Patronazhi në Romën e Lashtë

Patronazhi (clientela) ishte një marrëdhënie e veçantë në Shoqërinë Romake midis patronus dhe cliens të tij. Përveç marrëdhënies padron-klient midis individëve, kishte edhe mbretëri dhe fise kliente, sunduesit e të cilëve ishin në një marrëdhënie vasaliteti me Shtetit Romak.

Marrëdhënja ishte hierarkike, por detyrimet ishin të ndërsjellta. Patronus ishte mbrojtësi, sponsorizuesi dhe bamirësi i klientit; termi teknik për të këtë mbrojtje ishte patrocinium.^[1] Megjithëse në mënyrë tipike klienti ishte i një klase shoqërore inferiore,^[2] një padron dhe klient mundnin madje të mbanin edhe të njëjtin rang shoqëror, por i pari duhet të zotëronte pasuri, pushtet ose prestigj më të madh, që ti mundësonte atij ta ndihmonte ose ti bënte ndere klientit.

Nga perandori në krye, deri te të zakonshmit në fund, lidhjet midis këtyre grupeve gjenin shprehje formale në përcaktimin ligjor të përgjegjësive të patronus ndaj cliens.^[3] Marrëdhëniet e patronazhit nuk ishin përjashtimisht midis dy popujve, por ekzistonin edhe midis një gjenerali dhe ushtarëve të tij, një themeluesi dhe kolonëve, si dhe një pushtuesi dhe një bashkësie etë huaj në varësi.^[4]

Natyra e clientela

Përfitimet e dhëna një klienti mund të përfhsinin përfaqësimin ligjor në gjykata, hua parash, ndikimin e marrëveshjeve sipërmarrëse ose martesat dhe mbështetjen e kaditaturës së një klienti për një detyrë politike ose si prift. Duke organizuar martesat për bijat e tyre, klientët ishin shpesh të aftë të siguronin padronë të rinjë dhe të zgjeronin ndikimin e tyre në fushën politike.^[5]

Në shkëmbim për këto shërbime, klientët pritej ti ofronin shërbimet e tyre padronit sipas nevojave. Shërbimi i një klienti ndaj padronit përfshinte shoqërimin e padronit në Romë ose kur ai shkonte në luftë, garantimin e lirimitë të tij nëse mbahej rob, dhe mbështetjen e tij gjatë fushatave politike.^[6]^[7]^[8]

Kërkesat zakonisht bëheshin nga clientela në pritjet e përditshme të mëngjesit (salutatio matutina) në shtëpinë e padronit. Padroni do ta priste klientin e tij në mëngjes në atrium dhe tablinum, pas të cilit klientët do ta shoqëronin padronin në forum.^[9] Numri i klientëve që shoqëronin padronin e tyre shihej si simbol i prestigjit të padronit.^[6] Klienti konsiderohej si një anëtarë minor i gens të padronit të tyre, me të drejtën për të asistuar në sacra gentilicia dhe detyrohej të kontribuonte në koston e tyre. Klienti ishte subjekt i juridiksionit dhe disiplinës së gens, dhe ishte gëzonte të drejtën e varrimit në varrazet e përgjithshme të tij.^[10]

Një nga sferat kryesore të veprimtarisë brenda marrëdhënies patronus-cliens ishte gjykatat romake, por clientela në vetëvete nuk ishte një kontratë ligjore, megjithëse mbështetej nga ligji që nga Periudha e Hershme Romake.^[11] Trysnia e dikujt për të përballuar detyrimet ishte së pari morale, e mbështetur te zakonet e lashta, dhe në cilësitë e mirëbesimit nga ana e padronit dhe besnikërisë nga ana e klientit.^[12]

Marrëdhënia e patronazhit nuk ishte e rezrevuar në privatësi, por një rrjet shoqëror, pasi një patronus mund të ishte vetë i detyruar ndaj dikujt të një statusi më të lartë ose pasurie më të madhe. Një cliens mund të kishte më shumë se një patronus, interesat e të cilëve mund të viheshin në përplasje. Ndërsa familia romake ('familje', pr më gjerësisht "shtëpia" bashkë me shërbyesit dhe klientët) ishte bllok ndërtimi i shoqërisë, duke ndërlidhur rrjete patronazhi të krijuara nëpërmjet lidhjeve të ndërlikuara shoqërore.^[13]

