Wikipedia:Burimet e pavarura

Identifikimi dhe përdorimi i burimeve të pavarura (të quajtura edhe burime të palëve të treta ) i ndihmon redaktorët të krijojnë artikuj jo-promovues që e portretizojnë në mënyrë të drejtë subjektin, pa i kushtuar vëmendje të tepruar pikëpamjeve të vetë subjektit. Përdorimi i burimeve të pavarura ndihmon në mbrojtjen e projektit nga njerëzit që përdorin Wikipedia-n për vetëpromovim, përfitim personal financiar dhe abuzime të tjera. Mbështetja në burime të pavarura siguron që një artikull të mund të shkruhet nga një këndvështrim i ekuilibruar dhe i paanshëm, në vend që të shkruhet nga këndvështrimi i vetë subjektit ose nga këndvështrimi i njerëzve me probleme serioze . Theksimi i pikëpamjeve të burimeve të paanshme është i nevojshëm për të arritur një pikëpamje neutrale në një artikull. Gjithashtu siguron që artikujt të mund të katalogojnë vlerën e një teme dhe rolin e arritjet e saj brenda shoqërisë, në vend që të ofrojnë një listë drejtorish ose përmbajtjen e një broshure shitjesh.

Në përcaktimin e llojit të burimit, duhen identifikuar tre karakteristika themelore të veçanta:

• A është ky burim i vetëbotuar apo jo? (Për këtë pyetje, shihni Wikipedia:Identifikimi dhe përdorimi i burimeve të vetë-publikuara .)
• A është ky burim i pavarur apo i një pale të tretë, apo është i lidhur ngushtë me temën?
• A është ky burim parësor apo jo? (Për këtë pyetje, shihni Wikipedia:Identifikimi dhe përdorimi i burimeve parësore dhe dytësore .)

Çdo kombinim i mundshëm i këtyre tre tipareve është parë në burimet në Wikipedia. Çdo kombinim i këtyre tre tipareve mund të prodhojë një burim që mund të përdoret për ndonjë qëllim në një artikull të Wikipedia-s. Identifikimi i këtyre karakteristikave do t'ju ndihmojë të përcaktoni se si mund t'i përdorni këto burime.

Kjo faqe merret kryesisht me pyetjen e dytë: identifikimin dhe përdorimin e burimeve të pavarura dhe jo të pavarura .

Identifikimi i burimeve të pavarura

Një burim i pavarur është një burim që nuk ka interes të drejtpërdrejtë në një temë të caktuar të Wikipedia-s dhe për këtë arsye pritet zakonisht ta mbulojë temën nga një perspektivë e paanshme. Burimet e pavarura kanë pavarësi editoriale (p.sh., reklamuesit nuk diktojnë përmbajtjen) dhe nuk kanë konflikte interesi (domethënë, nuk ka mundësi për përfitime personale, financiare ose politike nga ekzistenca e botimit).

Interesi në një temë lind kur burimi (autori, botuesi, etj.) zhvillon ndonjë marrëdhënie financiare ose ligjore me temën. Një interes në këtë kuptim mund të jetë pozitiv ose negativ. Një shembull i një interesi pozitiv është të shkruash për veten, familjen tënde ose një produkt që prodhohet ose shitet nga kompania ose punëdhënësi yt; një shembull i një interesi negativ është të zotërosh ose të punosh për një kompani që përfaqëson artikullin e një produkti konkurrues. Këto konflikte interesi i bëjnë redaktorët e Wikipedia-s të dyshojnë se burimet nga këta njerëz do t'i japin më shumë rëndësi avancimit të interesave të tyre (personale, financiare, ligjore, etj.) në temë sesa avancimit të njohurive rreth temës. Burimet nga anëtarët e përfshirë të familjes, punonjësit dhe zyrtarët e organizatave nuk janë të pavarura.

