Romaniku i Parë

Atriumi dhe façata e Bazilikës së Sant'Ambrogio-s, Milano

Romaniku i Parë, ose Romaniku Lombard ishte një nga format e para të Arkitekturës Romanike në Evropë, nga shekulli X dhe fillimi i shekullit të XI. Ai u zhvillua në rajonin e Lombardisë (në atë kohë termi përfshinte të gjithë Italinë Veriore], ) dhe do të ndikonte një pjesë të madhe të Italisë, deri në Umbria, në Marke, në veri të Lacios, dhe pjesërisht edhe në Pulia dhe Sardenjë. Midis dakadave të fundit të shekullit të XI dhe shekullit të XII ai do të përhapej edhe në Katalonjë dhe Francë.

Lombardia qe zona e parë italiane që përvetësoi risitë artistike të përtej Alpeve, falë tashmë zhvendosjes shekullare të artistëve lombardë në Gjermani dhe anasjelltas, por mbi të gjitha që do të eksportonte teknikat ndërtimore të përparuara si për shembull voltat në gurë dhe karaktere stilistike si harqet pensilë dhe lezenat (jo rastësisht në Francë quhen bandes lombardes).

Nga viti 2007 Këshilli i Evropës ka promovuar një Itinerar Kulturor të Këshillit të Evropës të ideuar për të vlerësuar, studjuar dhe promovuar trashëgiminë artistike dhe njohjen e Artit Romënik në Evropë: Trans-Romanica, duke identifikuar, në kuadrin e Romanikut Lombard, tre monumente me interes të veçantë: Katedralen e Modenës, Bazilika e San Michele Maggiore-s në Pavia dhe Abacinë e Vezzolano-s.

Sfondi historik dhe gjeografik

Kisha e Sant Climent de Taüll, Katalonjë

Gjatë çerekut të parë të shekullit të XI, shumë veprimtari arkitekturore nga grupe të përbëra nga mjeshtra dhe muratorë lombardë, punonin përgjatë një pjese të madhe të Evropës dhe territoreve katalane, duke ndërtuar faltore mjaft të njëtrajtshme, disa nga të cilat ekzistojnë edhe sot. Për një zonë të konsiderueshme ky proçes i përhapjes artizanale do të fillonte në Lombardi dhe lombardus do të bëhej një fjalë për ndërtues në një periudhë të hershme. Stili i Romanikut të Parë në këtë mënyrë mund të konsiderohet si stili i kësaj përhapjeje arkitekturore italiane.

Promovuesi dhe sponsorizuesi i madh i këtij arti në Katalonjë ishte Abati Oliba, murg dhe abat i Manastirit të Ripollit, që në vitin 1032 porositi zgjerimin e strukturës së kësaj ndërtese me një façatë me dy kulla, plus një transept, i cili përfshinte shtatë absida, të gjitha të dekoruara së jashtmi me zbukurime lombarde harqesh të verbëra dhe fashash vertikale.

Afërsia gjeografike i këtij rajoni iberik me pjesën tjetër të Evropës, do të rezultonte në shfaqjen e Artit Romanik të sjellë në Katalonjë. Ndërsa arti dështoi të hidhte rrënjë në pjesën tjetër të Gadishullit Iberik deri në gjysmën e dytë të shekullit të XI, ka shumë shembuj të pranisë së tij në kontetë katalanase përpara kësaj kohe. Megjithëse ky stil nuk mund të konsiderohet plotësisht Romanik, zona përmbante shumë nga karakteristikat përcaktuese të këtij stili artistik.

Njohja dhe terminologjia

Arkitekti katalan Josep Puig i Cadafalch sugjeron se çfarë konsiderohej më parë si formë e vonë e Arkitekturës Para-Romanike në Katalonjë, bartëte veçori të Romanikut dhe kështu e klasifikon atë si Romaniku i Parë (primer románic). Kishat e Romanikut të Parë të Vall de Boí u shpallën një monument i trashëgimisë botërore nga UNESCO-ja në nëntor 2000.

Për të shmangur termin Para-Romanik, i cili shpesh përdoret me një kuptim shumë më të gjerë sesa përshtatet përgjithësisht për t’iu referuar Artit Mesjetar dhe Artit Paleokristian dhe në Spanjë mund ti referohet gjithashtu formave artistike Visigote, Asturiane, Mozarabike dhe Republación, Puig i Cadafalch parapëlqente të përdorte termin Romaniku i Parë ose Arti i Parë Romanik për të përkufizuar ato pararendje katalanase të vetë Romanikut.

Arkitektura

Brendësia e Bazilikës së Sant'Ambrogio-s, Milano

Lombardia

Një nga kishat e para të mbijetuara, me elemente domethënëse të stilit romanik është Bazilika e Santa Maria Maggiore-s në Lomello, e ndërtuar midis viteve 1025 dhe 1050, me ndikime të forta të Arkitekturës Otoniane: qe një nga kishat e para në Itali që u mbulua në navatat anësore nga volta të kryqëzuara, në vend të travaturave tradicionale. Në brendësi, në vend të kolonadave bazilikore, gjenden shtylla me dy gjysmë-kolona të bashkangjitura anash. Gjysmë-kolonat mbajnë harqet ndarëse, ndërsa shtyllat zgjaten në parasta deri në mbajtëset e tavanit, ku gjejnë vend disa harqe të mëdhenj origjinalë tullash, që përshkojnë navatën qendrore. Konfigurimi i veçantë i zgjatimit të shtyllave dhe të gjysmë-kolonave bënë që blloqet e mbivendosur (në vend të kapiteleve) krijojnë një lloj dekorimi në formë kryqi mbi faqet e mureve.

Po ashtu me ndikim gjermanik është Abacia e vogël e San Pietro al Monte në Civate, ku janë të pranishme dy absida të vendosura në anë të kundërta, sipas modelesh karolinge.

Në zonën e Komos rimeren modelet evropiano-veriorë, siç tregon Bazilika e Sant'Abbondio-s, me pesë navate me mbulim me trarë druri, ku është e pranishme një kambanore e dyfishtë në stilin e Westwerk gjermanë. Veçori të tjera janë prania e hershme e arqeve të verbër dhe lezenave në muraturën e jashtme, ndërtuar me gurë vendorë në vend të tullave tipike të përdorura në Milano dhe në Pavia.

Bazilika e San Michele Maggiore-s në Pavia

Midis fundit të shekullit të XI dhe fillimit të shekullit të XII, në një stil romanik tashmë të pjekur, do të rindërtohej Bazilika e Sant'Ambrogio-s në Milano, duke e pajisur me volta të kryqëzuara me brinjëzime dhe një dizajn shumë racional, me një përputhje të përsosur midis dizajnit në plan dhe elementeve të ngritura. Në praktikë çdo hark i voltave mbështetet mbi një gjysmë-shtyllë ose gjysmë-kolonë të vetën që pastaj grupohen në shtyllën me fashë, seksioni horizontal i të cilës nuk është në këtë mënyrë i rastësishëm, por i lidhur ngushtësisht me atë që mbështet. Façata (e quajtur a capanna) paraqet dy lozha të mbivendosura, ajo e poshtme ka tre harkada të njëllojta dhe ribashkohet me perimetrin e jashtëm të portikut, ajo e sipërme ka pesë harkada që shkallëzohen në lartësi duke ndjekur profilin e pjerrësive. Paraqet edhe harqe pensile, do me thënë rreshta harqesh të vegjël të plotë që "përngjasojnë" kornizën katshënuese dhe pjerrësitë. Ndërsa kuadriportiku ndjek strukturën e mëparshme paleokristiane, megjithëse tashmë do ta kishte ndryshuar funksionin: jo më i gjatë për të mbajtur katekumenët, por seli mbledhjesh dhe asamblesh fetare apo civile.

Izolimi stilistik i Sant'Ambrogio-s së Milanos nuk duhet të dallohej sa sot përkundrejtë periudhës së rindërtimit, kur ekzistonin monumente të tjera që sot kanë humbur apo janë modifikuar rëndshëm përgjatë shekujve, si katedralet e Pavias, Novarës dhe Verçelit. Megjithatë mbeten gjurmë të modelit të Sant'Ambrogio-s te Kisha e Santi Celso e Nazaro, po në Milano, apo në kisha ekstraurbane si Kisha e San Sigismondo-s në Rivolta d'Adda.

Rotonda e San Tomè-së

Rotonda e San Tomè-së, i konsideruar si monumenti i vetëm i Romanikut të Pjekur, e gjendur në provincën e Bergamos dallon për planin rrethor, për harmoninë e volumeve cilindrike të mbivendosura, për origjinalitetin e strukturës së brendshme të ndarë nga kolona kufizuese dhe kapitele me bukuri të veçantë dhe vlerë artistike.

