Ndryshimi mes inspektimeve të "Fan Noli"

Jump to navigation Jump to search
231 bytes added ,  1 vit më parë
+
(+)
(+)
| Emblema_përshkrim =
|Paraardhësi=[[Iljaz bej Vrioni]]|Pasardhësi=[[Ahmet Zogu]]}}
'''Theofan Noli''' i njohur më shumë si '''Fan Noli''' (''Stilian Mavromati;'' Ibriktepe[[İbriktepe]], [[6 janar]] [[1882]] - [[13 mars]] [[1965]], [[Shtetet e Bashkuara të Amerikës|ShBA]]) ka qenë prift, përkthyes, politikan, diplomat,<ref>[http://www.parlamenti.altirana.com/graphics/foto/Ligjv%EBn%EBsit%20Shqiptar%EB.pdf Ligjvënësit shqiptarë 1920-2005] - <tt>Republika e Shqipërisë KUVENDI</tt>. Tiranë 2005</ref> poet e historian [[shqiptar]].
 
== Biografia ==
U lind më [[6 janar]] [[1882]] me emrin ''Theofanes Stylianos Mavromatis''fshatin shqipfolës<ref>{{Cite book|title=[[İbriktepeLebenserinnerungen|Kujtime 1885-1925]]|last=Vlora|first=Eqrem (turqishtbej|authorlink=Eqrem përbej Vlora|publisher=IDK|year=2003|origyear=1963|isbn=99927-780-6-7|location=Tiranë|pages=515|trans_title=Lebenserinnerungen|ref=harvnb|translator=[[QytezëAfrim Koçi]]),}}</ref> një fshat shqiptarİbriktepe,[[Trakia|Trakë]]Trakinë Lindore, jo shumë larg nga [[Edirne|Edreneja]]. Si disa fshatra të tjerë të asaj krahine të banuar me shqiptarë, Qyteza kishte ruajtur me kohë gjuhën, doket dhe traditat e të parëve. Noli e konsideronte fisin e vet me prejardhje nga Qyteza e [[Rrethi i Kolonjës|Kolonjës]].<ref>Shqiptarët erdhën këtyre anëve gjatë [[Perandoria Bizantine|Perandorisë Bizantine]]. Sipas Nolit Ibrik-Tepe ishte një vendqëndrim ushtarak i Perandorisë, e zgjedhur prej afrisë me Kostandinopojën. Shumë shqiptarë udhëtuan andej për t’u bërë ushtarë dhe ngelën aty me rënien e Kostandinopojës më 1453. Fan S. Noli. Autobiografia (Prishtina, 1968) f. 3</ref>
 
I ati i tij, Stilian Gjergj Noli, ishte psallt në kishën ortodokse të fshatit; e ëma, Marie Gollaqi, ishte shtëpiake. Theofani ishte i dyti ndër trembëdhjetë fëmijë, shtatë prej të cilëve vdiqën në foshnjëri. Familja rronte me tokat që kishte si pronë. Sa qe i mitur, Noli hoqi sëmundje të rënda, prandaj shkollën e nisi me vonesë. Në fshatin e lindjes kreu shkollimin fillor [[Gjuha greke|greqisht]] për gjashtë vjet, më tej prindët e dërguan në gjimnazin grek të Edrenesë, ku qëndroi katër vjet.<ref>{{Cite book|title=Jeta e Fan. S. Nolit|last=Bala|first=Vehbi|authorlink=Vehbi Bala|publisher=Shtëpia Botuese e Librit Politik|year=1972|isbn=|location=Tiranë|pages=15-19|oclc=30964481|ref=harvnb}}</ref>
 
Më [[1900]] mori të nisej [[Greqia|Greqi]], por në [[Stambolli|Stamboll]] u sëmur, u kurua dhe nisi punë në një ëmbëltore për ca kohë. Vitin tjetër u nis për në [[Athina|Athinë]] dhe të njohurit e tij i gjetën vend si nëpunës në një shoqëri belge, e cila kishte konçensionin e tramvajeve me kuaj në qytet. U regjistrua në Fakultetin e Filozofisë në kryeqytetin grek. Më tej, meqë kishte prirje për aktor, punoi si kopist, sufler e aktor me një trupë teatri me të cilën u end nëpër Greqi për gati dy vjet.<ref>{{Harvnb|Bala|1972|pages=21-26}}.</ref> Gjatë endjeve me trupën shkroi dramën "''To ksipnima''" ("Zgjimi"), e cila u luajt nga trupa në Pirgos të Peloponezit. Atë periudhë nisi të shkruante skeletin e dramës "Israelitë dhe filistinë". Në fillim të [[1903]] shkoi në [[Egjipti|Egjipt]], ku gjeti punë si mësues lëvizës greqishtes dhe po atë vit përktheu në greqisht traktatin e [[Sami Frashëri]]t "Shqipëria ç’ka qenë, ç’është e ç’do të bëhet".<ref>{{Harvnb|Bala|1972|pages=29-33}}.</ref>
Shkollën fillore dhe të mesme i kreu në gjuhën greke në [[Heybeliada]], [[Stamboll]]. Gjithsesi, tek ai ndikoi më shumë krenaria e fshatit shqiptar për të kaluarën historike dhe dashuria për shkrimin shqip kundrejt ndikimit të mbrapshtë politik që donte të kishte Patriarkana Ortodokse tek ortodoksët e kombësive të ndryshme, veçanërisht shqiptarët.
 
