e Suellendamit
Sot pjesë eAfrika e Jugut

Kolonia Holandeze e Kepit (holandisht: Nederlandse Kaapkolonie), zyrtarisht e njohur si Stacioni Kalimtar i Kepit të Shpresës së Mirë (holandisht: Tussenstation Kaap de Goede Hoop), ishte një koloni e Kompanisë Holandeze të Indisë Lindore (VOC) dhe Republikës Batave në Afrikën Jugore. E përqëndruar rreth Kepit të Shpresës së Mirë, prej nga rrjedh emri i saj, u themelua në vitin 1652 nga një ekspeditë e VOC-ut nën drejtimin e Jan van Riebeeck për të shërbyer si port furnizimi dhe ndalimi për anijet e VOC-ut që tregtonin me Azinë.[2] Kepi ishte nën sundimin e VOC-ut nga viti 1652 deri në vitin 1795 dhe sundimin e Republikës Batave nga viti 1803 deri në vitin 1806.[3] Për habinë e aksionerëve të VOC-ut, që përqëndroheshin kryesisht në bërjen e fitimeve nga tregtia aziatike, në vitet pas themelimit të saj, Kolonia e Kepit u zgjerua me shpejtësi në një ngulim kolonial.

Historia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Mbërritja e Jan van Riebeeck, Pikturë e Charles Bell

Në vitin 1647, një anije holandeze u shkatërrua në Gjirin e tanishëm të Tavolinës në Kapshtad. Ekuipazhi i mbetur, evropianët e parë që u orvatën të nguliteshin në zonë, ndërtuan një fortesë dhe qëndruan për një vit, deri sa u shpëtuan. Pak më vonë, VOC-u (në holandishten e atëhershme: Vereenigde Oostindische Compagnie, ose shkurt VOC) vendosi të themelonte një ngulim të përhershëm. VOC-u, një nga kompanitë evropiane kryesore tregtare që lundronte rrugën e erëzave drejtë Azisë Lindore, nuk synonte ta kolonizonte zonën, por donte vetëm të themelonte një kamp bazë të sigurtë, kur kalonin anijet dhe mund të strehoheshin ose kur lundërtarët e uritur mund të mernin furnizime të freskëta mishi, frutash dhe perimesh. Për këtë qëllim, një ekspeditë e vogël e VOC-ut nën komandën e Jan van Riebeeck mbërrit në Gjirin e Tavolinës më 6 prill 1652.[4]

Për të përballuar mungesën e krahur të punës, VOC-u liroi një numër të vogël punonjësish të saj nga kontrata e tyre dhe u lejoi të krijonin ferma me të cilat ata do të furnizonin ngulimin e VOC-ut nga të korrat e tyre. Ky organizim doli shumë i suksesshëm, duke prodhuar furnizime të bollshme frutash, perimesh, gruri dhe vere; ata gjithashtu më vonë ngritën mbarështuan edhe bagëti. Grupi i vogël fillestar i "burgerëve të lirë", siç ishin të njohur këta fermerë, u shtuan në mënyrë të qëndrueshme dhe nisën ti zgjeronin fermat e tyre më në veri dhe lindje.

De Tafelbaai nga Aernout Smit, 1683

Shumica e burgerëve kishin prejardhje holandeze dhe i përkisnin Kishës së Reformuar Kalviniste të Holandës, por kishte edhe shumë gjermanë ashtu si dhe disa skandinavë. Në vitin 1688 holandezët dhe gjermanët u bashkuan nga hygenotët francezë, gjithashtu kalvinistë, që po i iknin përndjekjes fetare në Francë Franca nën mbretërimin e Luigjit të XIV. Hygenotët në Afrikën Jugore u përthithën në popullsinë holandeze, por ata luajtën një rol të rëndësishëm në Historinë e Afrikës Jugore.

Që nga fillimi, VOC-u e përdori kepin si një vend për të furnizuar anijet në udhëtimin midis Holandës dhe Indive Lindore. Kishte një lidhje të ngushtë midis Kepit dhe këtyre zotërimeve holandeze në Lindjen e Largët. Van Riebeeck dhe VOC-u filluan të importonin numra të mëdhenj skllevërisht, kryesisht nga Madagaskari dhe Indonezia. Këta skllevër shpesh martoheshin me kolonë holandezë dhe pasardhësit e tyre u bënë të njohur si kejp koloreds dhe kejp malajas.