Matroneu i mbivendosur ndaj trupit kryesor karakterizohet edhe ai, nga kolona të mbivendosura ndaj atyre të trupit të poshtëm, të kulminuara nga kapitelë të skalitur me motive të ndryshme që riprodhojnë zbukurime longobarde, episode biblike dhe figura zoomorfe. Fari e përmbyll strukturën duke krijuar një efekt të madh magjepseje dhe elegance të lartë.

Shembuj të tjerë kishash romanike lombarde me plan rrethor janë Katedralja e Vjetër e Breshias dhe Rotonda e San Lorenzo-s në Mantova.

Zhvillime të tjera dëshmohen për shembull nga Bazilika e San Michele Maggiore-s në Pavia, me façatën e përbërë nga një profil i vetëm i madh pentagonal me dy pjerrësira, i ndarë në tre pjesë nga kontraforta me fasha, dhe në pjesën e lartë, e dekoruar nga dy galeri simetrike harqesh mbi kolonëza, që ndjekin profilin e mbulimit; zhvillimi i fortë në lartësi theksohet edhe nga vendosja e dritareve, të përqëndruara në zonën qendrore. Dekorimi i jashtëzakonshëm me fasha të skalitura që e përshkojnë horizontalisht të gjithë façatën sot është e kompromentuar rëndë nga degradimi i gurëve ranorë në të cilin do të skaliteshin.

Modeli i San Michele-s do të rimerej edhe në kishat paveze të San Teodoros dhe të San Pietro in Ciel d'Oro (shenjtëruar në vitin 1132), dhe do të zhvillohej në Katedralen e Parmës (fundi i shekullit të XII-fillimi i shekullit të XIII).

• Shembuj në Lombardi
• 
  Absidat e Bazilikës së Sant'Abbondio-s (Komo, shekulli XI)
• 
  Absida e Bazilikës së San Fedeles (Komo)
• 
  Kompleksi monumental i Gallianos
• 
  Rotonda e San Lorenzo-s në Mantova
• 
  Katedralja e vjetër e Breshias
• 
  Bazilika e San Pietro in Ciel d'Oro
• 
  Kisha e San Teodoros, Pavia.

Emilia

Katedralja e Modenës

Pjesa më e madhe e qyteteve romake përgjatë Via Emilia u pajisën në këtë periudhë me katedrale monumentale, midis të cilave ruajnë edhe sot të dukshme planin mesjetar Katedralja e Parmës, Katedralja e Modenës dhe Fidencës, ndërsa Katedralja e Rexho Emilias do të ndryshohej rëndshëm në shekujt pasues.

Katedralja e Modenës është dëshmi e mbijetuar në mënyrën më të plotë. Një gur në muraturën e jashtme të absidës krysore mban si datë themelimi 23 majin e vitit 1099, duke treguar edhe emrin e arkitektit, magister Lanfranco, me origjinë lombarde (ndoshta nga Komo), edhe pse studimet e fundit hamendësojnë një origjinë të tijën veroneze. Do të ndërtohej në pak dekada, për këtë nuk paraqet elemente domethënëse gotike. Me tre navata pa transept dhe me tre absida, ishte e mbuluar fillimisht nga kapriata druri, që do të zëvendësoheshin me volta të kryqëzuara me harkim të ngushtë gjatë shekullit të XV.

Faqet e navatës qendrore mbështeten mbi shtylla të alternuara me kolona dhe paraqesin një triforium me trifore që simulojnë një matrone fiktiv dhe një kleristor, ku happen dritaret. Së jashtmi artikulimi i hapsirës pasqyron atë të brendshme, me një varg të vazhdueshëm lozhash në lartësinë e "matroneut", që rrethojnë gjithë katedralen, të mbyllura nga harkada të verbëra. Façata me pendente pasqyron formën e brendshme të navatave dhe ndahet në tre pjesë nga dy parasta të fuqishme, ndërsa qendra është e mbizotëruar nga portali me protir me dy kate (ndërsa rozeta dhe portalet anësore janë më të vona). Me vlerë dhe rëndësi të jashtëzakonshme është korredi skulpturor i përbërë nga relievet e shquara të Viligelmos dhe ndjekësve të tij.

Katedralja e Parmës do të nisej në fund të shekullit të XII dhe do të përfundonte përgjatë Dyqintës, me kambanoren dhe protirin në façatë. Katedralja paraqet një plan shumë kompleks, mbi të gjitha në zonën absidale dhe në transeptin e madh, gjithashtu e kurorëzuar nga absida në të dy krahët. Edhe këtu si në Modena dhe në veçanti si në Pavia, façata formohet nga lozha pensile, qoftë të pjerrët, nën pendete, ashtu dhe në një rend të dyfishtë horizontal, që krijojnë një efekt ritmik dritëhijesh bashkë me polikrominë delikate për shkak të përdorimit të gurëve të ndryshëm: gurë ranorë, gurë gri dhe mermer të kuq të Veronës.

Parma është e shquar për veprat skulpturore të Benedetto Antelami-t. Ndërtimi i katedraleve të Piaçencës, Parmës, Rexhios, Modenës, Ferrarës do të sanksiononte afirmimin e Periudhës Komunale, ku komunat në lindje përfaqësonin vazhdimësinë ideale me municipium e lavdishëm romak. Modeli arkitekturor romanik pajton planin e bazilikës romake me strukturën kishtare borgonjeze.

E afërt nga datimi dhe nga stili është Katedralja e Piaçencës, e ndërtuar me nismë të komunës pas fitimit të autonomisë (1126). Në Piaçenca do të punonte gjithashtu skulptori Niccolò. Me interes të veçant janë Abacia e Nonantolës, Katedralja e Fidencës dhe komplekso Santo Stefano në Bolonja.

• Shembuj në Emilia-Romanja
• 
  Katedralja e Parmës
• 
  Katedralja e Piaçencës
• 
  Katedralja e Rexho Emilias (e modifikuar në vijim)
• 
  Abacia e Nonantolës
• 
  Bazilika e Santo Stefanos në Bolonja

Zona të tjera ndikimi në Itali

Katedralja e San Ciriaco-s, Ankona

Një prejardhje e drejtpërdrejtë e stilit të Katedrales së Modenës është Bazilika e San Zenos në Verona, ku janë referuar gati të gjitha elementet arkitekturore, nga façata me pendente tripjesëshe, te galeria e lozhave (megjithëse këtu e interpretuar me kolonëza të dyfishta), te panelet e mëdha skulpturore pranë portalit, deri te artikulimi i brendshëm. Pjesa tjetër e Venetos mbizotërohej nga ndikimet bizantine që filtroheshin nga Venecia, por një referim i mënyrave lombarde është e pranishme në dy rendet e lozhave përgjatë zonës absidale të Katedrales së Muranos.

Në Piemont ndikimet lombarde bashkohen me atë të Romanikut Francez, provencal, si te Sacra di San Michele apo te Kisha e Santi Pietro e Orso në Aosta. Në Liguri gjuha stilistike lombarde filtrohet më tej dhe përzihet me ndikime pizane dhe bizantine, si te Katedralja e Ventimiglia-s apo te kishat gjenoveze të Santa Maria di Castello, San Donatos, Santa Maria delle Vigne dhe San Giovanni di Pré, duke përfshirë korredet skulpturore origjinale.

Bazilika e San Zenos, Verona

Edhe në Toskanë dhe në Umbria disa kisha paraqesin ndikime lombarde, megjithëse të kombinuara me elemente më klasike, të mara nga mbetje të lashtë të mbijetuara. Është rasti i Abacisë së Sant'Antimos, i Bazilikës së Santa Maria Infraportas në Foligno, të kishave të San Salvatores në Terni apo Santa Maria Maggiore-s në Asizi, të Katedrales së Todit.

Në Marke modelet e ofruara nga arkitektura emiliane do të ripërpunoheshin me origjinalitet dhe të kombinuara me elemente bizantine. Për shembull Kisha e Santa Maria di Portonovo në Ankona (mesi i shekullit të XI) apo Katedralja e San Ciriaco-s (fundi i shekullit të XI-1189), paraqesin një planimetri me kryq grek me një kupolë në kryqëzimin e krahëve dhe një protiri në façatë, që inkuadrojnë një portal fortësisht tër prirëta.

Kioskëz me kolonëza ofitike e Kishës së San Pietro di Bosa, atribuar Anselmo da Como

Edhe në Lacion veriore ndikimet lombarde do të filtroheshin nëpërmjet Umbries dhe të të pasuroheshin me traditën e pandërprerë klasike: në Montefiascone me Kishën e San Flavianos (fillimi i shekullit të XII), në Tarquinia me Kishën e Santa Maria in Castello (e nisur në vitin 1121), në Viterbo me më shumë bazilika (Santa Maria Nuova, San Francesco a Vetralla, katedralja, San Sisto, San Giovanni in Zoccoli).

