Trashëgimia romake në Kosovë

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Jump to navigation Jump to search
Vendbanime të periudhës romake në Kosovë.

Vendbanimet e periudhës romake në Kosovë përfaqësojnë një mori monumentesh të kulturës materiale dhe shpirtërore, të cilat pasqyrojnë periudhën romake në këtë trevë. Në mes të tyre një vend të posaçëm zënë ato të cilat paraqesin zhvillimin e artit, siç janë monumentet plastike e që janë më të shpeshta, dhe njëherësh zënë një vend të rëndësishëm, sepse me paraqitjen e figurave në reliev dhe me mbishkrime të shumta na flasin mjaft për këtë periudhë.[1] [2] 

Hyrje[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Dardania ra nën pushtimin romak në shekullin e parë të erës së re, një nga territoret e fundit të Ilirisë që u nënshtrua. Duke qenë se Dardania kishte dhe sot Kosova ka një pozicion qendror midis rrjeteve rrugore që lidhnin jugun e Egjeut me pellgun e Danubit, dhe me Detin Adriatik, ishte një xhevahir strategjik. Ajo gjithashtu ishte e rëndësishme për romakët për shkak të burimeve të pasura minerale, nga të cilat ata shfrytëzuan dhe përfituan. Ne shohim që shumica e qyteteve të Dardanisë antike ndodhen ose afër një minierë, ose afër një rruge. Identiteti dardan është diskutuar për një kohë, dhe dihet se ishte i veçantë, i ngjashëm me ilirët, dhe gjithashtu me një element shtesë romak ose thrakas, për shkak të okupimit dhe bashkëjetesës. Vëzhgimet dhe studimet arkeologjike të shekullit të kaluar po ndihmojnë për të njohur këtë identitet dardan në një mënyrë më të saktë dhe më objektive, e cila do të çojë në një studim dhe shpjegim më të qartë të vazhdimësisë së kulturës në këtë rajon kaq shumë të diskutueshëm. Më poshtë është një listë e vendbanimeve më të njohura gjatë periudhës romake dhe një shpjegim se çfarë ishin, kur ishin banuar dhe kur u themeluan. Hulumtimet arkeologjike në këto vendbanime kanë rezultuar me një material të pasur gjë të cilën e ilustrojnë mbetjet dhe gjetjet e shumta arkeologjike. [2] [3]

Vendbanimet[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

2rightarrow (Nuvola colors).svg Shiko gjithashtu artikullin Ulpiana

Ulpiana[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Ulpiana - Lokacioni arkeologjik i Ulpianës është një vendbanim i periudhës romake, i njohur si Justiniana Secunda. Ndodhet rreth 8 km në juglindje të Prishtinës. Përmendet në burime antike si dhe në një sërë mbishkrimesh epigrafike e gjithashtu përmendet nga shumë udhëpërshkrues të kohës. Është themeluar në shekullin I mbi një vendbanim të mëhershëm dardan (oppidium) dhe gjatë sundimit të perandorit Trajan (98 - 117) u ngrit në rang të municipit kur edhe u quajt Ulpiana. Asokohe qyteti bënte pjesë në mesin e qendrave të rëndësishme ekonomike dhe politike të Ballkanit Qendror, duke qenë i rrethuar me komplekse të rëndësishme xehetare, të pasura sidomos me ar, ergjend e plumb dhe se gjendej në udhëkryq të rrugëve që lidhnin Lindjen me Perëndimin. Kulmin e zhvillimit e arriti në shekujt II - IV kur u shëndërrua në një qendër të rëndësishme politike, ekonomike, kulturore dhe religjioze të një hapësire shumë të gjerë gjeografike. Këtu zgjodhën të jetonin edhe personalitete të njohura të kohës mes të cilëve edhe senatorët romak Furi dhe Ponti, etj. Me Ulpianën lidhen edhe fillet e krishterimit në Dardani përmes martirizimit të vëllezërve binjakë Flori dhe Lauri në shekullin II.[4]

Municipium Dardanorum[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

2rightarrow (Nuvola colors).svg Shiko gjithashtu artikullin Municipium Dardanorum

Municipium Dardanorum or Dardanicum ndodhet në veri të KosovësKoloshinin e Ibrit (Veriu i Kosovës), rreth 27 kilometra në veri të Mitrovicës, në fshatin Soçanica, Komuna e Albanikut (Leposavić). Ai ekzistonte edhe si një vendbanim parahistorik por që vazhdoi të zhvillohej dhe të ndryshohej për tu bërë një qytet tipik i lashtë romak gjatë periudhës nga dekadat e fundit të shekullit I deri në pjesën e parë të shekullit IV të erës sonë. Zona shtrihet në rreth 30 hektarë.

