Shqiptarët

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Shko te: navigacion, kërko
Shqiptarët
Arolsen Klebeband 01 455 2.jpg Karl Topia, by Kostandin Shpataraku, Ardenica Monastery.png Gjergj Kastrioti.jpg Lek dukagjini.jpg Clement XI.jpg Giulio Variboba.jpg
Moisi Arianit Golemi karl Topia Skënderbeu Lekë Dukagjini Papa Klementi XI Jul Variboba
ModernEgypt, Muhammad Ali by Auguste Couder, BAP 17996.jpg Mehmedpasha.jpg ZefSkiroi.jpg Derada.jpg NAIMFRASHERI.jpg Ismail Qemali.jpg
Mehmet Ali Pasha Mehmed Pashë Qyprilliu Zef Skiroi Jeronim De Rada Naim Frashëri Ismail Qemali
Kosovo warrior Isa Boletini, June 1914.jpg Atatürk.jpg GjergjFishta.jpg Papa Kristo Negovani.jpg Fan S. Noli.jpg Ahmet-Zogu-1895---1961.jpg
Isa Boletini Mustafa Qemal Atatürk Gjergj Fishta Papa Kristo Negovani Fan S. Noli Ahmet Zogu
jpg Kingfarouk1948.jpg Mother Teresa.jpg Odhise Paskali.jpg Ismail Kadare 1.jpg Ibrahim Rugova.jpg
Marko Boçari Faruku i Egjiptit Nënë Tereza Odhise Paskali Ismail Kadare Ibrahim Rugova
Popullsia e përgjithshme
rreth 13,000,000
Rajone me popullsi të konsiderueshme
Flamuri Shqipëria 2,810,000
Flamuri Kosova 1,610,000
Flamuri Turqia 5,000,000 - 6,000,000
Flamuri Italia 800,000
Flamuri Greqia 600,000
Flamuri Republika e Maqedonisë 508,000
Flamuri Gjermania 300,000
Flamuri Zvicra 200,000
Flamuri SHBA 193,183
Flamuri Serbia 50,000 - 80,000
Gjuhët
Shqip
(Gegë  · Tosk)
Fetë
Islami
(Sunni  · Bektashi)
Krishterimi
(Katolikë  · Orthodhoks)
Ateizmi  · Agnosticizmi

Shqiptarët janë komb kryesisht i vendosur në Gadishullin Ballkanik: në Shqipëri, ku përbën rreth 83% të popullsisë, në Kosovë rreth 93% dhe në Maqedoni rreth 25%.[1] Në numër më të vogël, shqiptarë ka në Serbi, Mal të Zi, Greqi, Itali, Turqi e Kroaci, si dhe në vende të ndryshme të mërgatës.

Flasin gjuhën shqipe, e cila i takon familjes së gjuhëve indo-evropiane. Sipas fesë, krysisht janë myslimanë ose të krishterë (ortodoksë ose katolikë).

Ata flasin gjuhën shqipe dhe e kanë origjinën në territoret antike të Ilirisë dhe EpiritBallkanin perëndimor (Evropë). Shqiptarët janë rreth 13 milionë , megjithëse sot më shumë se gjysma e shqiptarëve jetojnë jashtë Shqipërisë dhe Kosovës, ndërkohë që pjesa dërrmuese e tyre jeton në Ballkan.

Ka komunitete historike shqiptarë në Itali (Arbëreshët), Greqi (Arvanitët), Mali i Zi, Ukrainë, Serbi, Turqi, Egjipt, Bullgari, Bosnja, Kroacia, Rumania, Sllovenia, Republika e Maqedonisë, dhe më shumë kohët e fundit në EvropëAustria, Britania e Madhe, Franca, Gjermania, Suedia, Zvicra, dhe në AmerikëArgjentina, Brazili, Kanada dhe Shtetet e Bashkuara.