Në Sardenjë në shekujt e X dhe të XI shfaqet një «prirje e posaçme » përkundrejtë dy rrymave të reja lombarde dhe toskane, që shpesh shkrihen duke prodhuar rezultate të papara. Si në rastin e Kishës së San Nicola di Trullas (para vitit 1115) në Semestene (SS), nga kapela palatine e Santa Maria del Regno (1107) në Ardara apo të San Nicola di Silanis (para vitit 1122) të Sedinit (SS), Bazilika e San Simplicios në Olbia (shekulli XI-XII) dhe Kisha e Santa Maria di Betlem në Sasari (shekulli XII), vetëm për të përmendur disa.

Në periudhën e vonë bëjnë pjesë Kisha e San Pietro di Zuri (Ghilarza), në façatën e të cilës shfaqet një mbishkrim që përkujton datën e shenjtërimit, më 1291, dhe mjeshtrin që zbatoi punimet: Anselmo da Como. Të njëjtit autor i janë atribuar ndërhyrjet në façatën e Kishës së San Pietros (1053-1073, të ripërpunuara në shekullin e XIII) në Bosa (OR), ku në kulmin e e façatës shfaqet një kioskë me kononëza ofitike.

• Shembuj të tjerë të ndikimit
• 
  Santi Maria e Donato, Murano
• 
  San Donato, Gjenova
• 
  Bazilika e Santa Maria Infraportas, Foligno
• 
  Kisha e San Pietro di Zuri (Ghilarza) e Anselmo da Como

Romaniku i Parë jashtë Italisë

Katalonjë

• Sant Pere de Roda, themeluar në vitin 943, fillimi i ndërtimit rr. 950
• Manastiri Ripoll. I përfunduar dhe shenjtëruar në vitin 977
• Kisha e Sant Vicenç në Cardona, filluar në vitin 1029 dhe shenjtëruar në vitin 1040
• Sant Cristòfol i Begetit
• Sant Pere i Besalúsë
• Sant Vicenç i Besalúsë
• Manastiri i Sant Miquel, Cruïlles
• Sant Vicenç i Espinelves
• Një pjesë e Katedrales së Gironës
• Manastiri i Sant Pere de Galligans në Girona
• Sant Nicolau në Girona
• Saint Cecil i Molló-s
• Kisha e Sant Joan në Palau-Saverdera
• Manastiri i Sant Quirze de Colera në Rabós d'Empordá
• Manastiri i Sant Aniol d'Aguja
• Manastiri i Santa Maria i Vilabertran
• Kishat e Santa María dhe Sant Clement në Taüll, Sant Feliu, Sant Joan de Boí, Santa Maria de l'Assumpció, Santa Maria de Cardet, la Nativitat de Durro, Ermita de Sant Quiric dhe Santa Eulàlia, në Vall de Boí
• Kishat Santa Marias, Sant Pere dhe Sant Miquel në Terrassa
• Kisha e Sants Just i Pastor, në Son (Pallars Sobirà)

• Shembuj në Katalonjë
• 
  Abacia e Sant Martí del Canigó, Roussillon (rr. 1020)
• 
  Katedralja e Vikut, Katalonjë (rr. 1030)
• 
  Manastiri i Santa Maria de Ripoll, Ripoll, Katalonjë (rr. 1040)
• 
  Manastiri i Sant Pere de Rodes, Alt Empordà, Katalonjë (rr. 1050/1100)
• 
  Kisha e Sant Climent de Taüll, Vall de Boí, Katalonjë (rr. 1120)

Huesca dhe Valladolid

• Kisha e San Caprasios në Santa Cruz de la Serós (Huesca)
• Manastiri i San Pedro de Siresa (Huesca)
• Kisha e San Adrián de Sasave (Huesca)
• Kisha e Baros (Huesca)
• Kisha e Asiesos (Huesca)
• Kisha e Binacua-s (Huesca)
• Kishat e Serrablo (Huesca), e debatuar nëse i përkasin Romanikut të Parë apo mozarabikut: Ordovés, Rasal, Lasieso, Arto, Isún, Satué, Lárrade, San Juan de Busa, Oliván, Orós Bajo, Susín, Basarán (tani në Formigal), Otal, San Juan de Espierre dhe San Bartolomé de Gavín.

• Eremitëria e Nuestra Señora de la Anunciada, në Urueña

Francë

• Kisha e Saint-Étienne, Vignory (1050–1057)
• Saint Philibert at Tournus
• Saint-Martin-du-Canigou, fillimi i vitit 1001

• Shembuj në Francë dhe Gjermani
• 
  Abacia e Saint-Philibert-it në Tournus, Saône-et-Loire, Burgundi (rr. 1020)
• 
  Kisha e Saint-Martin de Chapaize, Burgundi (rr. 1030)
• 
  Katedralja e Uzeshës, Uzesha, Ocitania, Provencë (rr. 1100)
• 
  Façata lindore e Katedrales së Sprejerit, rr. 1050, Rainland-Palatinate
• 
  Elementet të Stilit Lombard të Abacisë së Maria Laach, rr. 1100-1230, Glees, Laacher See, Rainland-Palatinate
• 
  Bazilika e Kuirinus-Mynsterit në Neuss, Rini Verior dhe Vestfalia (rr. 1210–1250)

Skulptura

Mjeshtrat komotinë

Mes mjeshtrave të parë të Romanikut Lombard janë një varg mjeshtrash anonimë që do të punonin fillimisht në zonën e Komos (dhe prandaj të quajtur mjeshtra komotinë. Këta skulptorë zhvendoseshin shumë dhe vepra e tyre është dokumentuar në të gjitha kodrat para-alpine, në Ultësirën Padane, në Kanton Tiçino dhe disa prej tyre do të shtyheshin të punonin deri në Gjermani, Danimarkë dhe Suedi.

Midis veprave më të mira të kësaj shkolle janë dekorimet e jashtme të Bazilikës së Sant'Abbondio-s në Komo, apo kori i Bazilikës së San Fedeles, po në Komo, me figura zoomorfe, përbindësha, grifonë, etj.

Në këto paraqitje figurat njerëzore janë të rralla dhe të karakterizuara nga një pamje e parafinuar dhe pak realiste. Shumë të shquara janë mjeshtritë në paraqitjen e kafshëve dhe gërshetimeve të ndërlikuara bimore, për shkak ndoshta të faktit se mundtë bazoheshin në modele rrobash dhe sendesh të tjera lindore. Relievi është i sheshtë dhe i stilizuar, i gjerë është përdorimi i trapanit për të krijuar një shkëputje të qartë me sfondin, me thellësi të ngulitur, për ti dhënë efekte dritëhijëzimi.

• Punime nga mjeshtrat komotinë
• 
  Relieve të mjetrave komotinë, Museo di arte sacra di Massa Marittima
• 
  Portiri i Kolegjit të San Quirico d’Orcia, rr. 1080, që i atribuohet mjeshtërve komotinë
• 
  Relieve të të ashtuquajturit Portiku i dragoit, shekulli XI-XII, Bazilika e San Fedeles
• 
  Reliev i një amboni nga mjeshtrit komotinë në Katedralen e Massa Marittima, rr. 1190
• 
  Relieve të mjeshtërve komotinë në Museo di arte sacra di Massa Marittima
• 
• 
  Hollësi e protirit të Bazilikës së Sant’Abbondios në Komo
• 
  Vaskë pagëzimore e Katedrales së Massa Marittima, nga Giroldo di Jacopo da Como, 1267
• 
  Fragment i relievit të pulpitit me Anuncimin, nga Giroldo di Jacopo da Como, 1274, Museo diocesano di San Miniato
• 
  Skulptura të Anuncionit me Shën Faustinën, Giroldo di Jacopo da Como, Museo Nazionale di Villa Guinigi
• 
  Harkada e hyrjes së Kishës së San Pier Maggiore, punim i Guido da Como, Pistoia
• 
  Pulpiti i Gudo da Como, 1250, Kisha e San Bartolomeo in Pantano, Pistoia
• 
  Protiri i Luanëve të Katedrales së Shenjtëve Pjetër dhe Pal, Königslutter, Saksonia e Ulët, themeluar në vitin 1135, ku dokumentohet prania e mjeshtërve komotinë
• 
  Reliev i i mjeshtrave komotinë në Katedralen e shenjtëve Pjetër dhe Pal të Königslutter-it, Saksonia e Ulët,
• 
  Kapitele të Katedrales së Königslutter-it, Saksonia e Ulët

Viligelmo

Krijimi i Evës, Viligelmo, në Katedralen e Modenës

Viligelmo është mjeshtri i skulpturave të façatës së Katedrales së Modenës, emri i të cilit është përcjellë nga një pllakë e vendosur në katedrale, ku qytetarët mirënjohës do të skalisnin një frazë në lavdërim të mjeshtrit.