Pavarësia nuk nënkupton paanshmëri . Një burim i pavarur mund të mbajë një pikëpamje të fortë pozitive ose negative për një temë ose një ide. Për shembull, një studiues mund të shkruajë rreth shkrim-leximit në vendet në zhvillim dhe personalisht mund të jetë në favor të fuqizimit të mësimdhënies së të gjithë fëmijëve për të lexuar, pavarësisht nga gjinia apo statusi socioekonomik. Megjithatë, nëse autori nuk përfiton personalisht nga edukimi i këtyre fëmijëve, atëherë botimi është një burim i pavarur mbi temën.

Materiali i disponueshëm nga burime të vetëbotuara, burime parësore ose të anshme për shkak të një konflikti interesi mund të luajë një rol në shkrimin e një artikulli, por duhet të jetë e mundur të sigurohet informacioni që përcakton rëndësinë e subjektit në botën reale për burime të pavarura, të palëve të treta. Mbështetja në burime të pavarura siguron që një artikull të mund të shkruhet nga një këndvështrim i ekuilibruar dhe i paanshëm, në vend që të shkruhet nga këndvështrimi i vetë personit. Gjithashtu siguron që artikujt të mund të katalogojnë vlerën e një teme, rolin dhe arritjet e saj brenda shoqërisë, në vend që të ofrojnë një listë drejtorish ose përmbajtjen e një broshure shitjesh.

Artikujt që nuk referojnë burime të pavarura duhet të etiketohen me {{third-party}} , dhe nëse nuk mund të identifikohet asnjë mbulim thelbësor në burime dytësore të pavarura dhe të besueshme, atëherë artikulli duhet të propozohet për fshirje . Nëse përmbajtja e artikullit është rreptësisht promovuese, ai duhet të bëhet kandidat për fshirje të shpejtë sipas kriterit WP:CSD G11 .

Shpjegim

Wikipedia përpiqet të jetë e standardeve më të larta të mundshme dhe të shmangë shkrimin mbi tema nga një këndvështrim i anshëm . Wikipedia: Verifikueshmëria u krijua si një zgjerim i politikës së pikëpamjes neutrale, për të lejuar që informacioni të kontrollohet për çdo formë paragjykimi. Megjithatë, është vënë re se disa artikuj e burojnë përmbajtjen e tyre vetëm nga vetë tema, gjë që krijon një nivel paragjykimi brenda një artikulli. Kur ky burim parësor është i vetmi burim i disponueshëm mbi temën, ky paragjykim është i pamundur të korrigjohet. Artikuj të tillë kanë tendencë të jenë artikuj kotësie, megjithëse po bëhet gjithnjë e më e vështirë ta dallosh këtë brenda fushave të caktuara tematike.

Nëse Wikipedia, siç përcaktohet nga tre politikat kryesore të përmbajtjes, është një enciklopedi që përmbledh pikëpamjet dhe jo një depo e pikëpamjeve, për të arritur këtë qëllim, artikujt duhet të tregojnë se tema që mbulojnë është përmendur në burime të besueshme, të pavarura nga vetë tema. Këto burime duhet të jenë të pavarura si nga tema ashtu edhe nga Wikipedia, dhe duhet të jenë të standardit të përshkruar në Wikipedia:Burime të Besueshme . Artikujt nuk duhet të ndërtohen duke përdorur vetëm burime të interesave të fshehta. Ky kërkesë për burime të pavarura është në mënyrë që të përcaktojë që tema mund të shkruhet pa paragjykime ; përndryshe artikulli ka të ngjarë të bjerë ndesh me udhëzimet tona të kotësisë .

Shembuj

Në rastin e një artikulli në Wikipedia rreth një faqeje interneti, për shembull, burimet e pavarura do të përfshinin një artikull në një gazetë që përshkruan faqen, por një referencë për vetë faqen do të mungonte në pavarësi (dhe në vend të kësaj do të konsiderohej një burim parësor ).