Etika e reciprocitetit luante një rol të rëndësishëm në sistemin patronus-cliens. Favoret ebëra nga padroni për klientin dhe nga klienti për padronin nuk e fshinin njëri-tjetrin; por duke bërë ndere dhe kundër-ndere ishte simbolika e marrëdhënies ndërpersonale midis padronit dhe klientit. Si rrjedhojë, akti i kthimit të një nderi bëhej më shumë nga një ndjenjë shpërblimi dhe më pak për shkak se duhej kthyher nderi.^[14]

Rregullimi i marrëdhënieve të patronazhit besohej nga historianët grekë Dionisi dhe Plutarku se ishin një nga shqetësimet e hershme të Romulit. Në këtë mënyrë, ajo datohet që me Themelimin e Romës.^[10] Në periudhat më të hershme, patricët duhet të kenë shërbyer si patronus. Të gjithë termat Definimi i patricius tek WikiFjalori, patric dhe patronus janë të lidhur me fjalën latine pater, atë, baba, në këtë kuptim simbolikisht, duke përfshirë natyrën e shoqërisë patriarkale romake. Megjithëse shoqëritë e tjera kishin gjithashtu sisteme të ngjashme, marrëdhënia patronus–cliens ishte "posaçërisht origjinale" e politikës romake dhe kuptimi i familia në Republikën Romake.^[15] Një person i rëndësishëm e tregonte prestigjin e tij ose Definimi i dignitas tek WikiFjalori nëpërmjet numrit të cliens që ai kishte.^[16]

Patronus dhe libertus

Kur një skllav lirohej, pronari i mëparshëm bëhej patronus i tij. Liberti ( Definimi i libertus tek WikiFjalori, skllavi i liruar) kishte detyrime shoqërore ndaj patronusit të tij, të cilat mund të përfshinin bërjen fushatë në emër të padronit të tij për tu zgjedhur, duke kryer punët e kërkuara ose duke kryer porosi ose dërguar lajmërime, ose duke vijuar një marrëdhënie seksuale që kishte filluar gjatë skllavërisë. Në shkëmbim, patronus pritej të siguronte njëfarë shkalle sigurie materiale për klientin e tij. Duke e lejuar klientin e dikujt të bëhej nevojtar ekstrem ose të ngatërrohej në proçedime të padrejta ligjore do të pasqyrohej te padroni, duke i zvogëluar prestigjin.

Ndryshimi i natyrës së patronazhit

Marrëdhëniet e ndërlikuara të patronazhit ndryshuan me trysnitë shoqërore përgjatë Republikës së Vonë, kur terma si patronus, cliens dhe Definimi i patrocinium tek WikiFjalori përdoreshin në një kuptim më të kufizuar se amicitia, 'miqësia', duke përfshirë ato politike dhe aleancat, ose hospitium, lidhja reciproke "mik–mikpritës" midis familjeve.^[17] Mund të jetë e vështirë për të dalluar midis Definimi i patrocinium tek WikiFjalori ose Definimi i clientela tek WikiFjalori, amicitia dhe hospitium, pasi përfitimet dhe detyrimet e tyre mbivendosen.^[18]

Clientela tradicionale filloi ta humbiste rëndësinë si një institucion shoqëror gjatë shekullit të II p.e.s.;^[19]^[20] Fergus Millar dyshon se ajo ishte forca mbizotëruese në zgjedhjet romake, që janë parë shpesh si të tilla.^[21]

Përgjatë evoluimit nga Republika në Perandorinë Romake u pa një larmi e madhe padronësh. Patronus nga të gjitha pozicionet e pushtetit kërkonin të ndërtonin pushtetin e tyre nëpërmjet kontrollit të klientelave dhe burimeve. Gjithmonë e më shumë patronazhi u shtri mbi tërë bashkësitë e tjera, që mbështetur në dekretet politike, mernin dashamirësinë e një individi që bëhej patronus i bashkësisë, ose nëpërmjet adoptimit formal nga bashkësia të një patronus.^[22]

Të dyja krahët kishin pritshmëri nga njëri-tjetri. Bashkësia priste mbrojtje nga forcat e jashtme, ndërsa patronusi priste një ndjekje besnike për gjëra si fushatat politike dhe fuqinë punëtore nëse nevoja e kërkonte. Zgjerimi i marrëdhënieve të klientit të një personi shpesh merrej në konsideratë, kur shikohej për shprehjen e fuqis së tyre potenciale politike.^[22]

