Zef Valentini

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Jump to navigation Jump to search
Fotoporteti
At' Zef Valentini SJ
Emri Zef
Mbiemri Valentini
Lindur më 1 korrik 1900
Lindur në Padovë, Italia
Vdiq më 16 nëntor 1979
Vdiq në Palermo, Italia
Kombësia Italian-Shqiptar
Profesioni Teolog, Albanolog, Bizantolog, Historian
Mirënjohje
Urdhëri i Skënderbeut

Giuseppe Valentini shq. Zef Valentini (Padova, 1 korrik 1900 - Milano, 16 nëntor 1979) ka qenë prift jezuit, albanolog italian dhe profesor i gjuhës dhe letërsisë shqipe në Universitetin e Palermos[1].

Jeta[redakto | redakto tekstin burimor]

Më 4 nëntor të vitit 1910 fillon studimin si nxënës i jashtëm, ndërsa pas një viti, po me 4 nëntor 1911, studion si seminarist i rregullt në Padovë ku shquhet për rezultate të mira dhe prirje të jashtëzakonshme për shkencat shoqërore dhe ato filozofike. Pas përfundimit të maturës, në vitin 1918, shërbeu për gjashtë muaj në ushtrinë italiane në Pallatin Mbretëror të Caserta-s. Në periudhën kohore mars-korrik të vitit 1919, përfundoi studimet teologjike të cilat normalisht duhet të zgjatnin një vit, por falë gjenialitetit të tij, ai i përfundoi ato vetëm për pesë muaj. Më 4 nëntor 1919, fillon rishtarinë në Gorizia, pranë Urdhërit të Jezuitëve. Pas dy vitesh rishtarie dhe një viti studimi pranë jezuitëve, kur ishte vetëm 22 vjeç, erdhi për herë të parë në Shqipëri, Shkodër në shtator të vitit 1922, si misionar jezuit.

"At Valentini mbrriti në Shqipní në shtatorin e vjetës 1922. N'at muej t'âmbël e të praruem vjeshtor, Shkodra e priti me heshtjen dhe nxehtësinë e rrugëve të saj gjarpnuese, rrethue me gjethet e zverdhuna të lulvileve n'agoní e me aromat e fshehta që asokohe vërshonin prej s'mbrendshmi në rrugë, tue ardh' prej matanë mureve të nalta t'oborreve të mbylluna",- Ernest Koliqi

