Popullsia e Mirditës
Studimi i të dhënave arkeologjike, historike, etnologjike dhe gjuhësore, tregon se Mirdita ka qenë e banuar që në kohë të lashta pa ndërprerje. Gjurmët e banimit të njerëzve në krahinën e Mirditës i përkasin periudhës së neolitit (6000-2000 vjet p.e.s.). Janë gjetjet arkeologjike në Bulgër, Ungrej, Malaj, luginën e Matit, tumat ilire në Perlat, etj. që tregojnë hershmërinë dhe origjinën ilire të krahinës së Mirditës. Burimet materiale japin të dhëna më të plota për periudhën e bronzit, ku fillon formimi i etnosit (popullit) Ilir. Ekzistenca e toponimeve të tilla: Guri i Farkës (Fan), Farkës së Mollës (Blinisht), Farkë-Kodër (Gëziq) etj. dhe gjetja e një përkrenarje dhe një heshte hekuri (shekulli VI-V p.e.s.) në Kodër Perlat, tregon se pirustët ishin punëtorë të mirë metalesh, që dinin të punonin me mjeshtëri hekurin. Pirustët përshkruhen si fisi më i fortë dhe liridashës në Iliri. Gjetjet arkeologjike në formë tumash (periudha e hekurit) janë zbuluar më shumë në kodrat e Krenzit-Perlat Qendër, Papërdhok, Baz etj. Në Fushë-Papërdhok, pranë fshatit Kalor, janë zbuluar 12 tuma, që flet për një prani relativisht të madhe të popullsisë ilire në trevën e Mirditës. Varrezat e mesjetës së hershme të zbuluara në Kaçinar, Bukël (afër Shpalit), Tarazh, Sheshaj, Malaj, Tenë, Shtanë, Kodër-Rrëshen, Bukmirë, Perlat Epërm, Prosek, Fan (kultura e Komanit) etj, tregon për vazhdimësinë e banimit në krahinën e Mirditës. Mirdita përfshihet në principatën e Arbrit, që është edhe shteti i parë mesjetar shqiptar. Në Gëziq të Mirditës Ipen (1901) zbuloi një dëshmi monumentale në gur, mbishkrimin e Arbrit (shekulli XII-XIII), interpretuar nga prof. Dhimitër S. Shuteriqi, si një dokument epigrafik mesjetar me rëndësi historike. Materialet e shumta arkeologjike, të dhënat historike, etnologjike dhe gjuhësore, dëshmojnë se në krahinën e Mirditës ka patur vazhdimësi banimi. Banorët e kësaj krahine njiheshin me emrin pirustë, më vonë arbër dhe sot mirditas.
Numri i popullsisë
Sipas prof. dr. Mark Tirtës, përllogaritja e numrit të popullsisë së Mirditës është e vështirë për periudhën, shek. XVII-XIX, për shkak të ndryshimit të emërtimeve të vendeve në kohë të ndryshme dhe mospërputhjes së krahinës si njësi me atë të dioqezave. Në vitin 1570, popullsia e Mirditës ka qenë rreth 70 000 banorë, ndërsa në vitin 1591, në pesë bajrakë kishte afro 60 000 banorë. Më 1630, Mirdita numëronte 23 000 banorë. Sipas Shtjefën Gasprit, ipeshkëv i Shkodrës, në vitin 1671 Mirdita kishte 14 000 banorë, nuk figurojnë një pjesë e konsiderueshme e fshatrave. Vinçens Zmajeviq, arqipeshkv i Tivarit në vitin 1703-1704, popullsinë e Mirditës e jep 12 000 banorë, ku mungon dheu i Spaçit, një pjesë e madhe e Malësisë së Lezhës e të Dibrrit dhe fshatra skajorë në territore të tjera. Popullsia e Mirditës në vitin 1767 sipas M. Junki ishte 75 000 banorë. Popullsia e Oroshit dhe Kodër-Spaçit sipas relacionit të Abatit të Mirditës, At Pal Doda, me 13 prill 1789 kishte 198 familje me 1724 banorë. Në mesin e shekullit të XIX-të M. Viet shkruan se pesë bajrakët e Mirditës kishin 12 256 banorë. Enciklopedia e Islamit në vitin 1881 popullsinë e Mirditës e jep 32 000 banorë, ndërsa sipas vjetarit turk të qarkut të Shkodrës, në vitin 1896, në tetë bajrakët e Mirditës ishin 11 250 banorë. Popullsia e Mirditës më 1918, sipas Franc Zajnerit ishte 30 081 banorë. Nga viti 1921 e deri në vitin 1976 nga Mirdita u shkëputën dhe u bashkuan territore të saj, prandaj dhe përcaktimi i numrit të popullsisë vështirësohet. Në vitin 1927 nënprefektura e Mirditës kishte 16 176 banorë.