Patronazhi në gjatë Perandorisë së Vonë ndryshonte nga patronazhi gjatë Republikës. Patronus i mbronte clientes individualë nga taksa-mbledhësit dhe detyrimet e tjera publike. Në shkëmbim, clientes i jepnin atij para ose shërbime. Disa clientes madje i dorëzonin pronësinë mbi tokat e tyre patronusit të tyre. Perandorët ishin të paaftë për të penguar këtë lloj patronazhi në mënyrë efektive.^[23] Domethënia e clientela ndryshoi bashkë me rendin shoqëror gjatë antikitetit të vonë. Gjatë shekullit të X, clientela donte të thoshte një kontigjent i armatosur të gatshëm për ta shtrënguar vullnetin e zotit të tyre. Një djalë i ri që shërbente në një funksion ushtarak, ndarazi nga shpura që përbënte familia e fisnikut ose shtëpia, në dokumente mund të quhej vavasor.

Patronazhi komunitar

Mjaft romakë me ndikim, si Çezari dhe Augusti, krijuan marrëdhënie cliens–patronus në rajonet e pushtuara. Kjo mund të shihet te marrëdhënia e Çezarit me aedui të Galisë, ku ai qe i aftë të rikthente ndikimin e tyre mbi fiset e tjera gale, që dikur ishin klientët e tij. Në vijim atij iu kërkua në disa raste të kryente detyrat e një patronusi nga aedui dhe kështu konsiderohej nga shumë në Romë, si patroni i aedui.^[22]

Augusti themeloi koloni në të gjitha pjesët e perandorisë gjatë pushtimeve të tij, që e shtrinë ndikimin e tij deri në territoret më të largëta. Ai bëri gjithashtu shumë akte dashamirësie ndaj të gjithë Romës si të tërë, duke përfshirë dhënie ushqimesh dhe parash, ashtu si dhe vendosjen e ushtarëve në kolonitë e reja, që ai sponsorizoi, që vunë në borxh shumë njerëz ndaj tij.^[6] Përmes këtyre shembujve, Augusti ndryshoi formën e patronazhit për dikë që i përshtaste ambicjet e tij për pushtet, duke inkurajuar akte në përfitim të shoqërisë romake mbi interesat egoiste.^[22] Megjithëse e rrallë, ishte e mund që edhe gratë të bëheshin patronae.^[24]

Patronazhi dhe format e tij të shumta lejuan një formë minimale administrimi të lidhur nga marrëdhëniet personale midis palëve dhe kështu në Republikën e Vonë patronazhi shërbente si një model për sundimin.^[22]^[25] Pushtuesit ose guvernatorët romakë jashtë vendosnin lidhje personale si patronae të bashkësive të tëra, lidhje që pastaj mund të vijoheshin si një detyrim familjar.^[26] Një shembull i tillë ishte patronazhi i Marcelit ndaj siçilianëve, pasi Mark Klaudius Marceli kishte pushtuar Sirakuzën dhe Siçilinë.^[27]

Duke i shtrirë Të Drejtat Latine ose shtetësinë te municipiae ose familjet provinciale ishte një mënyrë për të shtuar numrin e klientëve të dikujt për qëllime politike, siç bëri Gne Pompeius Straboni midis transpadanes.^[28] Kjo formë patronazhi kontribuoi në rolin e ri të krijuar nga Augusti si sundues i vetëm pas rënies së Republikës, kur ai kultivoi një imazh si padron i perandorisë si të tërë.

Korporata të ndryshme profesionale dhe të tjera lloje, si collegia dhe sodalitates, jepnin tituj statutor si patronus ose pater patratus ndaj mirëbërësve.