Shembuj të burimeve të pavarura dhe jo të pavarura për disa tema të zakonshme

Po shkruani për...	Potencialisht i pavarur	Jo i pavarur
një biznes	Mediat e lajmeve, agjencitë qeveritare	Pronari, punonjësit, faqja e internetit e korporatës ose njoftimi për shtyp, broshura e shitjeve, faqja e internetit e konkurrentëve
një person	Media lajmesh, libër popullor ose shkencor	Personi, anëtarët e familjes, miqtë, punëdhënësi, punonjësit
një qytet	Media kombëtare, tekste shkollore, enciklopedi, vepra të tjera referimi	Uebfaqja e Kryetarit të Bashkisë, klubet lokale mbështetëse, faqja e internetit e Dhomës së Tregtisë lokale
një libër, regjistrim muzike, film, lojë video	Recension gazete ose reviste, libër (ose kapitull)	Uebfaqja e kompanisë së prodhimit, uebfaqja e kompanisë botuese, uebfaqja e librit/albumit/filmit, manuale udhëzimesh të botuara nga krijuesi i videolojërave, shënime në kopertinën e albumit, kopje në kopertinën e librit, autobiografi nga muzikanti, aktori, etj.
përmbajtje online	Mediat e lajmeve	Faqja e internetit pritëse, mediat sociale të krijuesit

Këto shembuj të thjeshtë duhen interpretuar duke pasur parasysh të gjitha faktet dhe rrethanat. Për shembull, një gazetë që varet nga të ardhurat nga reklamat mund të mos jetë vërtet e pavarur në mbulimin e bizneseve lokale që reklamojnë në gazetë. Gjithashtu, një gazetë në pronësi të personit X mund të mos jetë vërtet e pavarur në mbulimin e çështjeve të personit X dhe aktiviteteve të tij të biznesit.

Çdo artikull në Wikipedia duhet të bazohet në deklarata të verifikueshme nga burime të shumta të besueshme të palëve të treta me reputacion për verifikimin e fakteve dhe saktësinë . Një burim nga një palë e tretë është ai që është plotësisht i pavarur nga tema që mbulohet, p.sh., një reporter gazete që mbulon një histori në të cilën nuk është i përfshirë përveçse në cilësinë e tij si reporter . E kundërta e një burimi të palës së tretë është një burim i palës së parë ose jo i pavarur . Një burim i palës së parë, jo i pavarur, në lidhje me presidentin e një grupi lobimi mjedisor do të ishte një raport i botuar nga dega e komunikimit e atij grupi lobimi. Një burim i palës së tretë nuk është i lidhur me ngjarjen, nuk paguhet nga njerëzit e përfshirë dhe nuk ka gjasa të ketë konflikt interesi në lidhje me materialin.

Ky koncept është në kontrast me konceptin e palidhur të një burimi dytësor, i cili është ai ku materiali i paraqitur bazohet në ndonjë material tjetër origjinal, p.sh., një libër jo-fiktiv që analizon materialin origjinal siç janë raportet e lajmeve, dhe me një burim parësor, ku burimi është burimi i materialit origjinal, p.sh., një autobiografi ose fjalimi i një politikani rreth qëllimeve të fushatës së tij. <b id="mwkQ">Sekondare nuk do të thotë palë e tretë</b>, dhe primare nuk do të thotë jo e pavarur ose e lidhur me subjektin. Burimet dytësore janë shpesh burime të palëve të treta ose të pavarura, por ato nuk janë gjithmonë burime të palëve të treta.

Edhe pse teknikisht ekziston një dallim i vogël midis një burimi të palës së tretë dhe një burimi të pavarur, shumica e politikave dhe udhëzimeve të Wikipedias i përdorin termat në mënyrë të ndërsjellë, dhe shumica e burimeve që janë të palëve të treta ndodh të jenë gjithashtu të pavarura. Vini re se një palë e tretë nuk është domosdoshmërisht e pavarur. Për shembull, nëse regjisori i famshëm Y ka një të mbrojtur me ligj i cili drejton një faqe interneti për recensione filmash ("Fully Independent Critic.com"), dhe nëse regjisori Y i jep udhëzime "Independent Critic" të lavdërojë ose sulmojë filmin Q, atëherë regjisori Y dhe Fully Independent Critic.com mund të mos jenë të pavarur, edhe pse nuk janë të lidhur me pronësi, kontratë apo ndonjë mjet ligjor.

