Wikipedia:Projekti Fjalori/Gjeografi

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Shko te: navigacion, kërko
Disambig.svg
Ju gjendeni në vitrinën e projektit Fjalori, një projektfaqe ndihmëse kjo në Wikipedia. Për fjalorin teknik shiko faqen e titulluar Fjalorthi, kurse për fjalorin e gjuhës shqipe shiko projektin Wiktionary
Projektfjalori.GIF
Rifresko memorien e serverit Për Gjeografi shiko më shumë në projektin "Wiktionary"
Ky projekt ndihmës për redaktorët në Wikipedia shërben për mbledhjen e fjalëve dhe shprehjeve frazeollogjike nga fusha të ndryshme, të cilat përdoren në fjalorin e përditshëm. Grupi i punës që merret me projektin e gjuhësisë, pasi i pastron ato nga fjalët vulgare bën bartjen e tyre për te fjalori i gjuhës shqipe.
.
Si funksionon? Shtypni shkronjën pranë numrave rendorë të seksioneve (titujve) dhe shkruajeni fjalën në fushën që do të hapet.
Pasi të keni shtypur Kryej ndryshimet është bërë futja në regjistër. Paraqitja e ndryshimit bëhet automatikisht në disa fleta që përdoren për sortime sipas lëndëve dhe sipas shkronjave.
Lexo : A B C Ç D Dh E Ë F G Gj H I J K L Ll M N Nj O P Q R RR S Sh T TH U V X Xh Y Z Zh / W Lart


Hape seksionin për germën :
A B C Ç D Dh
E E F G Gj H
I J K L Ll M
N Nj O P Q R
Rr S Sh T Th U
V X Xh Y Z Zh
Terminologji profesionale
W
PF sipas:
fushave alfabetit

Gjuhë dhe Letërsi
Arkeologjia
Arsimi
Baleti
Biznes
Ekonomia
Film
Fizika
Informatika
Interneti
Inxhenieria
Judikatura
Kimia
Komunikacioni
Kopshtaria
Kuzhina
Matematika
Mitologjia
Mjekësia
Muzika
Piktura
Gjeografia
Biologjia

A
B
C
Ç
D
Dh
E
E
F
G
Gj
H
I
J
K
L
Ll
M

N
Nj
O
P
Q
R
Rr
S
Sh
T
Th
U
V
X
Xh
Y
Z
Zh

Fjalori/Gjeografi/Lista&action=edit Lista nga kjo fushë:


Viki-Kategoria
Viki-Projekti Gjeografi


Gjeografia e shteteve
Kryeqytete
Lumenjë
Qytete-Metropole
E.-qytete
Shtete-sipëfaqe
Shtete-Të ardhura p. kokë
BE-Metropole
Qytete-banorë
Lista e shteteve
EU-Shtete
AF-Shtete
Venbanime
Vende-sipërfaqe

Lista të tjera:

Papëve
Radio Televizioneve
Skulpturave
Aparateve elektrike
Aktorëve
Biografive
Drejtimeve muzikore
Elementeve të ndërtimtarisë
Festave fetare
Festave ndërkombëtare
Filmave
Filmave shqip
Insekteve
Kafshëve
Kafshëve të egra
Këngëtarëve dhe grupeve shqiptare
Librave
Sporteve
Video lojrave
Automjeteve
Motove kombëtare
Lista e produkteve ushqimore
Lista e programeve për PC
Përvjetoreve historike
Shfaqjeve teatrale
Shteteve
Teknologjive
Universiteteve
Bimëve
Botuesve shqiptarë
Emrave shqiptarë (f)
Emrave shqiptarë (m)
Festave
Filmave
Bibliotekave
Fushat
Personalitetve shqiptare
Shkrimtarëve shqiptar
Wikipedias


A[redakto | redakto tekstin burimor]

  1. Ablacioni është process i zvoglimit të masës së akullnajës ose shtresës së borës, kryesisht të pjesës sipërfaqësore për shkak të shkrirjes, avullimit ( sublimacionit), shembjes dhe rrëshqitjes së orëtekëve të borës ose shkëputjes së brigjeve të akullit (ajsbergëve) nga akullnajat. [1]
  1. Abrazioni (gërryerja, bartja nëpërmjet fërkimit) është procesi dhe dukuria e veprimit të valëve të ujit të detit dhe të liqeneve në bregun e tyre.[1]
  1. Acar (mot acar-mot shum i ftohtë dhe i thatë.[1]
  1. Ada është ujdhesë ( ishull) i krijuar nga akumulimi i materialit në shtartin e lumit.[1]