Për Modenën skaliti relieve të ndryshme midis fundit ë shekullit të XI dhe fillimit të shekullit të XII, midis të cilëve më të shquarit janë katër panalet e mëdha me Historitë e Zanafillës (Krijimi, Mëkati i Paraardhësve, Vrasja e Abelit, Ndëshkimi i Kainit dhe Arka e Noesë), që shënojnë ripërtëritjen e skulpturës monumentale në Itali. Kompleksi figurativ paraqet një alegori të shpëtimit njerëzor dhe të pajtimit me Zotin.

Viligelmoja është i famshëm për stilin e drejtpërdrejtë, qartësisht të lexueshëm nga shumë shtresa të popullsisë. Gjithashtu do të zhvillonte një stil të pajisur me kapacitet të konsiderueshëm në paraqitjen e volumeve, në përshkrimin narrativ, në vëmendjen ndaj paraqitjes së shprehjeve dhe të hollësive.

• Punime të Viligelmos
• 
  Maddona dei Cattania, nga Viligelmoja, rr.1100-1120, Palazzo dei Musei
• 
  Statujë e Telamonit nga Viligelmoja, 1090-1110
• 
  Piletta Wigelmica, gjysma e parë e shek. të XII
• 
  Reliev i Katedrales së Modenës
• 
  Reliev i façatës perëndimore të Katedrales së Modenës nga Viligelmoja
• 
  Relieve të Porta Principe e Katedrales së Modenës
• 
  Relieve të Porta Regia të Katedrales së Modenës
• 
  Relieve të portikut kryesor të Abacisë së Nonantolas, nga Viligelmi dhe punishtja e tij
• 
  Reliev i façatës perëndimore të Katedrales së Modenës nga Viligelmoja
• 
  Relieve të Porta di Pescheria të Katedrales së Modenës, fillimi i shek. XII nga Viligelmoja
• 
  Relieve të Katedrales së Modenës
• 
  Shtatore-kolonë e Shën Hilarias së Galeatës, shek. XII

Ndjekësit e Viligelmos

Po në Modena do të punonin mjeshtra të shumtë të gurit, si Mjeshtri i Historive të San Geminiano-s (aktiv rreth vitit 1130, i pajisur me kreativitet të madh, por më pak ekspresiv se Viligelmoja), Mjeshtri i Artù (më dekorativ dhe më pak dramatik) dhe Mjeshtri i Metopeve. Ky i fundit artist anonim, aktiv në çerekun e parë të shekullit të XII, skaliti një unicum me paraqitje fantastike të popujve më të largët të Tokës që ndiqnin akoma mesazhin e krishter; e rëndësishme është shfaqja në stilin e tij të elementeve të imta dhe të rafinuara, të rrjedhura nga Skulptura Borgonjase, nga intalio fildishi dhe nga argjendaria.

Niccolò, luneta e San Giorgio-s, Ferrara

Niccolò

Skulptori i njohur me emrin Niccolò, nxënës ose megjithatë njohës i Viligelmos, është i pari mjeshtër për të cilin njihet një corpus veprash të firmosura, plotë pesë, që lejojnë të rindërtohen zhvendosjet e tij përgjatë Italisë Veriore.

Vepra e parë e firmosur Nicolaus është e vitit 1122 dhe konsiston në portalin e djathtë të façatës së Katedrales së Piaçencës, ku paraqiten Historitë e Krishtit mbi arkitra, të karakterizuara nga një stil efektmërisht narrativ, por nga një reliev mjaft i shtypur, që baraspeshohet nga një rafinim më i madh në hollësi dhe një preciozizëm gati "pikturor". Ky stil pati një ndjekje të madhe në Piaçencë, si te artistët anonimë të formelave të Paratici-t, në navatën qendrore, që paraqesin korporatat e arteve dhe zejeve, që kishin financuar ndërtimin e katedrales.

Dëshmia e dytë e Nicolaus gjendet te Sakra e San Michele-s, në Val di Susa, në Piemont, ku me gjasa punoi midis viteve 1120 dhe 1130. Këtu gjendet Porta dello zodiaco, me kanatat të dekoruara nga relieve të shenjave zodiakore, të ngjashme me atë të popujve fantastikë te Porta dei Principi e Modenës, hasen ndikime të linearizmit të shkollës skulpturore të Tolozës.

Në vitin 1135 Niccolò gjendej në Ferrara për të punuar prapë në një protir, ku për herë të parë do të skalitej edhe timpani, siç bëhej tashmë prej disa dekadave në Francë, pastaj, në vitin 1138 e gjejmë në kantierin e Bazilikës së San Zenos në Verona, prapë në punimin e një timpani polikromik dhe në fund në vitin 1139 gjejmë veprat e tij të fundit në Katedralen e Veronës: një Madonna in Trono, një Annunciazione dhe një Adorazione dei Magi po në portik. Niccolò futi elemente të prejardhura nga Akuitania dhe nga veriut i Spanjës.

• Punime nga Nicolò
• 
  Protir i Bazilikës së San Zenos, Verona
• 
  Relieve të kapiteleve të Katedrales së Parmës, rr.1106-1120
• 
  Relieve të kapiteleve të Katedrales së Parmës
• 
  Relieve të kapiteleve të Katedrales së Parmës
• 
  Relieve të kapiteleve të Katedrales së Parmës
• 
  Relieve të kapiteleve të Katedrales së Parmës
• 
  Relieve të kapiteleve të Katedrales së Parmës
• 
  Kapitele të Katedrales së Parmës
• 
  Portiku dykatësh i Katedrales së Veronës, punuar nga Nicolò
• 
  Punime të Nicolò-së në Portale dello Zodiaco, Sacra di San Michele, Sant'Ambrogio, Torino
• 
  Punime të Nicolò-së në Portale dello Zodiaco, Sacra di San Michele, Sant'Ambrogio, Torino
• 
  Punime të Nicolò-së në Portale dello Zodiaco, Sacra di San Michele, Sant'Ambrogio, Torino
• 
  Panele relievesh të krahut të djathtë të portës kryesore të Kishës së San Zeno Maggiore, Verona
• 
  Panele relievesh të krahut të majtë të portës kryesore të Kishës së San Zeno Maggiore, Verona
• 
  Vaska pagëzimore e Katedrales së Ferrarës, atribuar Nicolò-së

Mjeshtrat kampionezë

Faza e fundit e dekorimit të Katedrales së Modenës do të sendërtohej nga të ashtuquajturit mjeshtra kampionezë (Maestri campionesi), pasi me origjinë nga Campione d'Italia, midis të cilëve spikat veprimtaria e Anselmo da Campione (aktiv rreth vitit 1165). Do të skalisnin urëzën në katedrale dhe do të sendërtonin rozetën e madhe në façatë.

Do të punonin edhe në katieret e tjera madhore të rajonit.

• Punime nga mjeshtrat kampionezë
• 
  L’apologo dell’unicorno (Allegoria della vita), mjeshtër kampionez, mesi i shek. XII, Museo della Cattedrale, Ferrara
• 
  Reliev Qengjit Mistik, 1200-1250, mjeshtër kampionez
• 
  Skulpturë peshkopi, fill. i shek. XIII
• 
  Virgjili në katedër, mermer i kuq i Veronës, 1200-1225, Museo di Palazzo San Sebastiano, Mantova
• 
  Krishti në Madhështi, 1220-1260, Museo della Cattedrale, Ferrara
• 
  Paraqitja në Tempull, rr. 1225-1260, Museo della Cattedrale, Ferrara
• 
  Lozhë e Katedrales së Modenës, 1160-1180, Anselmo da Campione me ndihma

Benedetto Antelami

Kryqëzimi i Katedrales së Parmës

Benedetto Antelami do të punonte në kompleksin monumental të Katedrales së Parmës të paktën që nga viti 1178, siç figuron në pllakatën e Deposizione të prejardhura nga një urëz e çmontuar. Veprimtaria e tij vendoset në kufirin midis Artit Romanik dhe atij gotik, qoftë nga datimi, ashtu dhe nga stili. Ai me gjasa pati mundësinë të vizitonte kantieret provencale, ndoshta edhe atë të Île-de-France.

Në Zbritjen e famshme nga Kryqi ai paraqiti çastin në të cilin trupi i Krishtit zbritet nga kryqi, me elemente të mara nga ikonografia kanonike e Kryqëzimit (ushtarët romakë me veshjen e Krishtit, diellin dhe hënën, personifikimet e Ecclesia dhe të Sinagogës, etj.) dhe të Resurrezione (tre Maritë).