Pse nevojiten burime të pavarura

Burimet e pavarura janë një bazë e domosdoshme për çdo artikull. Edhe pse Wikipedia nuk është letër, ajo nuk është as një vend hedhjeje për të gjitha informacionet që lexuesit i konsiderojnë të rëndësishme ose të dobishme. Për hir të neutralitetit, Wikipedia nuk mund të mbështetet në mendimin e asnjë redaktori në lidhje me temat e rëndësishme. Çdo gjë në Wikipedia duhet të verifikohet në burime të besueshme, duke përfshirë deklaratat rreth asaj se cilat tema janë të rëndësishme dhe pse. Për të verifikuar nëse një temë është e rëndësishme, vetëm një burim i pavarur nga subjekti mund të ofrojë një vlerësim të besueshëm. Një burim shumë i afërt me subjektin do të besojë gjithmonë se tema është mjaftueshëm e rëndësishme për të merituar një mbulim të detajuar, dhe mbështetja ekskluzivisht në këtë burim do të paraqesë një konflikt interesi dhe një kërcënim për një enciklopedi neutrale.

Mund të thuhet se një burim i pavarur dhe i besueshëm nuk është gjithmonë mjaftueshëm objektiv ose i ditur për të vlerësuar një temë. Ka shumë raste të mbulimit të anshëm nga gazetarët, akademikët dhe kritikët. Edhe me rishikimin nga kolegët dhe verifikimin e fakteve, ka raste kur botime që përndryshe janë të besueshme raportojnë gënjeshtra të plota. Por Wikipedia nuk i lejon redaktorët të përmirësojnë një artikull me kritikat ose korrigjimet e tyre . Përkundrazi, nëse një burim përgjithësisht i besueshëm bën një deklaratë të rreme ose të njëanshme, shpresa është që të gjendet një burim tjetër i besueshëm për ta hedhur poshtë atë deklaratë dhe për të rivendosur ekuilibrin. (Në raste të rënda, një grup redaktorësh do të bien dakord të heqin deklaratën e verifikuar por të rreme, por pa shtuar ndonjë koment origjinal në vend të saj.)

Nëse disa botime të besueshme kanë diskutuar një temë, ose akoma më mirë të kenë debatuar mbi të, atëherë kjo përmirëson probabilitetin që tema të trajtohet në Wikipedia. Së pari, burime të shumta që kanë debatuar mbi një temë do të demonstrojnë me besueshmëri se tema është e denjë për vëmendje. Së dyti, dhe po aq e rëndësishme, këto burime të besueshme do t'u lejojnë redaktorëve të verifikojnë fakte të caktuara rreth temës që e bëjnë atë të rëndësishme, dhe të shkruajnë një artikull enciklopedik që përputhet me politikat dhe udhëzimet tona.

Burime jo të pavarura

Burime jo të pavarura mund të përdoren për të gjetur burimin e përmbajtjes për artikujt, por lidhja e burimit me temën duhet të identifikohet qartë. Për shembull, "Organizata X tha se 10,000 njerëz dolën në protestë" është në rregull kur përdoret material i publikuar nga organizata, por "10,000 njerëz dolën në protestë" nuk është.

Burimet jo të pavarura nuk duhen përdorur kurrë për të mbështetur pretendimet e shquarësisë, por mund të përdoren me kujdes për të plotësuar detaje jo të diskutueshme.