Vendenisi[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

2rightarrow (Nuvola colors).svg Shiko gjithashtu artikullin Vendenisi

Vendenisi ndodhej mes tri stacioneve rrugore që ishin ngritur në Dardani gjatë sundimit romak. Ky lokacion arkeologjik ndodhet në fshatin Gllamnik në Komunën e Podujevës, afërsisht 5 km në juglindje nga qyteti i Podujevës. Rruga antike romake Lissus - Naissus ishte një rrugë diagonale, që lidhte rajonin qendror të Ballkanit me bregdetin Adriatik, duke kaluar përmes Vendenisit. Vendbanimi dhe stacioni rrugor romak i Vindenis janë shtrirë në bregun e djathtë të afërsi të lumit të Llapit me një sipërfaqe aktuale prej rreth 15-20 hektarësh.

Viciana[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

2rightarrow (Nuvola colors).svg Shiko gjithashtu artikullin Viciana

Viciana apo latinisht Vicianum ishte një stacion rrugor vendndodhja e saktë e të cilit ende nuk dihet. Sipas njërit prej supozimeve ai ndodhej në pjesën veriperëndimore të komunës së Graçanicës. Ekzistojnë indikacione përkatëse që mund të shënojnë vendndodhjen e këtij lokacioni të stacionit të lashtë rrugor, një pikë ndalese për karvanët që qarkullonin në një nga rrugët më të rëndësishme transilirike, rrugën Via Lissus-Naissus, që fillonte nga bregu i Adriatikut, përkatësisht nga Lezha (Lisus), dhe shkonte pëgjatë gjithë luginës së lumit Drini i Bardhë, duke kaluar përmes Dardanisë antike dhe duke vazhduar më tej, deri në Nish. Stacioni Viciana është regjistruar në hartën Tabula Peuntingeriana. Sipas një supozimi tjetër Viciana ndodhej afër qytetit të sotëm të Vushtrrisë. Duke i'u referuar disa të dhënave historike, vendi në kohën e vjetër në gjuhën latine quhej Vicianum, apo në gjuhën vendase Viciana (Ana e Viçave), gjatë mesjetës u quajt në formën e sllavizuar Vuçitrn ndërsa gjatë periudhës osmane Viçitrina (Trina e viçave). [5]

Paldenica[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

2rightarrow (Nuvola colors).svg Shiko gjithashtu artikullin Lokalitet arkeologjik në Paldenicë

Lokacioni arkeologjik i Paldenicës ndodhet afër fshatit Paldenicë, rreth 150 m në anën e majtë të rrugës Prishtinë-Shkup. Këtu janë zbuluar gjurmë të një nekropoli dhe materiale të tjera të luajtshme arkeologjike.

Nerodimja[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

2rightarrow (Nuvola colors).svg Shiko gjithashtu artikullin Lokalitet arkeologjik në Nerodime të Epërme

Lokacioni arkeologjik në Nerodima e Epërme është zbuluar në vitin 1988. Disa kërkime arkeologjike janë bërë në këtë vend, afër varrezave ortodokse gjë që rezultuan me një zbulim të një kompleksi që ka shumë të ngjarë të jetë ndërtuar gjatë antikitetit të vonë.

Nikodimi[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

2rightarrow (Nuvola colors).svg Shiko gjithashtu artikullin Lokaliteti arkeologjik në Nikadin

Lokaliteti arkeologjik i Nekodimit, ndodhet në periferi të qytetit të Ferizaj, 2 kilometra në jug të qytetit, shtrihet në një hapësirë të gjerë dhe terren pjellor. Gjatë viteve 1960, këtu u regjistruan gjurmët sipërfaqësore të një kompleksi vilash romake. Gjatë një gërmimi në vitin 2007, mbetjet e një kishe të hershme të krishterë u zbuluan gjithashtu.