Shiko gjithashtu

Citime fundore

↑ Quinn, Kenneth (1982). "Poet and Audience in the Augustan Age". përmbledhur nga Haase, Wolfgang (red.). Aufstieg und Niedergang der römischen Welt (në anglisht dhe gjermanisht). Vëll. 30.1. Walter de Gruyter. fq. 117. doi:10.1515/9783110844108-003. ISBN 978-3-11-008469-6.
↑ George Ripley & Charles A. Dana 1879
↑ Pollard 2015, fq. 253
↑ Dillon & Garland 2005, f. 87
↑ "Patronage in Politics | Roman Patronage in Society, Politics, and Military". sites.psu.edu (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 12 prill 2020. Marrë më 10 mars 2020.
1 2 3 Ralph W. Mathisen 2019, fq. 64–65, 252–255
↑ "Societal Patronage | Roman Patronage in Society, Politics, and Military". sites.psu.edu (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 12 prill 2020. Marrë më 10 mars 2020.
↑ George Edwin Rines (red.). "Clients". The Encyclpedia Americana (në anglisht).
↑ Steven L. Tuck (2010). Pompeii: Daily Life in an Ancient Roman City (në anglisht). Teaching Company. fq. 92. OCLC 733795148.
1 2 Muirhead & Clay 1911, fq. 935-936
↑ Dymbëdhjetë Tabelat 8.10; Matthew Dillon & Lynda Garland 2005, f. 87
↑ Karl-J. Hölkeskamp 2010, fq. 33–35; Emilio Gabba (1976). Republican Rome: The Army and the Allies (në anglisht). Përkthyer nga P. J. Cuff. University of California Press. fq. 26.
↑ Carlin A. Barton (1993). The Sorrows of the Ancient Romans: The Gladiator and the Monster (në anglisht). Princeton University Press. fq. 176–177.
↑ Covino 2006, fq. 236–237
↑ Kenneth Quinn 1982, f. 118
↑ Mattew Dillon; Lynda Garland (2005). Ancient Rome (në anglisht). Routledge. fq. 87. ISBN 978-041522458-1.
↑ Kenneth Quinn 1982, f. 116
↑ John A. Crook 1955, f. 22; Matthew Dillon & Lynda Garland 2005, f. 87; Koenraad Verboven 2011, fq. 413–414
↑ Fergus Millar (2002). "The Political Character of the Classical Roman Republic, 200–151 B.C.". Rome, the Greek World, and the East: The Roman Republic and the Augustan Revolution (në anglisht). University of North Carolina Press. fq. 136-138., që citon gjithashtu Norbert Rouland 1979, fq. 258–268
↑ Norbert Rouland 1977
↑ Fergus Millar (2002). "The Political Character of the Classical Roman Republic, 200–151 B.C.". Rome, the Greek World, and the East: The Roman Republic and the Augustan Revolution (në anglisht). University of North Carolina Press. fq. 137.
1 2 3 4 5 John Nicols 2014, fq. 21–124
↑ Arnaldo Momigliano & Tim Cornell 1999, fq. 1126-1127
↑ Hemelrijk 2004, fq. 209–245
↑ Mark Tulius Ciceroni 1928, fq. 128-131
↑ Erich S. Gruen 1986, fq. 162–163
↑ Daniel Coit Gilman, Harry Thurston Peck & Frank Moore Colby 1905
↑ A.T. Fear 1996, f. 142

Bibliografia

Burime të lashta

Apiani i Aleksandrisë. Historia Romana (Ῥωμαϊκά) (në greqishte të lashtë). Vëll. VII e VIII. Versioni anglisht këtu Arkivuar 20 nëntor 2015 tek Wayback Machine.
Tit Petronius Arbitri (1913). Michael Heseltine (red.). Petronius; Seneca: Apocolocyntosis (në anglisht). Vëll. 1. Satyricon. William Heinemann.
Publius Elius Aristides (1986). "XIV. The Fourth Leuctran Oration: The Second Speech on Behalf of the Thebans". përmbledhur nga Charles Allison Behr (red.). The Complete Works (në anglisht). Vëll. I: Orationes I-XVI, With an Appendix Containing the Fragments and Inscriptions. Brill Archive. fq. 388–394. ISBN 978-90-04-07844-4.
Mark Tulius Ciceroni (1928). "I. Moral Goodness". përmbledhur nga Walter Miller (red.). De officiis (në anglisht). William Heinemann ltd. fq. 1–167.
Mark Tulius Ciceroni (1855). George Long (red.). M. Tullii Ciceronis Orationes: With A Commentary (në anglisht). Vëll. II. George Bell, Whitaker and co.
Gne Domicius Anius Ulpiani (1895). The Institues of Gaius and Rules of Ulpian: The Former from Studemund’s Apograph of Verona Codex (në anglisht). Vëll. II. Libro Singulari Regularum, – Alfabetical Digest of the Matters Contained in the Text and Notes. Përkthyer nga James Muirhead. T. & T. Clark. fq. 359–630.
Kasius Dion Koceiani, Historia Romana; (Versioni anglisht)
Dionisi i Halikarnasit, Antiquitates Romana.
Juvenali (1836). P. Austin Nuttall (red.). The Satires of Decimus Junius Juvenalis (në anglisht). Përkthyer nga William Gifford. Nichols and Son.
Tit Livi (1834). George Baker (red.). Ab Urbe Condita (në anglisht). Vëll. III. A. J. Valpy – nëpërmjet Archive.org.
Tit Livi (1834). George Baker (red.). Ab Urbe Condita (në anglisht). Vëll. VI. A. J. Valpy – nëpërmjet Archive.org.
Tit Livi (1834). George Baker (red.). Ab Urbe Condita (në anglisht). Vëll. VII. A. J. Valpy – nëpërmjet Archive.org.
Mark Valerio Marciali (1877). Henry George Bohn (red.). The Epigrams of Martial (në anglisht). George Bell and Sons.
Titus Macius Plauti (1890). Henry Thomas Riley (red.). The Comedies of Plautus (në anglisht). Vëll. II. George Bell And Sons.
Plini i Riu (1890). The Letters of the Younger Pliny (në anglisht). Përkthyer nga John Delaware Lewis. Londër, Angli: Kegan Paul, Trench, Trübner & Co.
Plutarku (1878). "The Life of Romulus". përmbledhur nga John Langhorne; William Langhorne (red.). Plutarch’s Lives Translated from the Original Greek (në anglisht). Vëll. 1. Harper & Brothers. fq. 57–90.
Tertuliani. "4. Against the Valentinians 7.". The Writings of Tertullian (në anglisht). Vëll. II. The Anti-Heretical Works. Përkthyer nga Peter Holmes.