Veçanërisht i rafinuar është ekzekutimi dhe rezultati në modelimin e trupave të njerëzore më pak trashamane të figurave të Viligelmos. Ndërsa kundrejtë mjeshtrit modenez është inferiore dinamika e skenës, me figura të ndalura në poza ekspresive. Përshtypja e hapsirës e dhënë nga dy planet e mbivendosura, mbi të cilët janë vendosur ushtarët që hedhin në short veshjet, duke qenë shembulli i parë i llojit në Itali.

Skaliti në të njëjtën periudhë edhe katedralen ipeshkvnore, me figura të fuqishme tepër plastile dhe të pajisura me një ekspresivitet të konsiderueshëm.

Në vitet 1180-1190 ishte bashkë me punishten në Fidenza, ku dekoroi façatën e katedrales me relieve të ndryshme, midis të cilëve shquhen shtatoret e plota të dy profetëve brenda kamaresh pranë portikut qendror: rimëkëmbja e skulpturës së plotë (megjithëse në këtë rast vendosja arkitektonike nuk i lejon shikuesit të përdor më shumë këndvështrime) nuk ka preçedentë që nga shtatoret e antikitetit të vonë.

Kryevepra e tij është Pagëzimorja e Parmës (nga viti 1196), ndoshta i ndikuar nga ai pizan, ku skulpturat krijojnë një bashkësi unike, si në brendësi, ashtu dhe së jashtmi, me një cikël që mund të skematizohet në trajtimin e jetës njerëzore dhe të shpërblimit të saj.

• Punime nga Benedetto Antelami
• 
  Relieve të Katedrales së Kremonës, 1220-1230
• 
  Mbreti David, Katedralja e Fidencës
• 
  Relieve dhe figura e poshkop Sikardit, 1220-1230, Katedralja e Kremonës
• 
  Shtatorja e Ezekielit, Katedralja e Fidencës
• 
  Skulptura të ciklit të muajve në Pagëzimoren e Parmës
• 
  Relieve të Katedrales së Kremonës, 1220-1230
• 
  Herkuli me Luanin Nemeas, Katedralja e Fidencës
• 
  Luneta e Portale del Giudizio Universale, Pagëzimorja e Parmës
• 
  Luneta e portës jugore të Pagëzirmores së Parmës
• 
  Luneta e portës veriore të Pagëzimores së Parmës
• 
  Luneta e portës qendrore të Kishës së Sant’Andreas në Verçeli, 1220-1225
• 
  Lunetë e një porte të Bazilikës së Sant’Andreas, 1220, Verçeli
• 
  Statuja të plota në façatën e Pagëzimores së Parës
• 
  Statuja profetësh në façatën e Pagëzimores së Parmës

Piktura

Luftim figurash të përbindshme, Kisha e San Giacomo a Kastelaz, Termeno (Bolcano)

Në Lombardi ekzistojnë dëhsmi të shkëlqyera të afreskeve romanike në Civate (Lecco), si në Kishën e San Calocero-s dhe në San Pietro al Monte, ku këto të fundit janë dokumentuar në pjesën më të madhe nga bibliografisë mbi pikturën romanike. Një cikël tjetër i rëndësishëm afreskesh të kësaj periudhe gjendet në San Martino në Karugo (Komo).

Një shembull interesant i çlirimit nga stilemat mbizotëruese të Artit Bizantin përbëhet nga pikturat akoma ekzistuese në zonën e alto-adixhense.

Për shemull në kriptën e kishës së Montemarias në Burguzios (rr. 1160), një Krisht në madhështi me kerubinë dhe shenjtët Pjetër dhe Paul përkujton rezultatet e Miniaturës Otoniane.

Më origjinale janë afresket fragmentare të kishës së San Giacomo-s në Termeno sulla Strada del Vino, ku gjendet një skenë me Luftim figurash të përbindshme (fillimi i shekullit të XIII) të karakterizuar nga një ndjenjë e fortë e lëvizjes dhe nga një trajtë e shpenguar dhe elegante.

Në ciklin e Castello di Appiano (fillimi i shekullit të XIII) gjenden figura të zgjatura që duken se i paraprijnë skenave oborrtare të Përiudhës Gotike. E rëndësishme është edhe prirja natyraliste e këtyre pikturave, që shkëputen më shumë nga modelet bizantine, si në afreskun me Flijimin e Isakut (kisha e San Jacopos së Grisianos, njësi bashkiake e Tesimos, fillimi i shekullit të XIII), ku përgjatë profilit të një harku ëhstë pikturuar një gomar i ngarkuar me dru që ngjitet me vështirësi, në sfondin e majave me borë të Dolomiteve.

• Shembuj pikturash
• 
  Krishti në madhështi, kripta e kishës së Abacisë së Montemarias, Burguzio
• 
  Virgjëreshat e marra, Castello di Appiano
• 
  Flijimi i Isakut, kisha e San Jacopos, Grisiano

Mozaiku

Me rimëkëmbjen e jashtëzakonshme ndërtimore që karakterizoi Evropën Perëndimore në shekujt e XI dhe XII është ngushtësisht i lidhur lulëzimi i mozaikut të dyshemeve, mjaft i vlerësuar nga klasat e larta dhe gjerësisht i pranishëm (deri në gjysmën e parë të shekullit të XIII) në ndërtesa fetare dhe civile. Mozaiku romanik i dyshemeve paraqet disa karakteristika të veçanta, si përdorimi i pak ngjyrave në të gjithë sipërfaqen e dekoruar, gati përjashtimisht e bardha, e zeza dhe e kuqja dhe përzierja e teserave dhe pllakëzave prej mermeri.

Një bërthamë e njëtrajtshme dhe veçanërisht e pasur me mozaikë përbëhet nga dyshemetë me mozaikë të Italisë Veri-Perëndimore, nga Emilia, Lombardia deri në Piemont, të karakterizuar nga raporte stilistike dhe kompozitive shumë të ngushta me skulpturën dhe mbi të gjitha me miniaturën rajonale, nga një lloj shijeje për polikrominë dhe nga programe ikonografike veçanërisht komplekse, shpesh të bazuar jo vetëm në repertore biblike, por edhe në bestiarë, burime mitologjike dhe letrare.

Librit të Makabejve i janë kushtuar qoftë mozaikë të Abacisë së San Colombano-s në Bobio, qoftë ata të Katedrales së Casale Monferrato, stili analog tregon mozaiku pavez i presbiterit të Basilikës së San Michele Maggiore (edhe ai, si të tjerët e përmendur, nga gjysma e parë e shekullit të XII) ku një subjekt biblik, fitorja e Davidit kundër Goliatit, është lidhur me një episod të mitologjisë klasike, vrasja e Minotaurit nga dora e Tezeut në labirint.

Ky mozaik i Bazilikës së San Michele Maggiore-s mer edhe një një temë shumë të përhapur: paraqitja e kohës nëpërmjet personifikimit të vitit dhe të muajve, secili i lidhur me punët bujqësore që e karakterizojnë, temë e ripërdorur nga mozaiku i kriptës së Bazilikës së San Savinos në Piaçencë, ku shfaqen edhe figurat e virtyteve kardinale, të pranishme nga ana e tyre në mozaikun presbiteral të kapelës së Santa Maria a San Benedetto Po, në mozaikët e kishës së Santa Maria del Popolo në Pavia (tashmë në Musei Civici të Pavias) dhe në atë të Camposanto dei Canonici në Kremona.

Ndërsa mungojnë tërësisht në mozaikët subjekte të lidhura me Besëlidhjen e Re dhe imazhe që do të ishte jo respektuese të shkelej, si ato të Virgjëreshës apo të Kryqëzimit, dhe më pak të rralla janë rrëfimet e historive të shenjtëve, si pasioni i Shën Eustakit, e paraqitur (rreth fundit të shekullit të XI) në një mozaik të kishëës së Santa Maria del Popolo në Pavia (tashmë në Musei civici të Pavias).