Në korrik-gusht të 1903-shit, ai nisi të botojë të parat skica letrare në revistën “Numas”.
Në vitin [[1900]] shkoi në [[Greqia|Greqi]] me qëllim që të nxirrte jetesën dhe të ndiqte fakultetin e filozofisë. Në [[Athina|Athinë]] u lidh me një shoqëri belge, e cila zotëronte tramvajet me kuaj. Por nuk i eci mbarë, dhe as studimet nuk i kreu.<ref name="re">[[Robert Elsie|Elsie R.]], http://www.albanianlanguage.net/al/noli.html</ref> Atëherë u hodh në punë të tjera si kopist, sufler dhe aktor pranë një trupe greke teatrale shëtitëse që shfaqej dhe në skelën e Galatës.<ref name="eb">[[Eqrem bej Vlora|Vlora E. b.]], "Kujtimet 1885-1925", Botime IDK, 2008</ref> Tek punonte atje, iu ngjall dëshira për t’u marrë me dramaturgji duke shkruar dramën "[[Zgjimi]]", në greqisht, (e cila u ndalua të shfaqej sepse aludonte për lëvizjen shqiptare për liri). Më [[1903]] shkoi në [[Egjipti|Egjipt]], ku filloi punë si mësues i greqishtes për dy vjet (mars 1903-mars 1905), kohë kur përkthen në greqisht veprën e [[Sami Frashëri]]t "Shqipëria ç’ka qenë, ç’është e ç’do të bëhet" që u botua në shtypshkronjën shqipe në Sofje. Në korrik-gusht të 1903-shit, ai nisi të botojë të parat skica letrare në revistën “[[Numas]]”.
 
Në prill 1906, me një biletë avulloreje të klasit të dytë, paguar nga bashkatdhetari që kishte njohur në Egjipt [[Spiro Dine]], Fan Noli u nis për në Botën e Re, duke kaluar nga Napoli, dhe mbërriti në Nju Jork më 10 maj. Për njohuritë e tij gjuhësore do dërgohej në një mision rus në [[Shtetet e Bashkuara të Amerikës|Amerikë]]. Pasi ndenji tre muaj në Buffalo, ku punoi në një kombinat lënde drusore, Noli shkoi në Boston. Atje, botuesi [[Sotir Peci]] i dha një punë si zëvendës-redaktor i gazetës së Bostonit “Kombi”, ku punoi deri në maj 1907 dhe ku botoi artikuj me pseudonimin ''Ali Baba Qyteza''. Tensioni që ndjenin shqiptarët ortodoksë nga ndikimi i Kishës Greke mbërriti kulmin gjatë varrimit të një patrioti shqiptar, të cilit prifti grek nuk pranonte t’i kryente shërbesat e fundme. Me nismën e vet Noli thirri një mbledhje të shqiptarëve ortodoksë nga mbarë Nju Englandi, ku delegatët vendosën të themelojnë Kishën Ortodokse Autoqefale (autonome) Shqiptare, me Nolin si klerikun e saj të parë.
==Mërgimi i pakthim ==
Pasi zbarkuan në Bari me ftesë të [[Benito Mussolini|Duçes]] u zhvendos në [[Vjena|Vjenë]] pasi [[Italia]] lidhi marrëveshjet me Shqipërinë. Pas vrasjes së kolegut Luigj Gurakuqi në Bari, i kushton elegjinë "Syrgjyn vdekur" në shkurt të 1926-s, Berlin. Ndërsa vrasjes së mikut [[Bajram Curri]]t elegjinë "Shpell'e Dragobisë".
Selia e [[Komintern]]it në Vjenë e ndihmon për të organizuar [[Komiteti Nacional Revolucionar|KONARE]]-n. Në nëntor 1927 vizitoi Rusinë si delegat i Ballkanit në Kongresin ‘Miqtë e Bashkimit Sovjetik’ me rastin e dhjetëvjetorit të Revolucionit të tetorit, dhe më 1930, pasi mori një vizë gjashtëmujore, u kthye në Shtetet e Bashkuara. Me kthimin e tij në Boston, Noli themeloi të përjavshmen “Republika”, vetë emri i së cilës i bënte sfidë të hapur Ahmet Zogut, i cili më 1 shtator 1928 u vetëshpall Zogu I, Mbreti i Shqiptarëve. “Republika” u botua edhe si opozitë ndaj “Diellit”, tashmë nën drejtimin e Faik Konicës, i cili ishte pajtuar me mbretin Zog dhe ishte bërë ministër i plotfuqishëm i Shqipërisë në Uashington. Me mbarimin e afatit të vizës, gjashtë muaj më vonë, Noli u detyrua të kthehet në Evropë dhe “Republika” mbeti nën drejtimin e Anastas Tashkos, deri sa u mbyll më 1932. Më 1932, me ndihmën e pasuesve të tij, mundi të kthehej nga Gjermania në Shtetet e Bashkuara, ku fitoi edhe lejen për qëndrim të përhershëm. Noli u tërhoq nga jeta politike dhe nga ky moment iu kushtua përsëri detyrave si drejtues i Kishës Ortodokse Autoqefale Shqiptare. Në dhjetor 1933 u sëmur rëndë dhe nuk ishte në gjendje t’i përballonte shpenzimet e trajtimit mjekësor për të cilin kishte aq shumë nevojë, deri sa mori si dhuratë 3000 franga ari nga Shqipëria, me ndërhyrjen e Faik Konicës tek Ahmet Zogu. Ky gjest arriti pikërisht qëllimin për të cilin ishte nisur: një farë pajtimi midis Nolit dhe Zogut, si dhe një përmirësim të marrëdhënieve shpesh të acaruara të Nolit me Faik Konicën. Në vitin 1935 Noli iu kthye njërit prej pasioneve të tij të hershme – muzikës – dhe në moshën pesëdhjetetrevjeçare u regjistrua në Konservatorin e Muzikës të Nju England, në Boston, nga i cili u diplomua më 1938.<ref name="re">[[Robert Elsie|Elsie R.]], http://www.albanianlanguage.net/al/noli.html</ref>
 