Matthew Dillon; Lynda Garland (2005). Ancient Rome: From Early Republic to the Assassination of Julius Caesar (në anglisht). Routledge. ISBN 978-041522458-1.

Burime historiografike moderne

Alberto Angela (2017). Una giornata nell'antica Roma. Vita quotidiana, segreti e curiosità. Rai Eri (në italisht). Milano: Mondadori. ISBN 978-88-04-66668-4.
Philippe Aries; Georges Duby (2001). La vita privata, in 5 volumi (në italisht). Editori Laterza.
Badian, Ernst. 1958. Foreign Clientelae (264–70 B.C.). Oxford: Clarendon.
Carlin A. Barton (1993). The Sorrows of the Ancient Romans: The Gladiator and the Monster (në anglisht). Princeton University Press. fq. 176–177.
Adolf Berger (1953). "Encyclopedic Dictionary of Roman Law". Transactions of the American Philosophical Society (në anglisht). 43 (2): 333–809. JSTOR 1005773. {{cite journal}}: Lidhje e Wikipedia Library në |url= (Ndihmë!)
Maria Antonietta Lozzi Bonaventura (2009). Roma antica. Viaggio nel tempo alla scoperta della location eterna (në italisht). Subiaco: Guide ITER. ISBN 978-88-8177-143-1.
Bowditch, Phebe Lowell. 2001. Horace and the Gift Economy of Patronage. Berkeley and Los Angeles: University of Carolina Press.
Busch, Anja, John Nicols, and Francesco Zanella. 2015. "Patronage". Reallexikon für Antike und Christentum, 26:1109–1138.
Brizzi, Giovanni (1997). Storia di Roma. 1. Dalle origini ad Azio (në italisht). Bolonja: Pàtron.
Carlos Cabanillas; Santiago Apóstol (2003). "La vida cotidiana en Roma". Santiagoapostol.net (në spanjisht). Arkivuar nga origjinali më 10 prill 2012.
Andrea Carandini, La nascita di Roma: dei, lari, eroi e uomini all'alba di una civiltà, Torino, 1998.
Andrea Carandini (2007). Roma il primo giorno (në italisht). Romë, Bari: Laterza.
Andrea Carandini, red. (2012). Atlante di Roma antica (në italisht). Milano: Mondadori Electa. ISBN 978-88-370-8510-0.
Jérôme Carcopino (1971). La vita quotidiana a Roma (në italisht). Bari: Universale Laterza.
Filippo Coarelli, Roma, Laterza 2008.
Covino, Ralph (nëntor 2006). "K. Verboven, The Economy of Friends. Economic Aspects of Amicitia and Patronage in the Late Republic. Brussels: Latomus, 2002. ISBN 2-87031-210-5". Journal of Roman Studies (në anglisht). 96: 236–237. doi:10.1017/S0075435800001118. ISSN 0075-4358. S2CID 162385287.
John A. Crook (1955). Consilium Principis: Imperial Councils and Counsellors from Augustus to Diocletian (në anglisht). Cambridge University Press. fq. 22.
Damon, Cynthia. 1997. The Mask of the Parasite: A Pathology of Roman Patronage. Ann Arbor: University of Michigan Press.
de Blois, Lucas. 2011. "Army and General in the Late Roman Republic". In A Companion to the Roman Army. Edited by Paul Erdkamp, 164–179. Oxford: Wiley-Blackwell.
Dillon, Matthew; Garland, Lynda (2005). Ancient Rome: From the Early Republic to the Assassination of Julius Caesar (në anglisht). Routledge. ISBN 978-041522458-1.
Melissa Barden Dowling (2004). "A Time to Regender: The Transformation of Roman Time". Time and Uncertainty (në anglisht). Brill. fq. 183–185.
Eilers, Claude. 2002. Roman Patrons of Greek Cities. Oxford: Oxford University Press.
A.T. Fear (1996). Rome and Baetica: Urbanization in Southern Spain c. 50 BC–AD 150 (në anglisht). Oxford University Press.
Pietro De Francisci (1968). Sintesi storica del diritto romano (në italisht). Roma.
Emilio Gabba (1976). Republican Rome: The Army and the Allies (në anglisht). Përkthyer nga P. J. Cuff. University of California Press.
Emilio Gabba; etj. (1999). Introduzione alla storia di Roma (në italisht). Milano: LED. ISBN 88-7916-113-X.
Andrea Giardina (1993). L'uomo romano (në italisht). Economica Laterza.
