Shko te përmbajtja

Primozh Trubar

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Primož Trubar
Primož Trubar, woodcut by Jacob Lederlein, 1578
Primož Trubar, woodcut by Jacob Lederlein, 1578
Lindi8 qershor 1508
Rašica, Duchy of Carniola
(now Slovenia)
Vdiq28 qershor 1586
Derendingen, Duchy of Württemberg
(now Germany)
ProfesioniProtestant Reformer
LëvizjetLutheranism

Primozh Trubar ose Primus Truber (1508 – 28 qershor 1586) [1] ishte një reformator protestant slloven i traditës luterane, i njohur kryesisht si autori i Abecedariumit të parë si edhe librit të parë të shtypur në gjuhën sllovene, [2] themeluesi dhe mbikëqyrësi i parë i Kishës Protestante të Dukatit të Karniolës, dhe për konsolidimin e gjuhës sllovene . Trubar prezantoi Reformimin në Slloveni, gjë që shkaktoi reagimin e Habsburgëve austriakë drejt Kundërreformimit, të cilin e mbijetoi një komunitet i vogël protestant. Trubar është një figurë kyçe e historisë sllovene dhe në shumë aspekte një personalitet i madh historik. [1] [3]

Biografia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Trubari lindi në fshatin Rašica [4] (tani në Komunën e Velike Lašče ) në Dukatin e Karniolës, atëherë nën sundimin e Habsburgëve . Në vitet 1520–1521 ai ndoqi shkollën në Rijeka, [4] në vitet 1522–1524 vazhdoi shkollimin e tij në Salzburg . Prej andej shkoi në Trieste nën kujdesin e peshkopit katolik romak Pietro Bonomo, ku u lidh me shkrimtarët humanistë, në veçanti me Erazmin e Roterdamit . [5] Në vitin 1527, peshkopi Pietro Bonomo i caktoi Trubarit një pozicion prifti në Loka pri Zidanem Mostu . [5] Në vitin 1528 ai u regjistrua në Universitetin e Vjenës, por nuk i përfundoi studimet. Në vitin 1530 ai u kthye në tokat sllovene dhe u bë predikues në Lubjanë, ku jetoi deri në vitin 1565. Ndërsa ishte në Lubjanë, ai jetoi në një shtëpi, në Sheshin e Peshqve ( Ribji trg ) të sotëm, në pjesën më të vjetër të qytetit. Jeta në Lubjanë pati një ndikim të thellë në punën e tij, ai e konsideronte Lubjanën kryeqytetin e të gjithë sllovenëve për shkak të pozicionit të saj qendror në zemër të tokave sllovene dhe sepse banorët e saj flisnin sllovenishten si gjuhë të parë, ndryshe nga disa qytete të tjera në Slloveninë e sotme. Është vlerësuar se në periudhën e Trubarit, rreth 70% e 4000 banorëve të Lubjanës merrnin pjesë në meshë në sllovenisht. [6] Ishte gjuha e Lubjanës që Trubari e mori si bazë të asaj që më vonë u bë sllovenishtja standarde, me një shtesë të vogël të të folurit të tij amtar, domethënë dialektit të Karniolinës së Poshtme . [6] Trubari e konsideronte të folurën e Lubjanës si më të përshtatshmen, pasi tingëllonte shumë më fisnike sesa dialekti i tij i thjeshtë i qytetit të tij të lindjes, Rašica . [7] Vendimi i tij për të shkruar në variantin e Lubjanës u pranua më vonë edhe nga shkrimtarë të tjerë protestantë, të cilët gjithashtu jetuan në Lubjanë gjatë kohës së Trubarit. Ai gradualisht u anua drejt protestantizmit dhe u dëbua nga Lubjana në vitin 1547.

Në vitin 1550, ndërsa ishte predikues protestant në Rothenburg, ai shkroi dy librat e parë në sllovenisht, Catechismus dhe Abecedarium, të cilët u shtypën atë vit në Schwäbisch Hall nga Peter Frentz. [8] Catechismus përmbante gjithashtu dorëshkrimin e parë muzikor slloven të shtypur.

Gjithsej, Trubar shkroi 22 libra në sllovenisht dhe dy libra në gjermanisht. Ai ishte i pari që përktheu pjesë të Biblës në sllovenisht. Pas këshillës së Pier Paolo Vergerio, ai përktheu Ungjillin e Mateut në vitin 1555 dhe deri në vitin 1577 botoi në tre pjesë përkthimin e të gjithë Dhiatës së Re . [4] Në periudhën midis viteve 1561 dhe 1565, Trubar ishte menaxheri dhe mbikëqyrësi i Institutit Biblik të Sllavëve të Jugut . [9] Me mendësi eskatologjike, ai u përpoq gjithashtu të prozelitizonte myslimanët në Turqi me librat e tij.

Trubar vdiq në Derendingen, Perandoria e Shenjtë Romake (tani pjesë e qytetit të Tübingen, Gjermani), ku është varrosur edhe ai. [2] [10]

Përkujtimi

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Monumenti i Primož Trubar nga Franc Berneker . Mermer i bardhë, 1910. Statuja qëndron në Trubar Park përballë Muzeut të Artit Modern në Lubjanë.

Më 4 qershor 1952, rruga Šentpeterska cesta në Lubjanë u riemërua Trubarjeva cesta sipas Trubarit. Është një nga rrugët më të vjetra në qytet, e përmendur për herë të parë në vitin 1802, dhe fillon në Prešernov trg (Sheshi Prešeren), i emëruar sipas poetit kombëtar të Sllovenisë. Rruga aktualisht njihet për përqendrimin e lartë të restoranteve etnike. [11]

Në vitin 1986, televizioni slloven prodhoi një serial televiziv, me regji të Andrej Strojan me skenar të shkruar nga Drago Jançar, në të cilin Trubar u luajt nga aktori slloven Polde Bibič .