Në botimet zyrtare të Qeverisë së [[Mbreti Zogu I|Mbretit Zog]], “Shqipënija më 1937”, me rastin e kremtimeve të 25 Vjetorit të Pavarësisë Kombëtare, në kreun për historinë e kultures, shkruhet: “''me të janë lidhur emnat më të bukur e më të mallëngjyer të shkrimtarëve t’onë të kaluar. Çdo alfabet pati një serë të gjatë asi shkrimtarësh, po mbi të gjithë vetëm katër shkëlqejnë si yje të pa shoqë, Naimi, Fishta, Konica e Noli''” Në albume të përkryer me fotografi pa retush, krahas figurave të shquara të kombit, ndrinte dhe portreti i hijshëm i Fan S. Nolit. Po atë vit Faik Konica do të thoshte: ”''At Noli do të mbetet në historinë e Shqipërisë si burri që arriu i pari me hir të vullnetit dhe hollësisë së tij, të flasi gjuhën shqip në meshë. Dita që meshoi për të parën herë, është ogur i bardhë n’udhë të përparimit t’onë. Dhe as e harrojmë, as mund të lëmë të tjerët të harrojnë''.”<ref name="Ad">Dëshnica A., Fan S. Noli dhe komunizmi, gazetadielli.com, 30 dhjetor 2012</ref>
Vëllimi me vjersha [[Albumi]] u botua më [[1948]]. Brenda viteve 1961-1963 botoi dy vjershat e fundit origjinale dhe disa shqipërime vjershash të poetëve të njohur.
 
Kontributi më i gjerë i Nolit qe në fakt ai i stilistit, siç shihet ndë përkthimet e tij. Bashkë me Faik Konicën mund të vlerësohet si ndër stilistët më të mëdhenj të dialektit Toskë. Afria që kishte me gjuhët e huaja, [[Greqishtja|greqishten]], [[gjuha angleze|anglishten]] dhe [[gjuha frënge|frëngjishten]] e aftësoi ta bënte [[gjuha shqipe|shqipen]] në një gjuhë të stërholluar dhe elegante,<ref name="re"/> ndonëse pak folklorike.<ref name="eb">[[Eqrem bej Vlora|Vlora E. b.]], "Kujtimet 1885-1925", Botime IDK, 2008</ref> Noli përktheu mjaft autor amerikanë dhe europianë të shek. XIX, duke vënë në punë veshin muzikor, mundi të pasqyronte stilin dhe ngjyrat e ritmit të origjinalit.
 
Ndonëse vetë nuk shkroi shumë në lëmë të letërsisë, ngelet një letrar i madh.<ref name="re"/>
562

edits

Menyja e navigimit