• Shembuj mozaikësh
• 
  Libri i Makabeve, Abacia e San Colombano-s, Bobio
• 
  Labirinti, Bazilika e San Michele Maggiore, Pavia
• 
  Cikli i muajve, Bazilika e San Savinos, Piaçenca
• 
  Cikli i muajve, nga kisha e Santa Maria delle Stuoie, Pavia, Musei Civici
• 
  Samsoni që vret luanin, Collegiata di Sant'Orso, Aosta

Shiko gjithashtu

• Romaniku Pizan
• Arkitektura Romanike në Itali
• Arkitektura Romanike
• Arti Romanik
• Arti dhe Arkitektura Visigote
• Arti paleokristian
• Arkitektura Paleokristiane
• Arti i Dyndjeve Barbare
• Arti Ravenas
• Monumentet paleokristiane të Ravenës
• Arkitektura Mesjetare Skandinave
• Periudhat në historinë e artit perëndimor
• Dyndjet Barbare
• Mbretëritë Barbare
• Bizhuteritë e lashta romake
• Arti Mesjetar
• Arkitektura Mesjetare
• Arti dhe Arkitektura Para-Romanike
• Arti Anglo-Sakson
• Arkitektura Anglo-Saksone
• Arti dhe Arkitektura Merovinge
• Arkitektura Merovinge
• Arkitektura Para-Romanike
• Arti dhe Arkitektura Para-Romanike Iberike
• Arkitektura Visigote
• Arti dhe arkitektura mozarabe
• Arti dhe Arkitektura e Repoblación
• Arkitektura Asturiane
• Arti Karoling
• Arkitektura Karolinge
• Rilindja Karolinge
• Arti Viking
• Arti Otonian
• Arkitektura Otoniane
• Rilindja Otoniane
• Rilindja e shekullit të XI
• Rilindja e shekullit të XII
• Rilindjet Mesjetare
• Arti Longobard
• Arkitektura Longobarde
• Skulptura Longobarde
• Piktura Longobarde
• Argjendaria Longobarde
• Varangianët
• Anijet Mesjetare
• Luftërat Avaro-Bizantine
• Arti Romanik
• Arti gotik
• Arkitektura e Skocisë në Periudhën Romake
• Bota Greko-Romake
• Arti mesjetar në Shqipëri
• Gjermanikët
• Lista e fiseve të hershme gjermanike
• Longobardët
• Lista e mbretërve frankë
• Gotët
• Visigotët
• Ostrogotët
• Vandalët
• Teutonët
• Skithët
• Arti romak
• Rënia e Perandorisë Romake Perëndimore
• Arkitektura Romake
• Arti Arkaik Romak
• Arti Romak Plebe
• Arti romak
• Beteja e Pyllit Teutoburg
• Burgus
• Cannaba
• Castellum
• Castra
• Vardariotai
• Domus
• Goto-grekët
• Kolonia Romake
• Kopshtet romake
• Kultura e Romës së lashtë
• Llaçi romak
• Masakra e Latinëve
• Plaçkitja Vandale e Romës
• Plaçkitja Visigote e Romës
• Portretizimi Romak
• Prokopi i Çezaresë
• Romanitas
• Romanizimi (kulturor)
• Shtëpia Romake
• Skulptura Romake
• Tempulli Romak
• Ura romake
• Urbanistika Romake