1 Adaptimi është proces i adaptimit (përshtatjes) kushteve të rrethinës.

2 Adaptimi është procesi i rregullimi i hapsirës për shfrytëzim racional.

  1. Afërditë – a (trup qiellor: “ylli i Mëngjesit”: venera, venusi – planet i dytë me radhë, pas Merkurit në sitemin tonë diellor)-renditja sipas afërsisë së diellit).[1]
  1. Agu (agu i dritës – posa zë të dalë drita).[1]
  1. Agim-i:e-et (sm) ( të zbardhurit e qiellit pa gdhirë dita: para se të lind Dielli).[1]
  2. Agon,- oi, - uar (posa zbardhon dita).[1]
  1. Agushi – a (ajër i mbyllët i nxehtë: zabullinë).[1]
  1. Ahullim-i (ehoja e zbarkimebe elektrike në atmosferë: bubullim:ë-a).[1]
  1. Ajri i thatë është një përzierje gazrash e atmosferës së tokës që mbahet nga rëndesa e saj dhe përbëhet kryesisht nga dy gaze: azoti (78%) dhe oksigjeni (21%), 1% argoni, dhe dioksidi i karbonit (0,03%) dhe përbërës të tjerë në sasi më të vogla. Në gjendje natyrore ajri është i paerë dhe i pashijshëm.).[1]
  2. Ajër i amullt (ajër i qëndrushëm i palëvizshëm).[1]
  3. Ajër detar (ajër që vjen nga deti).[1]

Ak[redakto | redakto tekstin burimor]

  1. Akullac- i: at (shm. ), ( rrasë akulli).[1]
  2. Akull i vdekur (akull që nuk shkrihet).[1]
  3. Akullnaj:ë, -a deti (“iceberg” – me origjinë nga gjuhët skandinave dhe në anglishte. Blloqe të stërmëdha akulli të shkëputura nga akullnajat polare që pluskojnë në sipërfaqent e oqeaneve dhe deteve të të dy hemisferave të Tokës në gjerësitë e mëdha gjeografike.Paraqesin rrezik të madh për lundrim detar në këto vise, madje edhe në ato që ndodhen afër ekuatorit).[1]
  1. Temperaturat më të larta në botë të shënuara ndonjiher janë arritur në Al-Azizi në Libi 53 gradë C.[1]
  1. Albedobardhësi, sipërfaqe e mbuluar me borë.[1]
  1. Alpet Shqiptare Bjeshkët e Nemuna (Alpet Shqiptare) janë vazhdimësi e Maleve Dinarite shtrihen në Perendim të Kosovës. [1]
  1. Alterimi' ( Tjetërsimi) shkaktohet nga ndryshimi i temperatuarave gjatë ditës dhe natës, dhe në stinët e vitit shkëmbinjtë që janë në kontakt me ajrin shkatërrohen dhe imtësohen.[1]
  1. Alfred Wegener klimatolog gjermane dhe gjeofizikant i cili, në 1915,ka botuar versionin e zgjeruar të librit të tij 1912 Origjina e kontinenteve . Kjo punë ishte një nga të parat që sugjerojnë domethënie kontinentale dhe pllakat tektonike.[1]
  1. Allogjen ka prejardhje tjeter,më larg prej atij vendi , nuk është i atij vendi. [1]
  1. Anadet – i (bregdet- i).[1]
  1. Anamalas – i:it (shm) banor i viseve malore, banor i Anës së Malit.[1]