Daniel Coit Gilman; Harry Thurston Peck; Frank Moore Colby, red. (1905). "Patron". The New International Encyclopedia (në anglisht). Vëll. XV – Ona - Pickering. Dodd, Mead.
Gold, Barbara K. 1987. Literary Patronage in Greece and Rome. Chapel Hill and London: University of North Carolina Press.
Goldbeck, Fabian. 2010. Salutationes. Die Morgenbegrüßungen in Rom in der Republik und der frühen Kaiserzeit [Salutationes. The morning greetings in Rome during the Republic and the early Imperial period]. Klio Beihefte, vol. N. F. 16. Berlin: Akademie Verlag, ISBN 978-3-05-004899-4.
Erich S. Gruen (1986). ""Patrocinium" and "clientela"". The Hellenistic World and the Coming of Rome (në anglisht). Vëll. 1. University of California Press. fq. 162–163.
Mogens Herman Hansen (2004). An Inventory of Archaic and Classical Poleis: An Investigation Conducted by The Copenhagen Polis Centre for the Danish National Research Foundation (në anglisht). Danmarks Grundforskningsfond. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-814099-3.
Hemelrijk, Emily A. (2004). "City Patronesses in the Roman Empire". Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte (në anglisht). 53 (2): 209–245. ISSN 0018-2311. JSTOR 4436724.
Léon Homo, Rome impériale et l'urbanisme dans l'Antiquité, Parigi, A. Michel (coll. L'évolution de l'Humanité), 2e éd., 1971.
Karl-J. Hölkeskamp (2010). Reconstructing the Roman Republic: An Ancient Political Culture and Modern Research (në anglisht). Princeton University Press.
Arnold H. M. Jones (1972). Il Tramonto del Mondo Antico (në italisht). Bari: Casa Editrice Giuseppe Laterza & Figli. CL 20-0462-3. (titulli origjinal i veprës Arnold H. M. Jones (1966). The Decline of the Ancient World (në anglisht). Londër: Lonmans, Green and Co. Ltd.
Konstan, David. 2005. "Friendship and Patronage". In A Companion to Latin Literature. Edited by Stephen Harrison, 345–359. Oxford: Wiley-Blackwell.
Peter Lampe (2006). Christians at Rome in the First Two Centuries: From Paul to Valentinus (në anglisht). Continuum International Publishing Group. ISBN 0-8264-8102-7.
Massimiliano Liverotti (2007). Il grande libro dei misteri di Roma risolti e irrisolti (në italisht). Roma: Newton Compton Editori. ISBN 978-88-541-0894-3.
Lomas, Kathryn, and Tim Cornell, eds. 2003. "Bread and Circuses": Euergetism and Municipal Patronage in Roman Italy. London: Routledge.
George Long (1875). "Patronus". përmbledhur nga William Smith (red.). A Dictionary of Greek and Roman Antiquities (në anglisht). Londër: John Murray. fq. 878–880.
George Long (1875). "Cliens". përmbledhur nga William Smith (red.). A Dictionary of Greek and Roman Antiquities (në anglisht). Londër: John Murray. fq. 295–297.
Ralph W. Mathisen (2019). Ancient Roman Civilization: History and Sources, 753 BCE to 640 CE (në anglisht). Nju Jork Siti, Nju Jork: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-084960-3. OCLC 1038024098.
Guy P.R. Métreaux (1998). "Villa rustica alimentaria et annonaria". përmbledhur nga Alfred Frazer (red.). The Roman Villa: Villa Urbana (në anglisht). University of Pennsylvania Museum of Archaeology. fq. 14-15. ISBN 0-924171-59-6.
Fergus Millar (2002). "The Political Character of the Classical Roman Republic, 200–151 B.C.". Rome, the Greek World, and the East: The Roman Republic and the Augustan Revolution (në anglisht). University of North Carolina Press. fq. 136-138.
Arnaldo Momigliano; Tim Cornell (1999). "patronus". përmbledhur nga Simon Hornblower; Antony Spawforth; Esther Eidinow (red.). The Oxford Classical Dictionary (në anglisht). Oxford University Press. fq. 1126–1127. ISBN 0-19-866172-X.
Theodor Mommsen (1972). Storia di Roma antica (në italisht). Firence: Sansoni.