Ne shtetin e Maqedonise, po ashtu edhe shtetet perreth Shqiperise dhe Kosoves, si Serbia, Greqia, dhe Mali i Zi, jane munduar qe ta zvogelojne numrin e banoreve Shqiptare, dhe shum prej tyre jane asimiluar dhe identifikohen si Turq, Boshnjak apo kombesi te tjera, shkaku ndaljes se shkollimit ne gjuhen Shqipe ne shtetet perreth Kosoves dhe Shqiperise. Ne Maqedoni jane se paku 927,000 banore Shqiptare sipas nje dhenie, dhe kjo do te thote se numri me rrethe 500,000 banoreve ne Maqedoni eshte genjeshtere e madhe, kurse ne vitin 1981 jane regjistruar se paku 600,000 banore te etnis Shqiptare. Ne disa vende numri i Shqiptareve krejtesisht eshte shpallur mbi 15,000,000. Ne Turqi banojne se paku 1000,000 Shqiptare, po ashtu edhe ne Greqi, populli Arvanitas eshte mbi 2000,000 banore, dhe nuk kane asnje shkoll te fillore apo te mesme qe zhvillohen ne keto dy shtete per popullin Shqiptare (Arvanitasit). Po ashtu edhe ne Presheve, Bujanovc dhe Medvegje, qe jane pjese e Kosoves Lindore, ka banore me probleme te arsimit dhe te drejtave te tyre te barabarta, qe jane drejta njerezore.

Etimologjia

"Emri i vertetë i Shqipërisë është "Arbnia" ose "Arbëria". Emri "Albania" që përdoret nga Evropianët i ka lodhur së tepërmi auktorët për të gjetur arsyet dhe prejardhjen. Duke qenë se Grekët nuk mund ta flasin shkronjën b, fjala "Arbenia" kthehet në "Arvania" kurse popullsinë e saj e quajtën "Arvanit". Otomanët gërmën "V" e këmbyen me 'N' dhe formuan fjalën 'Arnevit' ose 'Arnaut'.

Fjala 'Arë' shqip do të thotë "dheu ku mbillet", dhe fjala "Ban" në shqip është si në gjuhën persiane, do të thotë ai që bën. Atëherë kuptohet se "Arban" (Ar-ban) do të thotë "bujk". Ata që kanë sjellë për herë të parë mjeshtrinë e bujqësisë në Evropë janë kombet ariane të ardhura nga Azia e Mesme. Kjo mund të shpjegojë një lidhje të mundshme mes shqiptarëve dhe arianëve të Azisë së Mesme dhe si rrjedhojë kombi shqiptar mund të jetë më i vjetri i vendeve Evropiane.[2]

Në kuptimin shoqëror

Shqiptar është një person me prejardhje nga trojet e Shqipërisë Kosovës se sotme dhe Maqedonisë perendimore por edhe atyre të minoriteteve në zonën e Ballkanit, meqenëse e ndjen veten se i takon këtij kombi ose populli. Shoqëria shqiptare dallohet nga aftësia e shprehjes në gjuhën Shqipe dhe lidhet nga vazhdimësia e traditave të larmëta dhe të historisë të personave të saj, që nga lashtësia e deri në periudhën e sotme. Konkretisht, kjo shoqëri nuk bën dallime fetare dhe politike, apo klasifikime të tjera që nuk vijnë vetvetiu nga gjaku (gjenet) dhe gjuha Shqipe.

Në kuptimin juridik

Shqiptarët merren si pjesa më e madhe e popullsisë së Shqipërisë dhe Kosovës, si dhe një pjesë e popullsisë së Maqedonisë, Malit të Zi, Serbisë dhe Greqisë.

Shqiptarët janë themelues të shtetit të quajtur Shqipëri, Kosovë dhe Greqi. Në Maqedoni çështja ende nuk është e qartë, ndërsa në Serbi dhe në Malin e Zi ata konsiderohen si pakica kombetare.

Si shtetas shqiptarë quhen banorët e Shqipërisë.