  2. Ana e Malit ( vis në Mal të Zi në kufi me Shqipërinë – afër Ulqinit.[1]
  1. Anas – i; - it ( shm) ( banor i një visit ë caktuar, i vjetër dhe autokton).[1]
  • Anadrini është hapsirë rreth Drinit të Bardhë . në perëndim kufizohet me regjionin e Dushkajës, kurse në lindje me Llapushën Perëndimore.[1]
  • Anemometri
  1. Anemometri është instrument për përcaktimin e shpejtësisë mesatare të erës. [1]
  1. Anemografi shërben për regjistrimin si të drejtimit, ashtu edhe të shpejtësisë së erës.[1]
  • Aneksimi
  1. Aneksimi (lat. Annectere – lidhje , ngjitje), shpallje për veti, përvetsim me dhunë të ndonjë hapsire.[1]
  1. Anieje, -a; -e,-et (shm.) ( mjet komunikacioni – lundrim në ujëra)Anuijesi, -a; -të (flotë).[1]
  1. Anuar (i, e); të – (shm.) adj. ( që anojnë apo grvitojnnë).[1]
  1. Masat ajrore me trusni të lartë atmosferike quhen maksimume barike ose anticiklone. Anticiklonet paraqesin sisteme izobarike të mbyllura, me trusni më të lartë në qendër dhe zvoglim kah periferia. [1]
  1. Antropogjen me prejardhje njerzore , e krijuar prej njerzve.[1]
  1. Anekumenë -hapësirë e pabanuar.[1]
  1. Anzusi është oganizatë (Pakt) ushtarake e krijuar në mes SHBA-ve, Australisë dhe Zelandës së Re.[1]
  1. Arakia ,- a, -të (shm) shelgu që sherben per thuarrjen e shporteve).[1]
  1. Arar-i,-ë (shm) (person i okupuar me punimin e tokës - bujk).[1]
  1. Areal metropolitan - sipërfaqe e madhe e mbuluar me qytete të lidhura në një tërësi.
  2. Argat,-i;-ë, et (punëtor kahu i paguar me meditje).[1]
  • Argimi - shih Shiu
  1. Argim-i;-e,et (shm) (trajtë elbasançe e kuptimit të reshjeve të holla të shiut)- shih rigim.[1]
  1. Areal- sipërfaqe në të cilën dominon ndonji kulturëose kafshë, apo lloj bime.
  1. Arkipelag - Grup ishujsh që ndodhen njëri pranë tjetrit në det dhe formojnë një bashkësi tokësore. Ishujt e arkipelagut.[1]
  • artezian
  1. Uji artezian është ujë nëntokësor në rrethana të veçanta gjeologjike dhe tektonike, që gjendet në zonën ndërmjet shtresave joujëlëshuese, më së shpeshti në sinklinale, fleksuara, monoklinale, seri të pjerrëta fundërresore etj.[1]
  1. Astenosfera është shtresa më e epërme e sferës së mesme të Tokës ose manteliit, që shtrihet në thellësi 100-350 km nën kontinente dhe 50-220 km nën fundin e oqeaneve, e trashë rreth 150 km.[1]
  1. Atoli
  1. Azimuti është këndi që formohet ndërmjet veriut dhe një pike ose objekti në hapsirë (terren) ose hartë.[1]