Numri i popullsisë sipas viteve
Viti 1938 1955 1960 1970 1975 1980 1985 1990
Banorë 14 600 19 075 22 600 35 300 37 400 42 486 47 640 53 884
Viti 1995 2000 2005 2010 2015 2019
Banorë 54 631 45 878 39 755 38 713 37 070 36 392
Nga përllogaritjet ebëra, del se Mirdita në vitin 1938 kapaturnjëpopullsi prej 14 600 banorë. Pas vitit 1955, siç del edhe nga tabela, vihet re një ritëm thuajse i barabartë për çdo vit në shtimin e popullsisë, me përjashtim të periudhës 1970-1975, ku ritmi ka qenë më i ulët. Shtesa mesatare vjetore ka qenë rreth 1000 banorë. Gjatë periudhës 1938-1945, popullsia e Mirditës u rrit me ritëm mesatar vjetor 2%. Rritjen më të madhe mesatare vjetore
Gjeografia e Mirditës
popullsia e Mirditës e ka në periudhën 1960-1970 me 5,7%. Popullsia e rrethit të Mirditës nga viti 1938 e deri më 1995 është shtuar me 40 000 banorë. Shtimi i popullsisë ka ardhur për shkak të koeficentit të lartë të lindjeve, mbi 40/1000 banorë, ku pika më e lartë u shënua në vitin 1966 me 48/ 1000 banorë, duke u renditur ndër rrethet e para të Republikës, krahas rrethit të Krujës. Gjatë kësaj periudhe edhe koeficenti i vdekjeve është ulur vazhdimisht, nga 13,2/1000 banorë në vitin 1955 në 5,5/1000 banorë në vitin 2005, kështu që shtesa e popullsisë është rrjedhim i shtimit natyral. Pas vitin 1995 është pakësuar(janë larguar 18 000 banorë) si rezultat i migracionit të brendshëm. Kjo popullsi e shpërngulur është vendosur në rrethet fushore e veçanërisht: Lezhë, Kurbin, Durrës, Tiranë e deri Sarandë. Migracioni i brendshëm më i lartë ka qenë në Selitë (49%), Fan (47%), Orosh (40%) dhe Kaçinar (32%). Migracioni më i ulët ka qenë në Rrëshen (8,5%) dhe Rubik (13%). Popullsia e rrethit të Mirditës përbën më pak se 1% të numrit të përgjithshëm të popullsisë së Republikës. Në qarkun e Lezhës, Mirdita është rrethi më me pak banorë. Duke përjashtuar rrethin e Pukës, të gjitha rrethet e tjera kufitare me Mirditën kanë më shumë banorë. Mirdita, për numrin e popullsisë lë prapa rrethet: Has, Delvinë, Kolonjë, Pukë, Përmet, Devoll, Tropojë, Malësi e Madhe, Peqin, Gramsh, Tepelenë. Me shtimin e popullsisë është rritur dhe dendësia për njësi të sipërfaqes (banorë për km2). Në qoftë se në vitin 1938 dendësia e popullsisë ishte 17 banorë për km2, më 1980 arriti 49 banorë për km2, më 1995 shkoi 63 banorë për km2 dhe në vitin 2018 zbret në 43 banorë për km2. Në vitin 2010, dendësia e popullsisë sipas zonave ishte:
- Zona Rrëshen 92 banorë për km2.
- Zona Rubik 75 banorë për km2.
- Zona Selitë 31 banorë për km2.
- Zona Orosh 27 banorë për km2.
- Zona Kthellë 44 banorë për km2.
- Zona Fan 30 banorë për km2.
- Zona Kaçinar 15 banorë për km2.
Dendësia e pupullsisë së Mirditës është e barabartë me atë të rrethit të Gramshit dhe më e lartë se e rretheve: Kolonjë, Përmet, Pukë, Tropojë, Skrapar, etj.
Në Mirditë pjesën më të madhe të popullsisë, 54% të saj e përbën grupmosha e aftë për punë(16-65 vjeç). Mosha mesatare e popullsisë së rrethit është relativisht e re, 29,6 vjeç.