Rrënjët e Shqiptarëve

Barbarët e parë që u shfaqën në trevat e banuara nga ilirët ishin gotët, të cilët zbritën me një flotë përmes Dardaneleve në vitin 260. Pasi u thyen në një betejë detare, si dhe para mureve të Athinës, ata u dyndën drejt veriut nëpër Epir dhe pastaj në Ilirik, ku u shkatërruan nga perandori Galien (253 - 268). Gjatë sundimit të perandorit Klaud (268 - 270) gotët u dyndën përsëri së bashku me fise të tjera, si tervigët, galët etj, por u thyen gjatë përpjekjes për të kaluar Danubin, si dhe në rrethimin e Thesalonikut. Vetë perandori e drejtoi këtë fushatë, siç njoftohet në "Historinë e Perandorëve": Në këtë luftë që udhëhiqte Klaudi u dallua jashtëzakonisht shumë guximi i kalorisë së dalmatëve, pasi Klaudi linte të kuptohej se ishte me prejardhje nga kjo provincë, megjithëse të tjerë thonë se ishte dardan dhe se rridhte nga mbreti i trojanëve Ili dhe nga Dardani vetë." Një numër i madh robërish u shitën në provinca, siç thotë i njëjti burim: "...nuk ka asnjë krahinë, në të cilën të mos ketë skllevër gotë si rrjedhim i ndonjë fitoreje" (Hist. Aug.,XXV,11,9).

Një tjetër perandor ilir, Probi, në përpjekjen për ta ringjallur ekonominë e rrënuar të perandorisë, pasi i mundi sarmatët dhe fiset e tjera që ishin dyndur në Ilirik, i dha atyre të drejtën të vendoseshin në tokat shtetërore. Paqja nuk u ruajt gjatë dhe siç mësojmë nga një dokument i kohës "...kur Probi ishte i zënë me luftë me uzurpatorët, ata (barbarët) i ranë kryq e tërthor nëpër tokë e det pathuaj gjithë perandorisë..." (Hist. Aug., XXVIII,18,2).

Që nga gjysma II e shek.IV, perandorisë romake iu desh të përballej jo më me turma të çorganizuara barbarësh, por me formacione shtetërore të tyre, të organizuara mbi baza etnike nga prijës që e njihnin artin luftarak romak. Në vitin 378 ushtria romake e drejtuar nga vetë perandori Valens (365 - 378) u asgjësua nga ostrologët në Handrianopol të Thrakisë. Vetë perandori u vra në fushën e betejës dhe asgjë nuk mund t'i pengonte më turmat barbare të gotëve, alanëve dhe hunëve që u lëshuan duke grabitur nëpër gjithë Ballkanin. Është kjo kohë kur ata arritën në brigjet e Adriatikut në Dalmaci, duke rrënuar qytetet e duke vënë në ikje popullsinë vendëse, e cila merrte me vete edhe eshtrat e martirëve. Dëshmitë e kësaj katastrofe njerëzore, që na i kanë lënë Shën Hieronimi dhe poeti Klaudian, i kemi përmendur më sipër. Kujtimi i tyre është ruajtur edhe në legjendat popullore të vendit tonë, që e lidhin rrënimin e qyteteve të lashta me sulmet gote. Kështu Barleti, kur bën fjalë për rindërtimin e Elbasanit, shkruan se kështjella ka qenë rrënuar nga galogrekët, me të cilët duhen kuptuar ato sulme të para barbare. Gjithashtu, për kalanë e Prishtës në Skrapar, legjenda thotë se ka qenë rrënuar nga gotët.

Pas shumë vjet kaosi dhe pas ndarjes së Perandorisë Romake në Perandorinë e Lindjes dhe atë të Perëndimit nga perandori Teodos, i arrit të frenoheshin për disa vite sulmet gote dhe ata të dëboheshin nga Trakia. Në vitet e fundit të sundimit të Teodosit, duke përfituar nga sëmundja e tij, siç na njofton Jordani, "...gotët morën guxim dhe pasi e ndanë ushtrinë, Fritigerni u sul për të plaçkitur Thesalinë, Epirët dhe Ahenë" (Jord., 140). Në vitin 398 u nënshkrua një marrëveshje midis perandorit të Bizantit, Arkadit dhe prijësit të visigotëve, Alarikut, sipas së cilës ai merrte komantën e ushtrisë bizantine në Ilirik. Në vitin 401 Alariku e prishi marrëveshjen dhe ju drejtuar rrethinave të Dyrrahut, ku kishte plasu një kryengritje e taulantëve ilirë. Sipas Prokopit të Cezaresë, kishte dyshime se ishte vetë perandori i Perëndimit, Honori, i cili e thirri Alarikun për të shtypur kryengrintjen.