B[redakto | redakto tekstin burimor]

  1. Baltak,-u, vend me baltë e me ujë dimer e verë.[1]
  1. Ball/ë,~i,~ët -. Në seizmologji: njësi për të matur shkallën ose fuqinë e tërmetit.[1]
  1. Gjat 24 orëve në oqeane dhe dete vërehen dy ngritje dhe ulje të nivelit të detit. Dukuria e ngritjes së nivelit quhet baticë.[1]
  1. Bar,~i m.sh.~ë, ~ët. Njësi për të matur shtypjen atmosferike, e barabartë me nji milion din në një centimetër katrorë. bari i përgjigjet shtypjes së shtyllës së merkurit prej 750,08 mm, që do të thotë se shtypja prej 1 mm e shtyllës së merkurit u përgjigjet 1 333 milibarëve, ose 1 mb u përgjigjet 0,75 mm të shtyllës së merkurit.[1]
  2. Barisfer/ë.~a. Quhet bërthama e Tokës me rreze rreth 3.500 km ( shih bërthama e Tokës).[1]
  3. Barograf,~i,~ë,~ët. lloj bametri, që shënon vet ndryshimet e shtypjes atmosferike. Vepron mbi parimin e aneroidit.[1]
  1. Abrazioni (gërryerja, bartja nëpërmjet fërkimit) është procesi dhe dukuria e veprimit të valëve të ujit të detit dhe të liqeneve në bregun e tyre.[1]
  1. Barhane janë dynet e izoluara, me formë të rregullt, kryesiaht gjysmë harku ose drapri, me anë konkave të kthyera nga frynë era.
  1. Batull,~a, at. Cekëtinë në lumë a në det.[1]
  1. Batimetri,-a është shkencë e cila merret me percaktimin dhe hartografimin e thellësive të oqeaneve me anen e ekosonderëve.[1]
  1. Bazalti është shkëmb magmatik sipërfaqësor ( vullkanik) i rrasët, i ngjeshur dhe i rëndë. Ka ngjyrë të mbyllt rëndom të zezë, të kaltër të mbyllët dhe ngjyrë të hirtë.[1]
  1. Beduinët(arab. banor të shkretirës) fise nomade dhe gjysemnomade arabe në Gadishullin Aabik dhe në Afrikën veriore. [1]
  1. Bërthama e Tokës shtrihet në qendër të të planetit Tokë. Fillon nga thellësia rreth 2 900 km dhe diametric i saj ëhit rreth 7 000 km. Kryesisht pëbëhet nga hekuri dhe nikeli ( NiFe). [1]
  1. Bifurkacioni (Bigëzimi) është fenomen natyrorë kur nji lum ndahet në dy degë dhe derdhet në ujëmbledhësa të dryshëm detarë. [1]
  1. Bifurkacioni (Bigëzimi) është fenomen natyrorë kur nji lum ndahet në dy degë dhe derdhet në ujëmbledhësa të dryshëm detarë.[1]
  1. Biotopet ( greq. bios - jetë dhe topos - vend) janë mjedise në të cilat jetojnë organizmat. Biotopet themelore janë: tokësore, ujore dhe ajrore (në atmosferë). Me ndarje tjetër biotopi tokësor ndahet në sipërfaqësorë, nëntokësor në Tokë) dhe i shpellave, kurse biotopi ujor ndahet në ujëra të ëmbla dhe detare. [1]
  1. Biogjeografi,~a është shkenca që studion kushtet e zhvillimit dhe përhapjen gjeografike të bimëve e të kafshëve në sipërfaqen e Tokës. Ndahet në zoogjeografi ( gjeografi e shtazëve) dhe fitogjeografi (gjeografie bimëve).[1]
  1. Biogjeokimi,~a është degë e gjeokimisë, që studion aktivitetin gjeologjik të organizmave të gjallë.[1]
  1. Biosfer/ë~a është mbështjellës i veçant i Tokës, të cilin e përbëjnganizmat që jetojnë sipërfaqen e tokës, në tokë (deri në thellësi 2-3 km), në hidrosferë dhe në pjesën e poshtme të atmosferës ( troposferë).[1]
  1. Shih: Dëbora; Dëbora (ose bora) është reshje atmosferike në formë kristalesh uji të ngrirë që bien në tokë në trajtë flokësh të bardha dëbore.[1]
  1. Bryma është lloj i reshjes së ulët me strukturë prej kristaleve të akullit shum të imëta, e ngjashme me borën, që formohet si shtresë shumë e hollë në sipëfaqen e tokës, mbi fletët e bimëve, mbi sendet e ftohta etj.[1]
  1. Gjithmon kalon një kohë prej momentit kur shihet vetëtima dhe kur dëgjohet krisma e rrufesë. Por krisma e rrufesë është vetëm zëri momental, mirëpo zëri zgjat një kohë, dhekjo quhet bubullimë.
  1. Budistanëtar i fesë i cili i beson mësimit të Budës. Bud konsiderohet si " mendimtar i shenjtë".[1]
  1. Bujanë - Vend i thellë në lumë; pellg i madh me ujë të ndenjur. U fut në bujanë.
  1. Bulçim - Vapë e madhe e mbytëse; ufëm, zagushi, zabullimë.
  1. Buna - është lumi i vetëm i lundrueshëm në Shqipëri, buron nga Liqeni i Shkodrës dhe pasi bashkohet me lumin Drin derdhet në detin Adriatik.

C[redakto | redakto tekstin burimor]

  1. Cap/ë,~a,~at. Shtresë e fortë e tokës (dheut) që shtrihet nën shtresën e butë të thërmueshme. [1]
  2. Capin/ë. Tokë së cilës nga zhveshja i është hequr shtresa e sipërme e thërmueshme e i ka dalë capa në sipërfaqe.[1]
  1. Cekët. Që ka thellësi të vogël, që zhvillohet a krijohet në thelësi të vogël: që gjendet jo thellë afër sipërfaqës .[1]
  1. Sistemet e mbyllura të izobareve me shtypje më të ulët në qendër dhe rritje kah periferia quhen minimume barike ose depresione. Minimumet barike me dukuri të zhvendosjes horizontale quhen ciklone.[1]
  1. Ciruset (puplore) janë re të cilat u përngjajnë puplave , nuk shkaktojnë hije në tokë. Nëse lëvizin prej perëndimit në lindje paralajmërojnë shiun dhe prishjen e motit. Pasi bëjnë pjesë në retë e larta, përbëhen prej kristaleve të akullit.[1]