Bibliografia

• Adorno, Piero (1992). "L'Alto Medioevo". L'arte italiana (në italisht). Vëll. 1.II. Firence: D'Anna. fq. 558–579.
• Fernando De Olaguer-Feliú Alonso (1998). "Las artes del metal". Arte medieval español hasta el año Mil (në spanjisht). Encuentro. fq. 130–140. ISBN 978-84-7490488-8.
• i Altet, Xavier Barral (1994). Bertelli, Carlo (red.). La pittura in Italia: Volume 9 – L'Altomedioevo (në italisht). Milano: Electa. ISBN 978-88-435-3978-9.
• Peter Anker; Aron Andersson (1968). L’art scandinave. La nuit des temps (në frëngjisht). Përkthyer nga Norbert Vaillant. Zodiaque.
• Maria Giovanna Arcamone (1984). Giovanni Pugliese Carratelli (red.). Magistra barbaritas, i barbari in Italia (në italisht). Milano: Libri Scheiwiller. ISBN 978-88-7644018-2.
• Giulio Carlo Argan (1988). Storia dell'arte italiana: dall'antichità a Duccio (në italisht). Sansoni.
• Giulio Carlo Argan (1993). L'Architettura Protocristiana, Preromanica e Romanica (në italisht). Bari: Edizioni Dedalo. ISBN 978-88-2203313-0.
• Armi, C. Edson (tetor 1975). "Orders and Continuous Orders in Romanesque Architecture". Journal of the Society of Architectural Historians (në anglisht). Society of Architectural Historians. 34 (3): 173–188.
• Armi, Clement Edson (2022). Studies in Romanesque Architecture and Sculpture: Cluny, Jumièges, Montceaux-L'Étoile and Paray-le-Monial (në anglisht). L’Erma di Bretschneider. ISBN 978-88-9132612-6.
• Armi, Clement Edson (2012). Design and Construction in Romanesque Architecture: First Romananesque Architecture and the Pointed Arch in Burgundy and Northern Italy (në anglisht). Cambridge University Press. ISBN 978-110740726-8.
• Arslan, E. A. (1996). "Longobardi". Enciclopedia dell'Arte Medievale (në italisht). Vëll. 7. Romë: Istituto della Enciclopedia Italiana.
• V. I. Atroshenko; Judith Collins (1985). The Origins of the Romanesque (në anglisht). Londër: Lund Humphries. ISBN 0-85331-487-X.
• J. Camón Aznar (1963). "Arquitectura española del siglo X: Mozárabe y de la repoblación". Goya: Revista de arte (në spanjisht) (52): 206–219.
• Emilio Barnechea; Antonio Fernández; Juan R. Haro; Juan Haro Sabater (1988). Historia del arte (në spanjisht). Vicens Vives. ISBN 978-84-316-1780-6.
• Carlo Bertelli (2002). Lombardia medievale: Arte e architettura (në italisht). Maria Teresa Donati. Milano: Skira. ISBN 978-88-8491300-5.
• Hugo Blake; Donata Vicini (1995). Hugo Blake (red.). Archeologia urbana a Pavia (në italisht dhe anglisht). Vëll. 1. Comune di Pavia, Musei Civici. Marrë më 19 maj 2021.
• A. C. Bouman (1965). "The Franks Casket". Neophilologus (në anglisht). 3: 241–249.
• Gian Pietro Brogiolo; Alexandra Chavarria Arnau, red. (2007). I Longobardi. Dalla caduta dell'Impero all'alba dell'Italia (në italisht). Cinisello Balsamo: Silvana.
• Emma C. Bunker; Bruce Chatwin; Ann Elizabeth Farkas (1970). Animal Style Art from East to West (në anglisht). Asia Society.
• Bunker, Emma C. (2002). Nomadic Art of the Eastern Eurasian Steppes: the Eugene V. Thaw and Other New York Collections (në anglisht). New York: The Metropolitan Museum of Art. ISBN 978-030009688-0.
• G. Bertelli Buquicchio (1992). "Benevento". Enciclopedia dell'Arte Medievale (në italisht). Romë: Istituto Italiano dell'Enciclopedia.
• i Cadafalch, Josep Puig (1928). Decorative Forms of the First Romanesque Style: Their Diffusion by Moslem Art (në anglisht). Harvard University Press.
• i Cadafalch, Josep Puig (1908). Les influences lombarde en Catalogne (në frëngjisht). H. Delesques.
• i Cadafalch, Josep Puig; Antonio de Falgura; Josep Goday i Casals (2001). L’arquitectura romànica a Catalunya: L’arquitectura romànica fins a la darreria del segle XI (në katalonisht). Xavier Barral i Altet. Institut d’Estudis Catalans. ISBN 978-84-7283592-4.
• Villa del Castillo, Alejandro (27 nëntor 2017). "Talleres escultóricos itinerantes en el Altomedievo hispano: el llamado 'Grupo Mozárabe Leonés'". Arqueología y Territorio Medieval (në spanjisht). 24: 151–184. doi:10.17561/aytm.v24i0.5. ISSN 2386-5423. Marrë më 25 dhjetor 2024.
• F. Cervini (1996). "Lombardia". Encyclopedia dell’Arte Medievale (në italisht). Istituto della Enciclopedia Italiana.
• Pascale Chevalier (2020). "30. Merovingian Religious Architecture: Some New Reflections". përmbledhur nga Bonnie Effros; Isabel Moreira (red.). The Oxford Handbook of the Merovingian World (në anglisht). Oxford University Press. fq. 657–692. ISBN 978-0-19-023418-8.
• Nicola Coldstream (2002). Medieval Architecture. Oxford History of Art (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-284276-3.
• Conant, Kenneth John (1959). Carolingian and Romanesque (në anglisht). Yale University Press.
• Roberto Coroneo (1993). Architettura romanica dalla metà del Mille al primo '300. collana “Storia dell'arte in Sardegna” (në italisht). Nuoro: Ilisso. ISBN 978-88-8509824-4.
• James Stevens Curl; Jane Turner (29 maj 2018). A Dictionary of Architecture and Landscape Architecture (në anglisht). Marrë më 31 dhjetor 2025 – nëpërmjet Encyclopedia.com.
• Heinrich Decker (1966). Italia Romanica: die hohe Kunst der romanischen Epoche in Italien (në gjermanisht). Vienë-Mynih: A. Schroll. ISBN 978-370310028-4.
• Deborah Mauskopf Deliyannis (2010). Ravenna in Late Antiquity (në anglisht). Kembrixh: Cambridge University Press. ISBN 0-521-83672-7.
• Raffaello Delogu (1953). L'architettura del medioevo in Sardegna (në italisht). Romë: Libreria dello Stato.
• Paul Diakoni; Erkemberti (1990). Italo Pin (red.). Storia dei Longobardi: in appendice Storia dei Longobardi di Benevento di Erchemberto (në italisht). Edizioni Studio Tesi. ISBN 978-88-7692-231-2.
• Jerrilynn D. Dodds (1988). Dictionary of the Middle Ages (në anglisht). Vëll. XII. New York: Sons of Charles Scribner. ISBN 978-068418278-0.
• Charles Reginald Dodwell (1993). The Pictorial Arts of the West, 800–1200 (në anglisht). Yale University Press. ISBN 0-300-06493-4.
• Georges Duby (1989). La sculpture, le grand art du Moyen-âge du Ve au XVe siècle (në frëngjisht). Skira. ISBN 2-605-00144-X.
• Camille Enlart (1927) [1919]. Manuel d'archéologie française depuis les temps mérovingiens jusqu'à la Renaissance – Architecture religieuse: Périodes merovingienne, carolingienne et romane (në frëngjisht). Vëll. 1.1. Paris: Éditions Auguste Picard.
• Manuela Farneti (1993). Glossario tecnico-storico del mosaico: con una breve storia del mosaico (në italisht). Longo.
• Eric Fernie; Paul Crossley, red. (1990). Medieval Architecture and Its Intellectual Context: Studies in honour of Peter Kidson (në anglisht). The Hambledon Press. ISBN 978-1-85285-034-0.
• Anna Ferrari-Bravo, red. (1991). "La formazione della regione e della cultura regionale". Emilia-Romagna (në italisht). Touring Editore. fq. 31–91. ISBN 978-88-3650440-4.
• Jacques Fontaine (1995). L'art pré-roman hispanique. Nuit des temps (në frëngjisht). Editions zodiaque. ISBN 2-7369-0215-7.
• Renato De Fusco (1993). Livio Sacchi (red.). Mille anni d'architettura in Europa (në italisht). Bari: Laterza. ISBN 978-88-4204295-2.
• Joachim E. Gaehde (1989). "Pre-Romanesque Art". Dictionary of the Middle Ages (në anglisht). ISBN 0-684-18276-9.
• Chueca Goitia, Fernando (2001). "El primer arte románico". Historia de la Arquitectura Española, Edad Antigua y Edad Media (në spanjisht). Vëll. 1. Editorial DOSSAT. fq. 148–156. ISBN 978-84-923918-4-4.
• Chueca Goitia, Fernando (2000). Historia de la Arquitectura occidental: Edad Media cristiana en España (në spanjisht). CIE Inversiones editoriales-DOSSAT. ISBN 978-84-95312-35-8.
• J. J. Martín González (1974–1992). Historia del Arte (në spanjisht). Vëll. 1. Gredos. fq. 328.
• González-García, Antonio César; Belmonte, Juan Antonio (1 korrik 2015). "The Orientation of Pre-Romanesque Churches in the Iberian Peninsula". Nexus Network Journal (në anglisht). 17 (2): 353–377. doi:10.1007/s00004-014-0231-7. ISSN 1522-4600. S2CID 253593505.
• André Grabar (2001). Le origini dell'estetica medievale (në italisht). Milano: Jaka Book.
• Gregory, Timothy (2010). A History of Byzantium (në anglisht). Wiley-Blackwell. ISBN 978-1-4051-8471-7.
• Louis Grodecki; Florantine Münther (1973). Le siècle de l’an mil. Univers des formes (në frëngjisht). Paris: Gallimard. ISBN 2-07-010785-X.
• James Harpur; Elizabeth M. Hallam (1995). "The Iberian Crucible". Secrets of Middle Ages (në anglisht). Konecky & Konecky. fq. 22–29. ISBN 978-156852307-1.
• Arthur Haseloff (1971). Pre-Romanesque Sculpture in Italy (në anglisht). Hacker Art Book. ISBN 978-087817043-2.
• Günther Haseloff (1979). Kunststile des frühen Mittelalters – Völkerwanderungs – und Merowingerzeit (në gjermanisht). Funden des Württembergischen Landesmuseums Stuttgart Hrsg. vom Württembergischen Lendesmuseum.
• J. N. Hillgarth (2009). The Visigoths in History and Legend (në anglisht). Pontifical Institute of Medieval Studies. ISBN 978-088844166-9.
• Hugh Honour; John Fleming (1982). A World History of Art (në anglisht). Macmillan. ISBN 0-333-37185-2.
• Hourihane, Colum, red. (2012). The Grove Encyclopedia of Medieval Art and Architecture (në anglisht). Vëll. 6. Stave to Zyvele. Oksford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-539536-5. Marrë më 13 korrik 2025.
• Wilfred Koch; Waldemar Baraniewski (2013). Style w architekturze: arcydzieła budownictwa europejskiego od antyku po czasy współczesne (në polonisht). Świat Książki. ISBN 978-83-7943007-9.
• Kostof, Spiro (1995). Greg Castillo (red.). A History of Architecture: Settings and Rituals (në anglisht). Oksford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-508378-1.
• Hans Erich Kubach (1988). Romanesque Architecture (në anglisht). Electa/Rizzoli. ISBN 978-084780920-2.
• Canellas López, Ángel; San Vicente, Ángel (1996). Rutas románicas en Aragón (në spanjisht). Madrid: Ediciones Encuentro. ISBN 978-84-7490-388-1.