Për një kohë të shkurtër mësoi gjuhën shqipe, në veçanti dialektin gegë i cili shkruhej atë kohë qëkur u vendos në Komisinë Letrare, të cilën kishte filluar ta mësone që në Gorizia të Italisë, me Atë Mark Harapin. Pas një qëndrimi dy vjeçar në Shkodër, kthehet në Chieri të Piemontes kur për dy vjet me radhë, 1924-1926 studion filozofi. Kthehet prapë në Shqipëri, Shkodër, në vitin 1926 ku shërben edhe dy vite të tjera si mësues në Kolegjin e mirënjohur Saverian të Shkodrës, duke punuar si “mësues italishtje, latinishtje, greqishtje, historie natyrore, algjebre, besimi, mâ parë në gjymnaz, mandej në licé”. Pas kësaj përvoje ku shijoi mikpritjen e nxënësve shqiptarë, popullit shqiptar dhe të shkodranëve në veçanti, at Valentini kthehet përsëri në Chieri të Piemontes ku studion teologji dhe mbaron kurse të specializuara të cilat janë të njohura për sistemin e jashtëzakonshëm të organizimit jezuit, në vitet 1928-1932. Në vitin 1932 laureohet për teologji. Ndërsa kryente studimet për teologji, ai shugurohet prift më 4 korrik të vitit 1930, pranë Urdhërit të Jezuitëve, pas një prove jetësore të tijën personale prej 12 vjetësh. Pas mbarimit të studimeve teologjike, në fillim të vitit 1932 kthehet përsëri në Shkodër. Shtëpitë e Shkodrës i kujtonin shpesh vendlindjen. Pau se jezuitët po konsolidoheshin, por veprimtaria e tyre ngecte vetëm brenda elementit katolik shkodran. Pas viteve '30 nisi të botojë në revistën "L.E.K.A." me qellime të qarta e të prera filozofike, letrare e social-kulturore. Këtu ai shpalosi tanë pasionin e tij për shkencë. Asokohe në Shqipëri numroheshin 170 revista me veprimtari të percaktueme në fusha të ndryshme të kulturës e fesë. Por kriteret nga të cilat nisi punën Valentini kjenë goxha të nalta krahasue me të tjerëve. Në vitet 1932-1943 drejtoi revistat e jezuitëve “L.E.K.A” dhe “Lajmtari i Zemrës së Krishtit” (1933-1939). Ndërsa vepra e tij e parë, për Shqipërinë, titullohet “Kolegja Saveriane ndër 50 vjetët e para 1877/´78-1927/´28[2], një vepër e cila u botua në gjuhën shqipe dhe italiane që doli nga shtypshkronja «Zoja e Paperlyeme» në Shkodër 1928, e italisht në Chieri (1929)[3]. Më tej ai shkruan në gjuhën shqipe një biografi të Garcia Moreno-s dhe në vitet që pasojnë merret me shumë përkthime në gjuhën shqipe të autorëve të njohur botërorë dhe, paralelisht, disa studime historike mbi shqiptarët dhe studime të tjera letrare mbi autorët shqiptarë. Gjatë kohës së studimeve dhe specializimeve të tij, Atë Zef Valentini bëri edhe kërkime shkencore nëpër arkiva dhe biblioteka të ndryshme për historinë e Shqipërisë. Mund të përmendim disa prej tyre si Archivio Civico të Padovës në vtin 1932; në Archivio di Stato di Roma dhe Archivio Segreto Vaticano në vitet 1935-1938, nga ku nxjerr seritë e mirënjohura të dokumenteve të cilat do t’i botojë për shumë vite me radhë në revistën “L.E.K.A” si dhe në periodikë të tjerë në gjuhën shqipe. Një arkiv tjetër që shfrytëzohet që nga viti 1935 e deri në fund të jetës së tij, të cilit edhe i kushtoi shumë kujdes, ishte Archivio di Stato di Venezia, në Venedik, nga ku nxori dhe botoi me mijëra dokumente dhe dorëshkrime. Në vitin 1941 iu besua detyra e këshilltarit dhe sekretarit të përgjithshëm të Institutit Mbretnuer të Studimevet Shqiptare në Tiranë, themeluar nga Mustafa Kruja. Në fund të vitit 1943 Atë Zef Valentini largohet nga Shqipëria për në Itali. Meqë nuk mund të kthehej më në Shqipëri, ai vendoset në Romë, pranë Pontificio Istituto Orientale, ku më tërë forcat e tij i përkushtohet çështjes shqiptare. Duke vazhduar aktivitetin e tij, në fusha të ndryshme, át Z. Valentini, në fund të vitit 1945, ftohet në Milano (Itali), për të themeluar dhe drejtuar revistën “Letture” numri i parë i së cilës doli në janar 1946. Gjatë viteve në vijim, ushtron dhe detyrën e “Presidente dell’Associazione Internazionale delle Riviste Cattoliche di Critica Letteraria,” si dhe emërohet: “Presidente dell’Associazione Cattolica dei preti scrittori,” pastaj e gjejmë edhe në detyrën e “Assistente Generale dell’Unione Librai Cattolici Italiani.” etj. Atë Valentini gjen mbështetjen e fuqishme të zëvendës-sekretarit të Sekretarisë së Shtetit të Vatikanit, kardinalit, Imzot Giovanni Battista Montini, i cili më vonë zgjidhet papë Pali VI. Ky papë, gjatë gjithë pontifikatit të tij e mbështeti fuqishëm Atë Valentinin në të gjitha projektet e tij, si dhe ishte mbrojtësi më i mirë i mundshëm i tij. Prandaj janë të kuptueshme fjalët që papa Pali VI pohon për Atë Zef Valentinin më 25 prill të vitit 1968 si 500 vjetori i vdekjes së Gjergj Kastriotit, duke treguar miqësinë dhe mirënjohjen e tij për këtë studiues dhe albanolog të madh:

Shqiptarë! Duajeni At Zef Valentinin, se ai iu dashuron me zemër. Çmojeni, se ai punon pa prerë për të njohur përpara botës vlerat tuaja shpirtërore dhe artistike. Ai është juaji, sepse i ka vënë çështjes suaj mendjen dhe zemrën e vet”.