Gjatë shekullit të XVIII, kolonët holandezë në zonën e Kepit u shtuan dhe begatuan. Nga fundi i viteve 1700, Kolonia e Kepit ishte një nga ngulimet evropiane më mirë të zhvilluara jashtë Europës dhe Amerikës. Këto dy baza të ekonomisë së Kolonisë së Kepit për pothuajse të gjithë historinë e saj ishin transporti detar dhe bujqësia. Pozicioni i saj strategjik nënkuptonte se pothuajse çdo anije që lundronte midisEuropës dhe Azisë ndalonte pranë kryeqyteti të Kolonisë, Kejptaunit. Furnizimi i këtyre anijeve me ushqime të freskëta, fruta dhe verë mundësonte një treg shumë të madh për tepricat e prodhimeve të Kolonisë.[5]

Një paraqitje e trekboerëve të parë

Disa burgersa të lirë vazhduan të zgjeroheshin në brendësinë shkëmbore të veriut dhe lindjes, shumë filluan të zhvillonin një stil jetese gjysmë-endacak blegtor, në disa mënyra jo të largëta nga ajo e khoikhoive, që kishin shpërngulur. Përveç tufës së tyre, një familje mund të kishte një karro, një tendë, një bibël dhe pak armë. Pasi ata u bënë më të ngulitur, do të fillonin të ndërtonin një kasolle me mure balte, shpesh të vendosur, në mënyrë të posaçme, ditëve të udhëtimit nga ngulimi më i afërt evropian. Këta ishin trekboerët e parë (bujqit endacakë, më vonë të shkurtuar në boerë), tërësisht të pavarur nga kontrolli zyrtar, jashtëzakonisht të vetë-mjaftueshëm dhe të izoluar nga qeverisja dhe ngulimi kryesor në Kejptaun.

Holandishtja ishte gjuha zyrtare, por ishte formuar një dialekt që ishte mjaft i dalluar nga holandishtja standarde. Afrikanishtja rrjedh kryesisht nga dialektet holandeze të shekullit të XVII.[6][7]

Ky dialekt holandez, ndonjëheë konsiderohet si "gjuha e kuzhinës" (kombuistaal),[8] në vijim, në fundin e shekullit të XIX do të njihej si një gjuhë e veçantë e quajtur afrikaans dhe do të zëvendësonte holandishten si gjuha zyrtare e afrikanerëve.

Pamje e Gjirit të Tavolinës me anijet e VOC-ut, rr. v. 1762

Pasi shekulli XVIII iu afrua fundit, fuqia tregtare holandeze filloi të zbehej dhe Britania u vendos për të mbushur zbrazëtinë. Në vitin 1795, ata e zaptuan Koloninë e Kepit, për të parandaluar që ajo të binte në duart e Francës, pastaj shkurtimisht e kthyen prapë te Holanda (1803), para se ta pushtonin atë përfundimisht në vitin 1806. sovraniteti britanik i zonës u njoh në Kongresin e Vjenës në vitin 1815. Në kohën që Kolonia Holandeze u zaptua nga Britania në vitin 1806, ajo ishte rritur në një ngulim të qëndrueshëm me 25,000 skllevër, 20,000 kolonë të bardhë, 15,000 khoisanë dhe 1,000 skllevër të liruar. Jashtë Kejptaunit dhe brendësinë e afërt, vendin e popullonin blegtorë të izoluar të zinj dhe të bardhë.

Interesat holandeze në Afrikën Jugore bazoheshin kryesisht në vendndodhjen strategjike të portit të VOC-ut. Që në shekullin e XVII dhe të XVIII holandezët krijuan themelet e shtetit modern të Afrikës së Jugut. Trashëgimia holandeze në Afrikën e Jugut është e dukshme kudo, por veçanërisht në banorët afrikanerë dhe gjuhën afrikaanse.