Rreth mesit të shek. V jo vetëm provinca e Prevalit kishte rënë nën kontrollin e gotëve, por edhe Epiri i Ri ishte populluar në disa vende prej tyre. Qeramikë tipike gote është gjetur gjatë gërmimeve arkeologjike në kështjellën e Symizës, pranë Maliqit, ndërsa shpata të tipit got janë gjetur në Elbasan dhe në nekropolin e Krujës. Për një rastësi mbretëria gote nuk zgjodhi si qendër Dyrrahun, por Ravenën në bregun tjetër të Adriatikut.

Që nga Dyrrahu u nis edhe një fushatë e ushtrisë bizantine për t'i dëbuar gotët nga Dalmatia dhe për të çliruar kryeqytetin e saj, Salonën. Më 536 ushtria bizantine dhe flota u përqëndruan në Dyrrah nën drejtimin e komandantit të kaloris perandorake, Konstantinianit. Që aty me anë të flotës ushtria u transportua në Epidaur (Cavtat pranë Dubrovnikut) dhe mori pa vështirësi Salonën, të cilën e rifortifikoi. Një pjesë e gotëve u largua për në Ravenë, ku gjendej kryeqyteti i mbretërisë gote, ndërsa pjesa tjetër e instaluar prej disa dekadash në Dalmati iu nënshtrua sundimit bizantin. Që nga kjo ngjarje nuk dëgjojmë më për gotët në Iliri, ndërkohë që shfaqet një armik i ri, shumë më i egër e barbar, sllavët.[3]

Shpërndarja e shqiptarëve

Shiko këtu për një listë më të zhvilluar.

Afrika

Në Afrikë ka shumë shqiptarë që jetojn në Egjipt ose e kanë prejardhjen nga Shqipëria. Në Afrikën Jugore ka gjithashtu shqiptarë, rreth 2 000.

  • 800 000

Amerika

  • 10 000 000

Azia

  • 3 000 000

Evropa

  • 20 000 000

Oqeania

  • 27 000

Gjuha

Përhapja e gjuhës shqipe dhe dialektet e saj
2rightarrow (Nuvola colors).svg Për më shumë informacione shikoni artikullin Gjuha shqipe

Shqiptarët flasin gjuhën shqipe, e cila përbën një degë të veçantë në familjen e gjuhëve indo-evropiane. Gjuha shqipe ka dy dialekte: gegërishten dhe toskërishten. Për shkrimin e gjuhës shqipe përdoret alfabeti shqip me 36 shkronja, i cili është një lloj i alfabetit latin.

Gjuha shqipe është gjuha zyrtare e Shqipërisë. Gjithashtu, me gjuhën serbe, është një nga dy gjuhët zyrtare të Kosovës. Në Republikën e Maqedonisë shqipja është gjuhë zyrtare në komunat ku shqiptarët përbëjnë më shumë se 20% të popullsisë. Gjuha shqipe është në përdorim zyrtar në tre komuna në Mal të Zi (Ulqin, Plavë e Tuz) dhe në tre në Serbi (Preshevë, Bujanoc dhe Medvegjë).

Feja

Shqiptarët kryesisht i takojnë besimit islam apo të krishterë. Shumica e shqiptarëve myslimanë janë synitë, ndërsa një pakicë janë bektashinjë. Të krishterët shqiptarë janë kryesisht katolikë ose ortodoksë. Përveç besimeve të lartëpërmendura, ka shqiptarë protestantë, ateistë dhe agnostikë.