Në Itali ai nisi të botojë shumë tekste mbi Shqipërinë. Në vitin 1955 ai bëhet titullar i Katedrës së Gjuhës Shqipe në Universitetin e Palermos, ku themelon dhe drejton “Qendrën ndërkombëtare të studimeve shqiptare”[2]. Më 1945, i dhanë emërtimin “Papa Xhovani i kritikës”. Por padyshim, vlera më e çmuar që i ka lënë letërsisë sonë janë kritikat e një niveli elitar, që ai ka dhuruar[4]. Duke qenë shumë i nderuar në rrethe shkencore dhe albanologjike në botë, por jo edhe në Shqipëri, Rosolin Petrotta dhe Ernest Koliqi, në vitin 1952, e lusin drejtuesin e Urdhërit Jezuit, Atë Janssen-in që të lejojë át Valentinin për të drejtuar Katedrën e Gjuhës Shqipe në Palermo. Një kërkesë e tillë miratohet nga ana e drejtuesit të Urdhrit át Janssen-it, pas konsultimit me papa Palin VI, dhe në vitin 1952 át Valentini zyrtarisht emërohet drejtues i “Katedrës së Gjuhës Shqipe në Universitetin e Palermos,” ku themeloi dhe drejtoi “Qendrën ndërkombëtare të studimeve shqiptare”. Me dëshirën e papa Palit VI, Atë Valentini në mes të viteve ’60, të shekullit XX, fillon shërbimin e tij në ritin lindor, atë ortodoks. Një veprim i tillë, është vështirë të kuptohet, nëse nuk analizohet me kujdes veprimtaria e át Valentinit, miqësia e tij me papa Palin VI si dhe rrethanat politike të asaj kohe, jo vetëm në Itali, por edhe ato ndërkombëtare. Personaliteti i Atë Zef Valenitnit, ishte më i përshtatshmi për një ndikim dhe kontroll të drejtpërdrejtë te arbëreshëve të Italisë, por edhe të kishës Uniate në përgjithësi, gjë që Selia e Shenjtë e bënte me kujdes dhe vëmendje të veçantë[2].

Dekorohet më 8 maj 2012 nga Presidenti i Republikës së Shqipërisë me Urdhërin e Gjergj Kastriot Skënderbeut.

Veprat[redakto | redakto tekstin burimor]

  • “Kolegja Saveriane ndër 50 vjetët e para 1877/´78-1927/´28”
  • “Biografi e Garcia Moreno-s”
  • “Polieucte” e Kornej (përkthim)
  • “Sauli” i Alfieri-t (përkthim)
  • “Studim mbi hakmarrjen historike të shqiptarëve” (Bashkautor me Fulvio Cordignano)
  • “Kronologji mbi historinë e Shqipërisë nga viti 313 e deri në shekullin XIII”
  • “E drejta e komunitetit në traditën juridike shqiptare” (1956)
  • “Ligji i maleve shqiptare 1880-1932” (1969)
  • “E drejta juridike shqiptare”
  • “Akte shqiptaro-veneciane të shekujve XIV-XV”
  • Revista “Letture” (themeluar prej tij më ´46-n në Itali)
  • “Shkodra dhe poeti i saj” (ese për Ernest Koliqin)
  • “Fishta” (studim për Gjergj Fishtën) etj.

Ka thënë[redakto | redakto tekstin burimor]

  • "Shqiptart janë nji popull i çuditshëm. Të huejve u duket se kanë nji tânsí ligjesh e parimesh qi kundërshtojnë njena-tjetren, konflikte të pasherueshme, grindje të brendshme ku ndryshimet fetare, rajonale dhe kulturore, nxisin impulse të papërmbâjtshme shkatrruese, mirëpo pas ksaj, kur bâhen gati të shprehin nji gjykim negativ mbî mundsitë e mbijeteses kombtare, vrejme se si shpërthen papritmas prej thellsive të shpirtit të tij nji ndjenjë e fortë vllaznimi qi të shtang e të magjeps".

Burime[redakto | redakto tekstin burimor]

  1. ^ Valentini, Giuseppe, zëri në enciklopedinë online Treccani, marrë dhe përkthyer më 16 janar 2018.
  2. ^ a b c Gazeta Shqip: Kush është át Zef Valentini? 2011-06-27
  3. ^ Willy Kamsi: Botimi i veprave të At Zef Valentinit, një iniciativë që i nderon botuesit, dhjetor 2010
  4. ^ Elita e poezisë shqipe në thjerzën valentiniane nga Ndriçim Kulla

Lidhje të jashtme[redakto | redakto tekstin burimor]