Komunikata për shtyp

Një njoftim për shtyp nuk është qartësisht një burim i pavarur, pasi zakonisht shkruhet ose nga biznesi ose organizata për të cilën shkruhet, ose nga një biznes ose person i punësuar nga ose i lidhur me organizatën (p.sh., një spin doctor ). Komunikatat për shtyp shfaqen zakonisht në kërkimet në Google News dhe DuckDuckGo, si dhe në kërkime të tjera që redaktorët përdorin zakonisht për të gjetur burime të besueshme. Zakonisht, por jo gjithmonë, një njoftim për shtyp do të identifikohet si i tillë. Shumë burime lajmesh më pak të besueshme do të shkruajnë një artikull bazuar pothuajse ekskluzivisht në një njoftim për shtyp, duke bërë vetëm modifikime të vogla. Kur përdorni burime lajmesh për integritetin editorial të të cilave nuk jeni të sigurt, dhe një artikull lexohet si një njoftim për shtyp, është thelbësore të kontrolloni që burimi nuk po riciklohet thjesht një njoftim për shtyp (një praktikë e quajtur " churnalism "). Ndonjëherë, por jo gjithmonë, është e mundur të gjesh njoftimin origjinal për shtyp të përdorur për të gjeneruar artikullin.

Në përgjithësi, njoftimet për shtyp kanë lëvdata të shumta, në vend të deklaratave faktike. Një njoftim për shtyp në lidhje me pedalin e efektit Bippledorp 9000 nga prodhuesi i tij mund ta quajë atë "shpikjen më të madhe në historinë e kitarës elektrike"; në të kundërt, një vlerësim i pavarur në revistën Guitar Player mund të bëjë thjesht deklarata faktike në lidhje me karakteristikat e tij dhe ta quajë atë një "përmirësim gradual të karakteristikave ekzistuese të pedalit".

Komunikatat për shtyp nuk mund të përdoren për të mbështetur pretendimet e rëndësisë dhe duhet të përdoren me kujdes për pohime të tjera.

Histori të sindikuara

Ka kompani që gjenerojnë segmente televizive dhe ua shesin transmetuesve - ky është sindikimi i transmetimit . Kjo ndodh edhe në median e shtypur dhe në faqet e internetit . Një kompani sindikimi mund të ofrojë të njëjtën histori në formate të shumta, siç janë një artikull lajmesh i gjatë dhe i shkurtër, ose e njëjta histori me një hyrje alternative, ose një video dhe një artikull të shkruar. Cilado qoftë gjatësia ose formati, ato zakonisht përmbajnë të njëjtat pretendime dhe shkruhen ose redaktohen nga i njëjti person ose ekip.

Lajmet e sindikuara mund të jenë të pavarura nga tema, por ato nuk janë të pavarura nga njëra-tjetra . Kur merret në konsideratë rëndësia ose pesha e duhur brenda një artikulli, të gjithë artikujt e lidhur nga e njëjta sindikatë botuese, pavarësisht se sa gjerësisht janë shitur, trajtohen si i njëjti burim i vetëm. (Shih gjithashtu: Wikipedia:Notability#cite ref-3 .)

Redaktorët në përgjithësi duhet të preferojnë burimet origjinale mbi materialin e ribotuar ose të rishpërndarë. Përdorimi i burimit origjinal ofron një rrugë të drejtpërdrejtë për verifikim, siguron atribuimin e duhur dhe shmang problemet e sinkronizimit.

Konflikte interesi

Çdo botim i publikuar nga një organizatë nuk është qartësisht i pavarur nga ndonjë temë që organizata ka interes ta promovojë. Në disa raste, konflikti i interesit është i lehtë për t’u dalluar. Për shembull, supozojmë se Foo Petrochemicals Inc. shkroi një artikull në lidhje me një derdhje kimike të shkaktuar nga Foo Petrochemicals Inc. Ky nuk është një burim i pavarur mbi derdhjen, as mbi atë se sa i gjelbër, natyrëdashës dhe mjedisor është Foo. Nëse burimi është shkruar nga një firmë marrëdhëniesh me publikun e punësuar nga Foo, është njësoj sikur të ishte shkruar nga vetë Foo. Foo dhe firma e PR e punësuar kanë të dy një konflikt interesi midis a) saktësisë dhe b) favorizimit të Foo.