Ç[redakto | redakto tekstin burimor]

  1. [çur|g,~gu m.sh. ~gje, ~gjet] -#1. Fill uji që rrjedh nga fyti i kroit ose çezmes; curril i madh uji ose i një lëngu tjetër që rrjedhë. Çurg uji. Çurg gjaku. Çurg lotësh. #2. Krua me një curril ujë; vendi ku del një burim uji.#3 përd. ndajf. Duke rrjedhur shumë e me forcë; curril. Shkon (rrjedh, derdhët, del) çurg. I vete gjaku çurg. I binin lotët çurg. I rrjedhte djersa çurg.[2]
  • Çurgon [çurg|ón jokal., ~ói,~úar.] Rrjedh shumë e me forcë, del a bie çurg (për ujin ose për lëngje të tjera që rrjedhin). Çugon uji. Çurgon gjaku. I çurgojnë djersët (lotët).[2]

D[redakto | redakto tekstin burimor]

  1. Daciti është shkëmb vullkanik me ngjyrë të hirt , të murme ose të kuqrremt. Është i përbërë nga kuarci, plagjioklazi dhe mineralet me ngjyrë : augjiti, hipersteni dhe hornblenda.[1]
  1. Deltina (botë, argjillë) është shkëmb fundërresor i paçimentuar me ngjyrë të kuqërremtë, të murme, të kaltër ose të verdhë, i përbërë kryesisht prej grimcave shumë të imëta të shkëmbinjëve të ndryeshëm dhe të mineraleve.[1]
  1. Delta lumore[1]
  2. Delt/ë,~a,~at. është rrafshinë grumbulluese lumore në grykëderdhjen e lumenjëve të mëdhenj në oqean, det ose liqe.[1]
  1. Demografia si disiplinë shkencore është e re. Emrin demografi (demos-popull, grafein- përshkruaj) në literaturë i pari e ka futur Achille Gullard (Akil Gijard) (1799-1876), statistikani francez. Statistika e popullsisë është dega më e vjeter e statistikëse cila është shum e rëndësishme, posaçërisht statistika vitale. Elementet e statistikës demografike i hasim në të kaluaren e largët, shum para epokes sonë sepse njerzve gjithmon iu ka interesuarnumri i banorëve, parase gjithash për shkaqe ushtarake. Analizat e para sistematike i hasim në shek. XVII. Demografia si disiplinë shkencore ka fillu të formohet në studimin e lëvizjes natyrore të popullsisë, posaçërisht në studimin e mortalitetit. Si disiplinë e pavarur shkencore demografia, në të vërtetë, është konstituuar në shek. XX, kur interesat për probleme të popullsisë u rriten shumë.
  1. Denudacion,~i. Zhveshje, shpërlarje, rrjepje.[1]
  1. Dendësia e popullsisë Dendësia e popullsisë është numri mesatar i popullsisë në një hapësirë të caktuar ( shtet, regjion e të ngjajshme.), dhe zakonisht shprehet si p.sh. “ numri i banorëve në km2”. Llogaritet ashtu që numri i banorëve të një teritori që na intereson dhe ndahet me siprfaqen e atij teritori.[1]
  1. 'Deflacion nga lat. deflatio, kuptojmë fryrje, bartje e thermijave nga era.
  1. Duna ( Dyna) është një kodër apo bregore me rërë që formohet nga era në shkretëtira ose në ranisht bregdetare. [1]
  1. Depopullimi (shpopullimi) nënkupton zvoglim të popullsisë së ndonjë regjioni ose vendi përshkak të shtimit të ulët natyror, pra nataliteti është në shkallë më të ulët se mortaliteti në atë shoqëri, për shkak të shpërnguljes së madhe të popullit ose për shkak të ndikimit të të dy faktorëve të parapërmendur.[1]
  1. Deti quhet hapësira shumë e madhe me ujë të kripur, e që zakonisht është e rrethuar me tokë jo nga të gjitha anët dhe qëndron disi e veçuar. Pjesa më e madhe e rruzullit tokësor është e mbuluar me ujë të kripur.[1]
  1. Dita Polare është Dukuri e viseve polare në afërsi dhe vetë polet që paraqitet në gjysmën dimrore kur dielli mbi horizont nuk paraqitet fare ( 6 muaj në vet polet) ose fare pak kohë ndriqon në varësi prej gjerësisë gjeografike të pikave të Tokës ( rrethpoleve)
  1. Dëbora (ose bora) është reshje atmosferike në formë kristalesh uji të ngrirë që bien në tokë në trajtë flokësh të bardha dëbore.[1]
  1. Duna ( Dyna) është një kodër apo bregore me rërë që formohet nga era në shkretëtira ose në ranisht bregdetare. [1]
  1. Drini i Bardhë - Lum që përshkon pjesën perëndimore të Kosoves, respektivisht Rrafshin e Dukagjinit.[1]