Përbërja e popullsisë sipas gjinisë varet nga faktorët natyrorë dhe nxirret nga raporti midis gjinive në të porsalindurit dhe nga niveli i vdekjeve
tek meshkujt dhe femrat. Për një periudhë të gjatë kohe(më shumë se 50 vjet) ky raport ka qenë 51% meshkuj dhe 49% femra(1938-1990). Në vitin 2000 ky raport bëhet i barabartë. Pas vitit 2003 ky raport pëson përmbysje 49,8% meshkuj dhe 50,2% femra.
Mirdita në vitin 2019 ka 80 fshatra dhe katër qytete: Rrësheni, Rubiku, Kurbneshi dhe Repsi, e megjithatë popullsia qytetare është e ulët. Në vitin 1960 në qytet banonin 4,6% e numrit të përgjithshëm të popullsisë, për të arritur në 18,5% në vitin 1990. Më 1998 në qytetet e Mirditës banonin 15 617 banorë(numri më i lartë i popullsisë qytetare) ose 32% e numrit të përgjithshëm të popullsisë. Ky raport ruhet edhe në vitin 2019, pasi është pakësuar popullsia në Reps, Kurbnesh(ka afro 200 banorë) por është dyfishuar popullsia në qytetin Rrëshen.
FSHATRAT DHE QYTETET E MIRDITËS
1953-2019
A-FSHATRAT
Mirdita në vitin 1953 kishte 37 fshatra:
Blinishti, Bulshari, Gykë-Oroshi, Mashtërkori, Kodër-Spaçi, Pëshqeshi, Kullaxhiu, Kaçinari, Kuzhneni, Simoni, Shëngjergji, Bulshiza, Bozhiqi, Fang-Limaj, Ferraj-Shkopet, Fierza, Gëziqi, Katundi i Vjetër, Kthellë Epër, Kurbneshi, Lëkunda, Livadhëzi, Lufaj, Malaj, Munazi, Ndërfushazi, Perlat- Qendër, Perlat-Epër, Proseku, Rrëja Velës, Rrasfiku, Rrethi-Epër, Rrësheni, Shebe, Ujë-Lurthi, Vau-Shkjeza, Zajsi.
Munazi, Rubik Simoni, Kaçinar
Mirdita në vitin 1969 kishte 48 fshatra:
Fangu, Rrasfiku,Fierza, Katundi Vjetër, Rrëja e Velës, Rrëja e Zezë, Munazi, Rrethi-Epër, Vau-Shkjezë, Bukmira, Livadhëzi, Gëziqi, Ndërfushazi, Fushë-Lumthi, Kodër-Rrësheni, Tarazhi, Sheshaj, Lurthi, Malaj, Tena, Proseku, Ujë-Shtrezi, Perlati-Qendër, Perlati-Epër, Shebja, Tharri, Kthella- Epër, ,Mërkurthi, Lufaj, Zajsi, Bozhiqi, Lëkunda, Arrëzi, Kaçinari, Kuzhneni, Simoni, Shëngjergji, Blinishti, Pëshqeshi, Bulshari, Grykë-Oroshi, Gurth- Spaçi, Kodër-Spaçi, Kullaxhiu, Mashtërkori, Nënshejti, Ndërshena.
Lëkunda, Selitë Proseku, Kthellë
Në vitin 1979, Mirdita kishte 60 fshatra:
Fangu, Rrasfiku, Fierza, Katundi i Vjetër, Munazi, Rrëja e Velës, Rrëja e Zezë, Vau Shkjezë, Rrethi-Epër, Ndërfushazi, Gëziqi, Bukmira, Livadhëzi, Kodër-Rrësheni, Tarazhi, Sheshaj, Proseku, Ujë-Shtrezi, Lurthi, Perlat- Qendër, Perlat-Epër, Shebe, Malaj, Tena, Bardhaj, Lëkunda, Tharri, Lufaj, Zajsi, Kthella-Epër, Mërkurthi, Kumbulla, fshati Kurbnesh, Grykë-Oroshi, Mashtërkori, Bulshari, Ndërshena, Nënshejti, Gurth-Spaçi, Kodër-Spaçi, Blinishti, Pëshqeshi, Kullaxhiu, Kaçinari, Arrëzi, Simoni, Shëngjergji, Kuzhneni, Klosi, Bisaku, Konaj, Shëngjini, Xhuxha, Zall-Xhuxha, Thirra, Lajthiza, Domgjoni, Hebe, Repsi, Fushë-Lumthi.