Megjithatë, interesat më pak të drejtpërdrejta mund të jenë më të vështira për t’u parë dhe më subjektive për t’u përcaktuar. Duhet treguar kujdes kur pranohen burimet si të pavarura. Supozoni se një organizatë jofitimprurëse e quajtur "Grassroots Reach-out Accountability Sustainability" ("GRASS") shkruan një njoftim për shtyp duke e quajtur Foo Petrochemicals "shpëtimtarin nr. 1 të mjedisit dhe planetit". A ka GRASS konflikt interesi? Epo, faqja e internetit GRASS.com thotë se GRASS është 100% e pavarur dhe e bazuar në komunitet. Megjithatë, një hulumtim më i hollësishëm mund të zbulojë se GRASS u astrofizua nga korporata të paidentifikuara të cilat i dhanë organizatës shumë para për të ndjekur këto axhenda "të pavarura". Ligjet amerikane të financimit e lejojnë një anonimitet të tillë. Shumë vende të tjera kanë ligje më të rrepta për transparencën. Reklamat e fshehta janë të paligjshme ose të kufizuara në shumë juridiksione.

Procesi i rishikimit nga kolegët nuk garanton pavarësinë e një burimi. Politikat e revistave mbi konfliktet e interesit ndryshojnë. Kujdes nevojitet në temat me interesa të mëdha tregtare në lojë, ku mund të prodhohen polemika, si dhe në temat vërtet të diskutueshme ku mund të ketë shumë debate dhe mospajtime të ndershme. Shumë kërkime shkencore financohen nga kompani që kanë interes në rezultatin e eksperimenteve, dhe kërkime të tilla gjejnë rrugën e tyre në revista të rishikuara nga kolegët. Për shembull, kompanitë farmaceutike mund të financojnë kërkime mbi ilaçin e tyre të ri Pax-Luv. Nëse jeni shkencëtar që kryen kërkime të financuara nga prodhuesi i Pax-Luv, mund të tundoheni (ose të bëheni nën presion) që të minimizoni informacionin negativ në lidhje me ilaçin. Rezistenca mund të shkaktojë humbjen e financimit tuaj. Revistat gjithashtu mund të kenë konflikte interesi për shkak të burimeve të tyre të financimit. Disa përfitojnë nga suplementet me pagesë dhe disa revista grabitqare nuk kanë asnjë vlerësim të vërtetë nga kolegët. Shih konfliktet e interesit në botimet akademike .

Studimet e pavarura, nëse janë të disponueshme, janë të preferueshme. Mund të jetë më mirë të përfshihet një burim me një konflikt të mundshëm interesi. Në këtë rast, është e rëndësishme të identifikohet lidhja midis burimit dhe temës: "Një studim nga X zbuloi se Y."

Në sektorët ku konfliktet e interesit janë të përhapura, mund të jetë e preferueshme të supozohet se një botim është i prekur nga një konflikt interesi, përveç nëse provohet ndryshe. Praktikat më të forta të transparencës dhe zbulimit mund të sigurojnë besim në një botim. Për shembull, ekzistojnë rekomandime të ICMJE-së për deklarimet e kërkuara në revistat mjekësore, por gati 90% e revistave më të mëdha mjekësore nuk arrijnë të raportojnë konflikte të mundshme interesi të redaktorëve të tyre, duke çuar në besim të pakët në trajtimin e saktë të konflikteve të interesit në përmbajtjen që publikojnë.

Shih edhe

• Wikipedia:Çfarë nuk është Wikipedia
• Pavarësia editoriale : Aftësia e një gazetari për të raportuar me saktësi lajmet pavarësisht nga konsideratat komerciale, siç është kënaqja e reklamuesve.
• Burime të pavarura : Nëse burimet gazetareske përsërisin njëra-tjetrën, apo kanë arritur veçmas në të njëjtat përfundime.
• Wikipedia:Konflikt interesi – një udhëzues sjelljeje i Wikipedia-s në lidhje me avancimin e interesave të jashtme
• Wikipedia:Identifikimi i burimeve të besueshme – një burim jo i pavarur ndonjëherë është ende i besueshëm.