Trubari u përkujtua në kartëmonedhën 10 tolarëshe [12] në vitin 1992 dhe në monedhën sllovene 1 euro në vitin 2007. Në vitin 2008, Qeveria e Sllovenisë shpalli Vitin e Primož Trubarit dhe 500-vjetori i lindjes së Trubarit u festua në të gjithë vendin. [13] U lëshua një monedhë përkujtimore prej 2 eurosh dhe një pullë postare. [14] [15] [16] Një ekspozitë kushtuar jetës dhe veprës së Primož Trubarit dhe arritjeve të Lëvizjes Reformuese Sllovene u shfaq në Muzeun Kombëtar të Sllovenisë nga 6 marsi deri më 31 dhjetor 2008.

Në vitin 2009, Shoqata e Forumit Trubar botoi Katekizmin dhe Abecedariumin e Trubarit në sllovenishten moderne, në një botim shkencor që përfshin si sllovenishten e epokës Trubar ashtu edhe përkthimin modern slloven me shënime shkencore. [17] "Predikimi mbi Besimin", një pjesë e Katekizmit, është i disponueshëm në sllovenishten moderne, anglisht, gjermanisht dhe esperanto.

Që nga viti 2010, 8 qershori përkujtohet në Slloveni si Dita e Primož Trubar. [18] Google festoi 505-vjetorin e lindjes së tij me një Google Doodle të dedikuar për të. [19]

Busti i Primož Trubar në Lendava

Shih edhe

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Lidhje të jashtme

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Referime

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
  1. 1 2 Voglar, Dušan (30 maj 2008). "Primož Trubar v enciklopedijah in leksikonih I" [Primož Trubar in Encyclopedias and Lexicons I]. Locutio (në sllovenisht). Vëll. 11 no. 42. Maribor Literary Society. Marrë më 7 shkurt 2011.
  2. 1 2 "Trubar Primož". Slovenian Biographical Lexicon. Slovenian Academy of Sciences and Arts. Arkivuar nga origjinali më 4 nëntor 2013. Marrë më 25 prill 2013. {{cite news}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  3. ↑ "Trubar Year Dedicated to Father of Slovenian Written Word (feature)". 2 janar 2008. Arkivuar nga origjinali më 2 nëntor 2013. Marrë më 7 shkurt 2011. {{cite news}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  4. 1 2 3 "Digitalna knjižnica Slovenije - dLib.si". {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  5. 1 2 Stanko Janež (1971). Živan Milisavac (red.). Jugoslovenski književni leksikon [Yugoslav Literary Lexicon]. Novi Sad (SAP Vojvodina, SR Serbia: Matica srpska. fq. 543–544. {{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  6. 1 2 Rigler, Jakob (1965). "Osnove Trubarjevega jezika". Jezik in Slovstvo. 10 (6–7). {{cite journal}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  7. ↑ Rigler, Jakob (1968). "Začetki slovenskega knjižnega jezika. The Origins of the Slovene Literary Language, Ljubljana: Slovenska akademija znanosti in umetnosti". Razred Za Filoloske in Literarne Vede. 22. {{cite journal}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  8. ↑ Ahačič, Kozma (2013). "Nova odkritja o slovenski protestantiki" [New Discoveries About the Slovene Protestant Literature] (PDF). Slavistična revija (në sllovenisht dhe anglisht). 61 (4): 543–555.
  9. ↑ Society 1990, f. 243.
  10. ↑ Simoniti, Primož (1980). "Auf den Spuren einer Aristophanes-Handschrift". Linguistica. 20: 21. doi:10.4312/linguistica.20.1.21-33. Marrë më 27 qershor 2018. {{cite journal}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  11. ↑ "Trubarjeva Cesta, Ljubljana's Ethnic Food Centre". www.total-slovenia-news.com (në anglishte britanike). Arkivuar nga origjinali më 19 tetor 2021. Marrë më 2019-07-08.
  12. ↑ "Banka Slovenije". Arkivuar nga origjinali më 7 korrik 2022. Marrë më 14 shkurt 2026. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  13. ↑ "The Year of Trubar 2008". Coordinating Committee for State Celebrations, Government of Slovenia. Protocol of the Government of the Republic of Slovenia. Government of the Republic of Slovenia Communication Office. Arkivuar nga origjinali më 29 tetor 2011. Marrë më 7 shkurt 2011. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  14. ↑ "Kovanci - DBS d.d." Arkivuar nga origjinali më 3 tetor 2011. Marrë më 26 qershor 2011. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  15. ↑ "The Euro – €2 Commemorative Design 2008 – Slovenia". 22 maj 2008. Marrë më 22 maj 2008. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  16. ↑ "Prominent Slovenes". Post of Slovenia. 22 maj 2008. Marrë më 7 shkurt 2011. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  17. ↑ "First Slovenian Book Available in Modern Slovenian". Slovenian Press Agency. 23 tetor 2009. {{cite news}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  18. ↑ "Slovenia Gets Primoz Trubar Day". Slovenia Press Agency. 18 qershor 2010. Arkivuar nga origjinali më 25 mars 2012. Marrë më 7 shkurt 2011. {{cite news}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
  19. ↑ "Doodles/2013". Google inc. Marrë më 8 qershor 2013. {{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri |language= (Ndihmë!)
Marrë nga "https://sq.wikipedia.org/w/index.php?title=Primozh_Trubar&oldid=2938962"