Shëngjini, Fanë
Blinishti, Orosh
Në vitin 1979 Mirdita kishte 15 fshatra të bashkuar:
Fierza, Munazi, Kaçinari, Blinishti, Spaçi, Oroshi, Klosi, Domgjoni, Tarazhi, Proseku, Perlati, Malaj, Ndërfushazi, Zajsi dhe Bardhaj.
Malaj, Rrëshen
Deri në vitin 1992 rrethi i Mirditës kishte 15 fshatra të bashkuar, tre këshilla popullor të qyteteve (Rrëshen, Rubik dhe Kurbnesh) dhe fshatrat Fushë-Lumthi dhe Reps me varësi nga këshilli popullor i rrethit.
Popullsia e fshatrave me 1 qershor 1991
Nr Fshati Banorë
1 Ndërfushazi 733
2 Ndërfana 505
3 Gëziqi 580
4 Livadhëzi 235
5 Bukmira 526
6 Tarazhi 990
7 Jezulli 506
8 Kodër-Rrëshëni 655
9 Sheshaj 539
10 Fushë-Lumthi 1178
11 Fierza 340
12 Bulshiza 369
13 Fangu 636
14 Rrasfiku 515
15 Katundi Vjetër 792
16 Munazi 446
17 Rrëja e Zezë 481
18 Rrëja e Velës 888
19 Vau-Shkjeza 317
20 Rrethi Epër 543
21 Perlati Epër 1095
22 Shebe 745
23 Tharri 275
24 Perlati-Qendër 1068
25 Trojë 328
26 Proseku 1124
27 Rrushkulli 549
28 Uja 307
29 Shtrezi 198
30 Lurthi 392
31 Malaj 689
32 Malaj-Epër 396
33 Tena 443
34 Kurbneshi(fshati) 636
35 Zajsi 861
36 Kumbulla 239
37 Mërkurthi 283
38 Kthella-Epër 783
39 Bardhaj 520
40 Lëkunda 702
41 Lufaj 653
42 Blinishti 859
43 Kullaxhiu 590
44 Pëshqeshi 371
45 Mashtërkori 251
46 Guri Bardhë 581
47 Grykë-Oroshi 310
48 Bulshari 393
49 Lëgjini 252
50 Planeta 319
51 Ndërshena 335
52 Nënshejti 220
53 Kodër-Spaçi 320
54 Gurth-Spaçi 666
55 Shtrungaj 238
56 Bisaku 423
57 Klosi 610
58 Fani 453
59 Zall-Xhuxha 631
60 Katundi Ri 521
61 Konaj 592
62 Lajthiza 425
63 Shëngjini 990
64 Petoqi 403
65 Xhuxha 777
66 Dardhëza 730
67 Thirra 674
68 Sangu 274
69 Hebe 674
70 Domgjoni 887
71 Gjakëza 262
72 Munella 423
73 Arrëzi 752
74 Kaçinari 647
75 Kuzhneni 579
76 Simoni 717
77 Shëngjergji 596
78 Shtufi 395
79 Shpërdhaza 295
80 Repsi 1264
Mirdita në vitin 2019 kishte 80 fshatra:
Fangu, Rrasfiku, Fierza, Katundi Vjetër, Rrëja Velës, Rrëja Zezë, Munazi, Vau-Shkjeza, Rrethi-Epër, Livadhëzi, Ndërfushazi, Ndërfana, Bukmira, Gëziqi, Fushë-Lumthi, Kodër-Rrësheni, Tarazhi, Jezulli, Sheshaj, Lurthi, Kulmja, Malaj, Malaj-Epër, Tena, Perlati-Qendër, Perlati-Epër, Proseku, Rrushkulli, Troje, Uja, Shtrezi, Shebja, Lëkunda, Tharri, Kacinari, Arrëzi, Kuzhneni, Simoni, Shëngjergji, Shtufi, Shpërdhaza, Lufaj, Lëkunda, Kthella- Epërme, Mërkurthi, Kumbulla, Zajsi, Bardhaj, Kurbneshi(fshati), Blinishti, Kullaxhiu, Pëshqeshi, Gurth-Spaçi, Kodër Spaçi, Shëmria, Mashtërkori, Grykë-Oroshi, Bulshari, Ndërshena, Lajthiza, Zajsi, Nënshejti, Lëgjini, Planeta, Klosi, Bisaku, Zallë-Xhuxha, Xhuxha, Konaj, Petoqi, Dardhëza, Sangu, Domgjoni, Munella, Shtrungaj, Fani, Katundi i Ri, Shëngjini, Thirra, Hebja, Gjakëza.