Ndarjet administrative

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Kolonia Holandeze e Kepit ndahej në katër distrikte. Në vitin 1797, popullsia e tyre e rregjistruar ishte:[9]

Distrikti Të krishterë të lirë Skllevër "Hottentotë"Totali (1797)
Distrikti i Kepit 6,261 11,891 -18,152
Distrikti i Stellenbosch-it dhe Drakenstein-it 7,256 10,703 5,00022,959
Distrikti i Zuellendamit 3,967 2,196 5006,663
Distrikti i Graaff Reynet-it 4,262 964 8,94714,173

Demografia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Gjatë kësaj periudhe, një pjesë domethënëse e martesave ishin ndër-rracore, kjo i atribuohet pjesërisht mundesës së grave të bardha ose të krishtera brenda kolonisë. Çfarë më vonë u bë ndarja rracore midis popullsive të bardha dhe jo të bardha fillimisht filloi si një ndarje midis popullsive të krishtera dhe jo të krishtera. Geslags-registeers vlerësojnë se shtatë përqint e pellgut gjenetik të afrikanerëve në vitin 1807, ishte jo i bardhë.[10]

Viti Burra të bardhë Gra të bardha Fëmijë të bardhë Të bardhë në tërësi Popullsia tërësore Burimet/shënimet
1658 360 Popullsia e rregjistruar vetëm në Kapshtad.
1701 418 242 295 1,265 - Duke përjashtuar shërbyesit e borxheve.[10]
1723 679 433 544 2,245 - Duke përjashtuar shërbyesit e borxheve.[10]
1753 1,478 1,026 1,396 5,419 - Duke përjashtuar shërbyesit e borxheve.[10]
1773 2,300 1,578 2,138 8,285 - Duke përjashtuar shërbyesit e borxheve.[10]
1795 4,259 2,870 3,963 14,929 Duke përjashtuar shërbyesit e borxheve.[10]
1796 - - - - 61,947 Tërësia për të gjitha grupet.[1]
Jan van Riebeeck

Komandantë dhe guvernatorë të Kolonisë së Kepit (1652–1806)

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Titullari i themelimit të Kolonisë së Kepit, Jan van Riebeeck, u vendos si "komandant i Kepit", një pozicion që ai e mbajti nga viti 1652 deri në vitin 1662. Gjatë mandatit të Simon van der Stel, kolonia u ngrit në rangun e një guvernatoriati, kështu që ai u promovua në pozicionin e "guvernatorit të Kepit".

Komandantët e Kolonisë së Kepit (1652–1691)
Emri Periudha Titulli
Jan van Riebeeck 7 prill 1652 – 6 maj 1662 Komandant
Zacharias Wagenaer 6 maj 1662 – 27 shtator 1666 Komandant
Cornelis van Quaelberg 27 shtator 1666 – 18 qershor 1668 Komandant
Jacob Borghorst 18 qershor 1668 – 25 mars 1670 Komandant
Pieter Hackius 25 mars 1670 – 30 nëntor 1671 Komandant dhe guvernator
1671–1672 Këshilli i komanduar
Albert van Breugel]] Prill 1672 – 2 tetor 1672 Komandant i komanduar
Isbrand Goske 2 tetor 1672 – 14 mars 1676 Guvernator
Johan Bax van Herenthals 14 mars 1676 – 29 qershor 1678 Komandant
Hendrik Crudop 29 qershor 1678 – 12 tetor 1679 Komandant i komanduar
Simon van der Stel 10 December 1679 – 1 June 1691 Komandant, pas vitit 1691 guvernator
Takimi mes guvernatorit Jan Willem Janssens dhe prijësit xhosa, Gaika, 1803
Guvernatorët Kolonisë së Kepit (1691–1795)
Emri Periudha Titulli
Simon van der Stel 1 qershor 1691 – 2 nëntor 1699 Guvernator
Willem Adriaan van der Stel 2 nëntor 1699 – 3 qershor 1707 Guvernator
Johan Cornelis d'Ableing 3 qershor 1707 – 1 shkurt 1708 Guvernator i komanduar
Louis van Assenburgh 1 shkurt 1708 – 27 dhjetor 1711 Guvernator
Willem Helot 27 dhjetor 1711 – 28 mars 1714 Guvernator i komanduar
Maurits Pasques de Chavonnes 28 mars 1714 – 8 shtator 1724 Guvernator
Jan de la Fontaine 8 shtator 1724 – 25 shkurt 1727 Guvernator i komanduar
Pieter Gysbert Noodt 25 shkurt 1727 – 23 prill 1729 Guvernator
Jan de la Fontaine 23 prill 1729 – 8 mars 1737 Guvernator i komanduar
Jan de la Fontaine 8 mars 1737 – 31 gusht 1737 Guvernator
Adriaan van Kervel 31 gusht 1737 – 19 shtator 1737 (vdiq pas 3 javësh në post) Guvernator
Daniël van den Henghel 19 shtator 1737 – 14 prill 1739 Guvernator i komanduar
Hendrik Swellengrebel 14 prill 1739 – 27 shkurt 1751 Guvernator
Ryk Tulbagh 27 shkurt 1751 – 11 gusht 1771 Guvernator
Baron Joachim van Plettenberg 12 gusht 1771 – 18 maj 1774 Guvernator i komanduar
Baron Pieter van Reede van Oudtshoorn 1772 – 23 janar 1773 (vdiq në det gjatë rrugës së tij për në Kep) I emëruar guvernator
Baron Joachim van Plettenberg 18 maj 1774 – 14 shkurt 1785 Guvernator
Cornelis Jacob van de Graaff 14 shkurt 1785 – 24 qershor 1791 Guvernator
Johan Isaac Rhenius 24 qershor 1791 – 3 korrik 1792 Guvernator i komanduar
Sebastiaan Cornelis Nederburgh dhe
Simon Hendrik Frijkenius		 3 korrik 1792 – 2 shtator 1793 Komisionerë të përgjithshëm
Abraham Josias Sluysken 2 shtator 1793 – 16 shtator 1795 Komisioner i përgjithsëm
Guvernatorë të pushtimit të parë britanik (1797–1803)
Name Period Title
George Macartney, konti i Irë i Macartney 1797–1798 Guvernator
Francis Dundas (hera e I-rë) 1798–1799 Guvernator i komanduar
Sir George Yonge 1799–1801 Guvernator
Francis Dundas (hera e II-të) 1801–1803 Guvernator
Guvernatorë të Kolonisë së Kepit për Republikën Batave (1803–1806)
Emri Periudha Titulli
Jacob Abraham Uitenhage de Mist 1803–1804 Guvernator
Jan Willem Janssens 1804–1807 Guvernator