Muirhead, James; Clay, Agnes Muriel (1911). "Patron and Client". përmbledhur nga Hugh Chisholm (red.). Encyclopædia Britannica (në anglisht). Vëll. 20 (bot. i 11-të). Cambridge University Press. fq. 935–936.
Nauta, Ruurd R. 2002. Poetry for Patrons: Literary Communication in the Age of Domitian. Leiden, The Netherlands, and Boston: Brill.
John Nicols (2014). "2. Civic Patronage in the Late Republic – 3. Augustus and Civic Patronage". Civic Patronage in the Roman Empire (në anglisht). Leiden: Brill. fq. 21–124. ISBN 978-90-04-26171-6. OCLC 869672373.
Ugo Enrico Paoli (2005). Vita romana (në italisht). Oscar Mondadori.
Pollard, Elizabeth (2015). Worlds Together, Worlds Apart: Concise Edition (në anglisht). Vëll. 1. Nju Jork: W. W. Norton & Company, Inc. fq. 253. ISBN 978-039325093-0.
David Stone Potter; D. J. Mattingly (1999). Life, Death, and Entertainment in the Roman Empire (në anglisht). University of Michigan Press. ISBN 0-472-08568-9.
Kenneth Quinn (1982). "Poet and Audience in the Augustan Age". përmbledhur nga Haase Wolfgang (red.). Aufstieg und Niedergang der römischen Welt (në anglisht dhe gjermanisht). Vëll. 30.1. Walter de Gruyter. fq. 116-118. doi:10.1515/97831100844108003. ISBN 978-3-11-008469-6.
Claudio Rendina (2007). Roma ieri, oggi e domani (në italisht). Roma: Newton Compton Editori. ISBN 978-88-541-1025-0.
Richardson, L. (jr.) (1992). A New Topographical Dictionary of Ancient Rome (në anglisht). The Johns Hopkins University Press. ISBN 978-0-8018-4300-6.
George Edwin Rines, red. (1920). "Clients". The Encyclpedia Americana (në anglisht).
George Ripley; Charles A. Dana, red. (1879). "Client". The American Cyclopædia (në anglisht).
Norbert Rouland (1977). Clientela: essai sur línfluence des rapports de clientèle sur la vie politique Romaine (në frëngjisht). Université d’Aix-Marseille.
Norbert Rouland (1979). "II.1: Structure et Utilisation des clientès urbanines au IIe siècle A.C. – Pérennité et acentuation du caractère urbain de la clientèle". Pouvoir politique et dépendance personnelle dans l’antiquité romaine: genès et rôle des raports de clientèle (në frëngjisht). Latomus. fq. 258–268. ISBN 978-2-87031-106-6.
Giorgio Ruffolo (2004). Quando l'Italia era una superpotenza (në italisht). Einaudi.
Daría Saavedra-Guerrero (1999). "El elogio de las virtutes patronales en los municipios de la Italia altoimperial". L'Antiquité Classique (në spanjisht). 68: 191–209.
Saller, Richard P. 1982. Personal Patronage Under the Early Empire. Cambridge, UK: Cambridge University Press.
Josep Maria Ruiz Simon (20 korrik 2010). "La salutatio matutina". invitacionalahistoria.blogspot.com (në spanjisht).
Soustal, Peter; Koder, Johannes (1981). Tabula Imperii Byzantini (në gjermanisht). Vëll. 3: Nikopolis und Kephallenia. Vjenë: Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften. ISBN 978-3-7001-0399-8.
Tina Squadrilli (1961). Vicende e monumenti di Roma (në italisht). Staderini.
Romolo Augusto Staccioli (1985). La Roma di Augusto (në italisht). Novara: De Agostini.
Steven L. Tuck (2010). Pompeii: Daily Life in an Ancient Roman City (në anglisht). Teaching Company. fq. 92. OCLC 733795148.
Verboven, Koenraad. 2002. The Economy of Friends: Economic Aspects of Amicitia and Patronage in the late Roman Republic. Brussels: Latomus.
Koenraad Verboven (2011). "Friendship Among the Romans". The Oxford Handbook of Social Relations in the Roman World (në anglisht). Oxford University Press. fq. 413–414.
Wallace-Hadrill, Andrew, ed. 1989. Patronage in Ancient Society. London: Routledge.
Bryan Ward-Perkins (2005). The Fall of Rome: And the End of Civilization (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 0-19-280728-5.