Fshatrat me lartësinë më të madhe mbi nivelin e detit SELITA
Fshati Lartësia mbi nivelin e detit në metra
Kumbulla 1080-1120 metra
Mërkurthi 900-920 metra
Kthellë Epër(Dirre) 600-700 metra
Lufajt e Sipërm 900-960 metra
Lufajt e Poshtëm 760-840 metra
Kurbneshi 750-820 metra
Kurbneshi(Mërdhoqi) 960-980 metra
Zajsi 740-800 metra
Bardhaj 600-850 metra
Lëkunda 560-700 metra
OROSHI
Fshati Lartësia mbi nivelin e detit në metra
Lajthiza 1060-1160 metra
Lajthiza(Drobaj) 1160-1230 metra
Lajthiza(Vlashaj) 1000-1060 metra
Nënshejti 1060-1240 metra
Nënshejti(Vilë) 700-760 metra
Ndërshena 900-1000 metra
Bulshari 460-800 metra
Bulshari(Lagje) 700-760 metra
Grykë-Oroshi 540-760 metra
Gurth-Spaçi 860-980 metra
Gurth-Spaçi(Plagëz) 700-780 metra
Gurth-Spaçi(Qershiza) 600-760 metra
Gurth-Spaçi(Grykë) 740-850 metra
KAÇINARI
Fshati Lartësia mbi nivelin e detit në metra
Arrëzi 700-825 metra
Kuzhneni 560-700 metra
FANI
Fshati Lartësia mbi nivelin e detit në metra
Konaj 710-930 metra
Konaj(Bathore) 720-800 metra
Livadhet e Konajve 970-1050 metra
Shëngjini 700-930 metra
Xhuxhë(Lashtë) 690-730 metra
Xhuxhë(Bizhez) 800-960 metra
Xhuxhë(Lari) 1050-1250 metra
Dardhaz 740-790 metra
Kujt 600-700 metra
Petoq 660-800 metra
Batra 900-960 metra
Thirra 700-930 metra
Domgjoni(Ferthi) 930-970 metra
Domgjoni(Vau) 570-720 metra Domgjoni(Arat e Gjata) 685-780 metra Sangu 600-670 metra
Hebe 710-830 metra
Veçojmë:
- Nuk janë më fshatra me këto emërtime: Fang –Limaj, Ujë-Lurth, Ujë- Shtrez.
- Dy fshatra kanë ndryshuar emrin: Bardhaj (Bozhiq), Shëmria (Guri Bardhë).
- Dy fshatra janë me emrin Zajs: në Selitë dhe Orosh.
- Dy vendbanime kanë emrin Kurbnesh: qyteti Kurbnesh dhe fshati Kurbnesh.
- Shpali, ish qendra e nënprefekturës, qendra e rrethit Mirditë , qendër komune dhe lokaliteti, asnjëherë nuk ka qenë fshat më vete.
- Fshatra me përcaktorin i “Epër”: Rrethi Epër, Malaj Epër, Perlat Epër, Kthella Epër.
- Dy fshatra kanë emërtimin Katund: Katundi i Vjetër(Rubik) dhe Katund i Ri(Fan).
- Fshatra me emërtime nga format e relievit dhe element të hidrografisë: Fushë-Lumthi, Kodër-Rrësheni, Kodër-Spaçi, Grykë-Oroshi, Vau-
Shkjeza, Zallë-Xhuxha.
- Me 1991, pesë fshatra me popullsi mbi 1000 banorë ishin: Repsi, Fushë-Lumthi, Proseku, Perlati-Qendër, Perlati-Epër.
- Në vitin 2018 Mirdita nuk ka asnjë fshat me 1000 banorë.
- Bulshiza(Rubik) nuk është më fshat, është pjesë e qytetit Rubik.
- Në 100 fshatrat turistik të Shqipërisë: Katundi Vjetër(Rubik) dhe Grykë-Oroshi.
- Fshatra me lartësi mbi 1000 metra mbi nivelin e detit: Nënshejti (1060-1240 metra), Lajthiza (1060-1230 metra), Xhuxha (Lari) 1050-
1250 dhe Kumbulla 1080-1120 metra.