Shiko edhe

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Referime

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Shpjegime

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

    Referime

    [Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
    1. 1 2 Robert Montgomery Martin (1836). The British Colonial Library: In 12 volumes (në anglisht). Mortimer. fq. 112.
    2. ↑ "Kaap de Goede Hoop". De VOC site (në holandisht). Arkivuar nga origjinali më 6 maj 2019.
    3. ↑ J. A. Heese (1972). Die Herkoms van die Afrikaner, 1657-1867 (në holandisht). A. A. Balkema.
    4. ↑ Noble, John (1893). Illustrated Official Handbook of the Cape and South Africa; A résumé of the history, conditions, populations, productions and resources of the several colonies, states, and territories (në anglisht). J. C. Juta & Co. fq. 141.
    5. ↑ Smith, Adam (2005) [1776]. An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations (PDF) (në anglisht). Penn State Electronic Classics Edition. fq. 516. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 20 tetor 2013.
    6. ↑ "Afrikaans". Omniglot.com (në anglisht).
    7. ↑ Richard Pallardy; Grace Young; Adam Augustyn; Gloria Lotha; Emily Rodriguez (20 korrik 1998). "Afrikaans Language". Encyclopædia Britannica (në anglisht).
    8. ↑ Alatis, James E.; Heidi E. Hamilton; Ai-Hui Tan (2002). Georgetown University Round Table on Languages and Linguistics (GURT) 2000: Linguistics, language and the professions: education, journalism, law, medicine, and technology (në anglisht). Georgetown University Press. ISBN 978-0-87840-373-8.
    9. ↑ Sir John Barrow (1806). Travels into the Interior of Southern Africa (në anglisht). T. Cadell and W. Davies. fq. 25.
    10. 1 2 3 4 5 6 Ross, Robert (1975). "The 'White' Population of South Africa in the Eighteenth Century". Population Studies (në anglisht). 29 (2): 217–230. doi:10.2307/2173508. hdl:1887/4261. ISSN 0032-4728. JSTOR 2173508.

    Bibliografia

    [Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

    Lidhje të jashtme

    [Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
    Marrë nga "https://sq.wikipedia.org/w/index.php?title=Kolonia_Holandeze_e_Kepit&oldid=2844858"