Lidhje të jashtme

The Roman Client (Smith's Dictionary, 1875) at LacusCurtius.

[1] Quinn, Kenneth (1982). "Poet and Audience in the Augustan Age". përmbledhur nga Haase, Wolfgang (red.). Aufstieg und Niedergang der römischen Welt (në anglisht dhe gjermanisht). Vëll. 30.1. Walter de Gruyter. fq. 117. doi:10.1515/9783110844108-003. ISBN 978-3-11-008469-6.

[ac-2] George Ripley & Charles A. Dana 1879

[3] Pollard 2015, fq. 253

[4] Dillon & Garland 2005, f. 87

[5] "Patronage in Politics | Roman Patronage in Society, Politics, and Military". sites.psu.edu (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 12 prill 2020. Marrë më 10 mars 2020.

[:12-6] 1 2 3 Ralph W. Mathisen 2019, fq. 64–65, 252–255

[7] "Societal Patronage | Roman Patronage in Society, Politics, and Military". sites.psu.edu (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 12 prill 2020. Marrë më 10 mars 2020.

[ea2-8] George Edwin Rines (red.). "Clients". The Encyclpedia Americana (në anglisht).

[9] Steven L. Tuck (2010). Pompeii: Daily Life in an Ancient Roman City (në anglisht). Teaching Company. fq. 92. OCLC 733795148.

[eb2-10] 1 2 Muirhead & Clay 1911, fq. 935-936

[11] Dymbëdhjetë Tabelat 8.10; Matthew Dillon & Lynda Garland 2005, f. 87

[12] Karl-J. Hölkeskamp 2010, fq. 33–35; Emilio Gabba (1976). Republican Rome: The Army and the Allies (në anglisht). Përkthyer nga P. J. Cuff. University of California Press. fq. 26.

[13] Carlin A. Barton (1993). The Sorrows of the Ancient Romans: The Gladiator and the Monster (në anglisht). Princeton University Press. fq. 176–177.

[14] Covino 2006, fq. 236–237

[15] Kenneth Quinn 1982, f. 118

[16] Mattew Dillon; Lynda Garland (2005). Ancient Rome (në anglisht). Routledge. fq. 87. ISBN 978-041522458-1.

[17] Kenneth Quinn 1982, f. 116

[18] John A. Crook 1955, f. 22; Matthew Dillon & Lynda Garland 2005, f. 87; Koenraad Verboven 2011, fq. 413–414

[19] Fergus Millar (2002). "The Political Character of the Classical Roman Republic, 200–151 B.C.". Rome, the Greek World, and the East: The Roman Republic and the Augustan Revolution (në anglisht). University of North Carolina Press. fq. 136-138., që citon gjithashtu Norbert Rouland 1979, fq. 258–268

[20] Norbert Rouland 1977

[21] Fergus Millar (2002). "The Political Character of the Classical Roman Republic, 200–151 B.C.". Rome, the Greek World, and the East: The Roman Republic and the Augustan Revolution (në anglisht). University of North Carolina Press. fq. 137.

[:2-22] 1 2 3 4 5 John Nicols 2014, fq. 21–124

[23] Arnaldo Momigliano & Tim Cornell 1999, fq. 1126-1127

[24] Hemelrijk 2004, fq. 209–245

[25] Mark Tulius Ciceroni 1928, fq. 128-131

[26] Erich S. Gruen 1986, fq. 162–163

[27] Daniel Coit Gilman, Harry Thurston Peck & Frank Moore Colby 1905

[28] A.T. Fear 1996, f. 142

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]