Sipas burimeve historike bizantine të fundit të shekullit XI, shqiptarët ishin pothuajse plotësisht të krishterë.[4] Të gjithë shqiptarët ishin të krishterë ortodoks deri në mesin e shekullit XIII, kur gegët u konvertuan në katolikë, si mjet rezistues ndaj sllavëve.[5][6][7] Krishterimi më vonë u zëvendësua nga Islami si feja më e përhapur ndër shqiptarë gjatë periudhës osmane nga shekulli XV deri në vitin 1912. Krishterimi katolik dhe ai ortodoks vazhduan të praktikoheshin në masë më të vogël.

Sipas censuseve të vitit 2011 në Shqipëri 58.79% e banorëve ishin myslimanë, ndërsa në Kosovë 95.60%, duke e bërë Islamin fenë më të përhapur në dy vendet shqiptare.

Përkatësia fetare  Shqipëria  Kosova  Shqiptarët

në Maqedoni 

Shqiptarët

në Mal të Zi 

Shqiptarët

në Kroaci

Popullsia % Popullsia % Popullsia % Popullsia % Popullsia %
Myslimanë

Synitë
Bektashinjë

1,646,236 

1,587,608 
58,628

58.79 

56.70 
2.09

1,663,412


95.60


502,075


98.62


22,267


73.15


9,594


54.78


Të krishterë

Katolikë
Ortodoksë
Evangjelistë
Të tjerë të krishterë

475,629 

280,921 
188,992 
3,797 
1,919

16.99 

10.03 
6.75 
0.14 
0.07

64,275

38,438
25,837

3.69

2.20
1.48

7,008

7,008


1.37

1.37


8,027

7,954
37

36

26.37

26.13
0.12

0.12

7,126

7,109
2

15

40.69

40.59
0.01

0.09

Ateistë 69,995 2.50 1,242 0.07 35 0.11 316 1.80
Preferuan të mos përgjigjen 386,024 13.79 9,708 0.55 58 0.19 414 2.36
Besimtarë të pacaktuar 153,630 5.49
Jo pëkrakëse apo nuk u deklaruan 68,022 2.43 1,188 0.06 48 0.16 63 0.36


Galeria

Shih edhe

Referencat

  1. ^ FIELD LISTING: ETHNIC GROUPS – CIA World Factbook
  2. ^ Sami Frashëri, (Shkrim biografik i Rexhep Mitrovicës për Sami Frashërin, botuar në gazetën " Flamuri", nr 23-24, 1951, 25-26,1952 dhe 31-36 1952). Fazli Hajrizi, Rexhep Mitrovica në Lëvizjen Komëtare, Libri Shkollor, Prishtinë, 2008. ISBN 987-9951-07-690-6, faqe 586
  3. ^ Ilirët deri te Shqiptarët. Shtëpia Migjeni 2016, ISBN 978-9928-40-74-7-4 (Lexuar më 16 Janar)
  4. ^ Comnena, Anna. The Alexiad, Book IV.
  5. ^ Leften Stavros Stavrianos: The Balkans Since 1453. C. Hurst & Co. Publishers janar 2000, ISBN 978-1-85065-551-0 (Lexuar më 17 korrik 2013) „Religious differences also existed before the coming of the Turks. Originally, all Albanians had belonged to the Eastern Orthodox Church... Then the Ghegs in the North adopted in order to better resist the pressure of Orthodox Serbs.“
  6. ^ Hugh Chisholm: Encyclopaedia britannica: a dictionary of arts, sciences, literature and general information. Encyclopaedia Britannica 1910 (Lexuar më 18 korrik 2013) „The Roman Catholic Ghegs appear to liave abandoned the Eastern for the Western Church in the middle of the 13th century“
  7. ^ Sabrina P. Ramet: Religion and Nationalism in Soviet and East European Politics. Duke University Press 1989, ISBN 0-8223-0891-6 „Prior to the Turkish conquest, the ghegs (the chief tribal group in northern Albania) had found in Roman Catholicism a means of resisting the Slavs, and though Albanian Orthodoxy remained important among the tosks (the chief tribal group in southern Albania), ...“

[1]

Lidhje të jashtme

  1. ^ Ilirët deri te Shqiptarët. Shtëpia Migjeni 2016, ISBN 978-9928-40-74-7-4 (Lexuar më 16 Janar)