Vila në Pestovë[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

2rightarrow (Nuvola colors).svg Shiko gjithashtu artikullin Gjurmët e vilës romake në Pestovë

Vila romake në Pestova - Fshati Pestovë gjendet në komunën e Vushtrrisë dhe shtrihet buzë magjistrales Prishtinë - Mitrovicë, në anën e majtë të kësaj rruge, rreth 4 km pa arritur në qytezën e Vushtrrisë, në një zonë mjaft të begatshme bujqësore. Me rastin e hapjes se kanalit për infrastrukturën nëntokësore në këtë fshat, në vitin 2005, u ndërmor një gërmim shpëtimi dhe me ç'rast u zbuluan pjesërisht themelet e një vile romake ('Villae Rusticae), që ishin shtëpi tipike banimi të kohës romake të vendosura në fshatra larg qendrave urbane. Zakonisht ato ishin njëkatëshe, me atrium apo oborr qendror.

Banja e Çifllakut[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

2rightarrow (Nuvola colors).svg Shiko gjithashtu artikullin Terma - banjo romake në Çifllak

Lokacioni arkeologjik i Çifllakut ndodhet afër rrjedhës së lumit Drini i Bardhë në anën e majtë, jo shumë larg bregut të lumit. Studimet arkeologjike të kryera në zonën e Çifllakut gjatë dekadës së parë të mijëvjeçarit të parë, rezultuan në zbulimin e mbetjeve të një kompleksi banjosh romake, me dimensione të gjera. Gjithashtu është dokumentuar edhe ekzistenca e një pishine.

Vërban - Kllokot[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

2rightarrow (Nuvola colors).svg Shiko gjithashtu artikullin Lokaliteti arkeologjik romak në Vërban

Lokaliteti arkeologjik romak i Vërbanit ndodhet në fshatin Vërban fare pranë Banjës së Kllokotit në një tarracë aluviale të shtrirë përgjatë rrjedhës së Lumit Morava një zonë e njohur për tokën pjellore dhe pranë burimeve të ngrohta të ujërave minerale. Një nga zbulimet më interesante arkeologjike aksidentale është një skulpturë mermeri e një gruaje që gjendet pranë Banja e Kllokotit, e konsideruar një kryevepër e artit dardanian.

Stacioni në Poslishtë[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

2rightarrow (Nuvola colors).svg Shiko gjithashtu artikullin Lokaliteti Romak në Poslishtë:Villa Rustica Statio Mansio

Lokacioni arkeologjik i Poslishtës ndodhet në afërsi të fshatit Poslishtë, 1 kilometer në jug të Vlashnjës në anën e majtë të rrugës Prizreni -Vërmicë-Prizren përgjatë rrugës së njohur antike Via Lissus-Naissus.

Shih edhe[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Referimet[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

  1. ^ Dobruna-Salihu Exhlale. Tipologjia e monumenteve sepulkrale të periudhës romake në Kosovë (La typologie des monuments sépulcraux de la période romaine en Kosove). In: Iliria, vol. 12 n°2, 1982. pp. 197-232; doi :https://doi.org/10.3406/iliri.1982.1800 https://www.persee.fr/doc/iliri_1727-2548_1982_num_12_2_1800
  2. ^ a b Berisha, Milot (2012). "Guidë arkeologjike e Kosovës (Kosova Archaeological Guide)" (PDF). Ministria e Kulturës, Rinisë dhe Sportit & Instituti Arkeologjik i Kosovës. f. 72. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 5 mars 2014. Marrë më 14 prill 2020.
  3. ^ LISTA E TRASHËGIMISË KULTURORE PËR MBROJTJE TË PËRKOHSHME (PDF). Republika e Kosovës, Ministria e Kulturës, Rinisë dhe Sportit. Marrë më 17 gusht 2016.
  4. ^ Goldsworthy, Adrian Keith; Haynes, Ian; Adams, Colin E. P. (1997). The Roman army as a community (në anglisht). Journal of Roman Archaeology. f. 100. ISBN 1887829342.
  5. ^ Grup autorësh (2003). Vushtrria - Viciana me rrethinë. Prishtinë: Kuvendi Komunal - Vushtrri. f. 41 - 59.  27940463M.

Literatura[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]