• Mariaclotilde Magni (1960). Architettura romanica comasca (në italisht). Milano: Casa Editrice Ceschina.
• De Marco, Pasquale (2025). The Iberian Chronicle (në anglisht). Marrë më 13 korrik 2025 – nëpërmjet Google Books.
• De Marco, Pasquale (2025). Gathering History: The Globe’s Chronicle (në anglisht). Amazon Digital Services LLC - Kdp. ISBN 979-828513403-9. Marrë më 3 janar 2025.
• Diego Marin (1969). La Civilizacion Espanola (në spanjisht). New York: Holt, Rinehart and Winston.
• Leardo Mascanzoni (tetor 1990). "Ravenna: una storia millenaria". Storia e Dossier (në italisht). Firence: Giunti Barbera Editore (44): 3–50.
• Charles B. McClendon (2005). The Origins of Medieval Architecture: Building in Europe, A.D. 600–900 (në anglisht). Yale University Press. ISBN 978-0-300-10688-6.
• John P. McKay; Bennett D. Hill; John Buckler (2006). A History of Western Society (në anglisht). Houghton Mifflin. ISBN 978-061852266-8.
• Meomartini, Almerico (1979). I monumenti e le opere d'arte della città di Benevento (në italisht). Benevento: De Martini.
• Gerli E. Michael; David Raizman (2003). Routledge Revivals: Medieval Iberia (në anglisht). New York: Routledge Encyclopedias of the Middle Ages. ISBN 978-0-203-95364-8.
• Massimo Montanari; Maurizio Ridolfi; Renato Zangheri, red. (2014). Storia dell’Emilia Romagna: 1. Dalle origini al Seicento (në italisht). Editori Laterza. ISBN 978-88-5811292-2.
• Moris, Lorenzo; Alessandro Pellegrini (2003). Sulle tracce del romanico in provincia di Bergamo (në italisht). Bergamo: Provincia di Bergamo.
• Rexford Newcomb (1932). Outlines of the History of Architecture: Medieval Architecture (në anglisht). Edwards Brothers, Inc.
• Cesare Rota Nodari; Paolo Manzoni (1997). La rotonda di San Tomè: analisi di un’architettura romanica lombarda (në italisht). Lyasis. ISBN 978-88-8671118-0.
• Carl Nordenfalk (1988). L’enluminure au Moyen-Âge (në frëngjisht). Skira. ISBN 2-605-00120-2.
• Paola Novara; Serena Ciliani; Elisa Emaldi (2024). 50 oggetti del Museo Nazionale, 1 racconto di Ravenna (në italisht). Ravenna: Museo Nazionale di Ravenna.
• Otto Pächt (1986). Book Illumination in the Middle Ages (në anglisht). Harey Miller Publishers. ISBN 0-19-921060-8.
• Carlo Perogali (1981). Enzo Pifferi (red.). Romanico in Lombardia (në italisht). Laura Tettamanzi. E. P. I.
• Ivo Petricioli (1999). "Sculpture from the 8th to the 12th Century". përmbledhur nga Ivan Supičić (red.). Croatia in the Early Middle Ages: A Cultural Survey (në anglisht). Philip Wilson Publishers, AGM & HAZU. fq. 475–492. ISBN 085667499-0.
• José Pijoan (1978). History of Art. World Art (në anglisht). Pragë: Odeon.
• Arthur Kingsley Porter (1909). Medieval Architecture: Its Origins and Development, with Lists of Monuments and Bibliographies (në anglisht). Vëll. 1. Baker and Taylor Company.
• Piotr Jennel Reyes (1998). L’art du Haut Moyen-Âge – L’art européen du VIe au IXe siècle (në frëngjisht). Pochothèque. ISBN 2-253-13056-7.
• Jose Maria De Azcárate Ristori; Alfonso E. Pérez Sánchez; Juan A. Ramírez Domínquez (1986). Historia del arte (në spanjisht). Anaya. ISBN 978-84-7254311-9.
• Giovanni Teresio Rivoira (1908). Le origini della Architettura Lombarda e delle sue principali derivazioni nei paesi d’oltr’Alpe (në italisht). Milano: Ermano Loescher.
• Rovagnati, Sergio (2003). I Longobardi (në italisht). Milano: Xenia. ISBN 88-7273-484-3.
• Nowell Rush, Simon John (2022). The First Romanesque Architecture of Conflent, Pyrénées-Orientales, France: Tradition, System and Style (në anglisht). Birkbeck, University of London.
• Howard Saalman (1962). Medieval Architecture: European Architecture: 600–1200 (në anglisht). G. Braziller. ISBN 978-080760336-9.
• Christian Sapin (2000). "Pre-Romanesque Art". përmbledhur nga André Vauchez; Michael Lapidge (red.). Encyclopedia of the Middle Ages (në anglisht). Vëll. 1. Përkthyer nga Adrian Walford. Richard Barrie Dobson. Fitzroy Dearborn Publishers. fq. 1182. ISBN 978-157958282-1.
• George Gilbert Scott (1879). "Lecture II: Sketch of the Rise of Mediæval Architecture". Lectures on the Rise and Development of Mediæval Architecture (në anglisht). Vëll. 1. John Murray. fq. 37–68.
• Piotr Skubiszewski (1998). L'art du Haut Moyen Âge: L'art européen du VIe au IXe siècle (në frëngjisht). Paris: Livre de Poche. ISBN 978-2-253-13056-7.
• Bradley Smith (1971). "Spain: A History". Art (në anglisht). Garden City, NJ: Doubleday & Company. fq. 52–56.
• Luigi Sorrento; Ettore Rota; Giuseppe Caraci; Raffaele Corso; Giulio Bertoni; Ugo Antonielli; Paolo D'Ancona (1934). Lombardia (në italisht). Istituto della Enciclopedia Italiana.
• Roger A. Stalley (1999). Early Medieval Architecture. Oxford History of Art (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-284223-7.
• Helmut Stampfer; Thomas Stephan (2008). Affreschi romanici in Tirolo e Trentino (në italisht). Jaca Book. ISBN 978-88-16-60389-9.
• Stowe, George B. (1995). Kibler, William; Zinn, Grover A. (red.). Medieval France: An Encyclopedia (në anglisht). Garland. ISBN 978-082404444-2.
• Amelio Tagliaferri (1959). Miscellanea di Studi bresciani sull'Altomedioevo (në italisht). Bresha: Comitato bresciano per l'VIII Congresso Internazionale dell'arte dell'Altomedioevo.
• Amelio Tagliaferri; M. Brozzi (1961). Arte Longobarda. La scultura figurativa su marmo e su metallo (në italisht). Cividale. fq. 183.
• Paola Tamborini (1984). "Pittura d'età ottoniana e romanica". përmbledhur nga Alfredo Bosisio; Giovanni Anzani; Giulio Vismara; Luciano Caramel (red.). Storia di Monza e della Brianza: L’arte dall’età romana al Rinascimento (në italisht). Milano: Il Polifilo. ISBN 978-88-7050465-1.
• Blas Taracena (1947). "Ars Hispaniae: Historia Universal del Arte Hispanico". Arte Romana, Arte Cristã Primitiva, Arte Visigótica, Arte Asturiana (në anglisht). Vëll. 2. Madrid: Plus-Ultra. fq. 225–250.
• Martínez Tejera, Artemio Manuel (1993). El contraábside en la arquitectura de la repoblación: el grupo castellano-leonés. Actas del III Curso de Cultura Medieval: Repoblación y Reconquista. Aguilar de Campoo, septiembre 1991 (në spanjisht). Madrid: Centro de Estudios del Románico. fq. 57–76.
• Martínez Tejera, Artemio Manuel (2004). "La arquitectura cristiana hispánica de los siglos IX y X en el "Regnum" Astur-leonés". Argutorio (në spanjisht) (14): 9–12.
• Malcolm Todd (1996). The Early Germans (në anglisht). Wiley. ISBN 978-063119904-5.
• Luigina Tomay (2009). Gabriella D'Henry; Chiara Lambert (red.). Benevento longobarda: dinamiche insediative e processi di trasformazione (PDF). Il popolo dei Longobardi meridionali: testimonianze storiche e monumentali (në italisht). Salerno: Gruppo Archeologico Salernitano. fq. 119–151.
• Isidro Gonzalo Bango Torviso (2001). Arte prerrománico hispano: El arte en la España cristiana de los siglos VI al XI. Summa Artis: Historia General del Arte (në spanjisht). Vëll. VIII. Espasa Calpe. ISBN 978-84-2398732-0.
• Isidro Gonzalo Bango Torviso (1974). "Arquitectura de la decima centuria: Repoblación o mozárabe?". Goya: Revista de arte (në spanjisht) (122): 68–75.
• Bango Torviso, Isidro Gonzalo (1996). "Arquitectura de repoblación". përmbledhur nga Alfonso Moure Romanillo; Javier Rivera Blanco; Francisco Javier de la Plaza Santiago; Simón Marchán Fiz (red.). Historia del arte de Castilla y León (në spanjisht). Vëll. 1. Prehistoria, Edad Antigua y arte prerrománico. Valladolid: Junta de Castilla y Leon Consejeria de Cultura y Turismo. fq. 167–216. ISBN 978-84-8183000-2.
• Georg Waitz, red. (1878). Monumenta Germaniae Historica – Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum saeculae VI–IX. Annales Hildesheimenses (në latinisht). Hanover: Impensis Bibliopolii Hahniani.
• J. M. Wallace-Hadrill (1982). The Long-Haired Kings (në anglisht). Toronto: University of Toronte Press. ISBN 0-8020-6500-7.
• Ingo F. Walter; Norbert Wolf (2005). Codices Illustres: The World’s Most Famous Illuminated Manuscripts, 400 to 1600 (në anglisht). Këln: Taschen.
• O. K. Werckmeister (1993). "Art of the Frontier: Mozarabic Monasticism". The Art of Medieval Spain, A.D. 500–1200 (në anglisht). Nju Jork: Metropolitan Museum of Art. fq. 121–166. ISBN 978-081096433-4.
• De Vecchi, Pierluigi; Elda Cerchiari Necchi (1991). "Tomo II: I Longobardi in Italia". L'arte nel tempo (në italisht). Vëll. 1. Milano: Bompiani. fq. 311-316. ISBN 88-450-4219-7.
• Pierluigi De Vecchi; Elda Cerchiari (1991). "I Longobardi a Cividale". L’Arte nel tempo (në italisht). Vëll. 1.2. Bompiani. fq. 315–317. ISBN 88-450-4219-7.
• Paolo Verzone (1942). L'architettura religiosa dell'alto Medioevo nell'Italia settentrionale (në italisht). Milano: Officine grafiche Esperia.
• Verzone, Paolo (1969). Architettura longobarda a Spoleto e a Pavia. Atti del IV Congresso internazionale del Centro italiano di studi sull'alto medioevo 10-14 shtator 1967 (në italisht). Pavia: Centro italiano di studi sull’alto Medioevo. fq. 221–230.
• Manuel Antonio López Villa (2003). "Arquitectura medieval". Arquitectura e historia: cursos de historia de la arquitecura (në spanjisht). Vëll. 1. Universidad Central de Venezuela, Consejo de Desarrollo. fq. 65–102. ISBN 978-98-0002073-9.
• Dudák Vladislav; Pošva Rudolf; Neškudla Bořek (2000). "Vizigótska Architektura". Encyklopedie světové architektury od menhiru k dekonstruktivismu (në polonisht). Baset. fq. 981–982. ISBN 80-86223-08-6.
• Yarza, Joaquín (1979). Arte y arquitectura en España, 500–1250. Manuales arte Cátedra (në spanjisht). Cátedra. ISBN 978-84-376-0201-1.

Lidhje të jashtme

• St-Etienne, Vignory (France) – Photo Page from Adrian Fletcher’s Paradoxplace
• Círculo Románico - Visigothic, Mozarabic and Romanesque art in Europe
• "Sito ufficiale del patrimonio" (në anglisht dhe italisht). Arkivuar nga origjinali më 23 tetor 2016.
• "Testi e immagini sulle rovine di Castelseprio, da "Thule Lombardia"". Lombardia.thule-italia.org (në italisht).