Dh[redakto | redakto tekstin burimor]

  1. Dhe, ~u, ~ra, ~rat. Lëndë e imët dhe e përderdhshme, që përbën shtresën e sipërme të tokës - steresë. Është krijuar nga thërmimi mekanik dhe kimik i bazës shkëmbore nga faktorë klimatikë, kimikë, biologjikë etj.[1]

E[redakto | redakto tekstin burimor]

  1. Emigrimi, (antonim i fjalës imigrimi), është proces i shpërnguljes së p0pullsisë nga ndonjë hapësirë të shkaktuar nga faktorë të caktuar.[1]
  1. Endemik, Endem, që gjendet vetem në at vend.[1]
  1. Endogjen, që ka të bëjë me a që u perket fuqive të mbrendshme.[1]
  • Endoreizëm
  • Endoreizmi/ëm, proces i humbjes së ujit në rërë ose nga avullimi në liqenet e cekëta shkretinore.[1]
  • Ekosostem
  1. Ekosistem- sitem i gjallesave në një hapësirëtë përbashkët.[1]
  1. Ekumena (në gjuhën e vjetër greke οἰκουμένη – „e banuar“, „toka e banuar“) është term I cili e ka burimin në antikë atëherë ka treguar botën e njohur, gjegjësisht Tokën . [1]
  1. El-Ninjo (gju. Spa.- djalosh) është fenomen oqeaniko-atmosferik i cili krijohet me rastin e fluktuimit të drejtimit të erës dhe temperaturës së ujit në pjesën tropike të oqeanit të Qetë.[1]
  1. Efuzion,~i. Procesi i derdhjes së lavës së qullët gjatë aktivitetit vullkanik.[1]
  1. Epiqend/ër, ~ra. vend në sipërfaqen e Tokës, që gjendet mbi varen e tërmetit ( hipoqendren). Në epiqendër tërmeti ka fuqinë më të madhe dhe, duke u larguar prej saj, fuqia e dhelëkundjes zvoglohet gjithnjë.[1]
  1. Epirogjenez/ë, ~a. Lëvizje ose luhatje të kores së Tokës, që zhbvillohen shumë ngadalë, por që janë të përhershme ( shekullore) dhe manifestohen me ngritjen e bjë pjese të kores së Tokës, e cila në pjes tjetër shkakton uljen dhe anasjelltas.[1]
  1. Erastoteni, (greqisht: Ερατοσθένης; 276 p.e.s. - 194 p.e.s.) shte gjeograf, astronom dhe matematicient grek.[1]
  1. Era është një dukuri natyrore që përbehet nga lëvizja e rregullt, pothuajse e rrafshët, e masës ajrore të shkaktuar nga trysnia mes dy pikash të atmosferës.[1]
  1. Erozioni (lat. erodere – shpërlarje), është proces i shpërlarjes dhe i grryerjes nën veprimin e ujërrjedhave, nën veprimin e akullnajave quiet abllacilon ose ekzarcion, nën veprimin e erës – deflacion, nën veprimin e valëve të detit dhe oqeanit – abrasion.[1]
  1. Estuari.-Estuarët janë gryke të përmbysura të lumenjëve në formë hinke, që ka dalje të drejtpërdrejtë në oqeanin botror apo në det të hapur. Uji i ëmbël i lumit rrjedh nëpër sipërfaqe kah deti, kurse nën të , me kah të kundërt “ pykëzohet” uji i detit. Estuare tipike janë Gryka e La Platës, e Labës etj.[1]
  1. Evaporimetri është instrument që shërben për matjen e avullimit, qoftë prej sipërfaqës së lirëtë ujit, qoftë prej sipërfaqës së tokës ose vegjetacionit.[1]

F[redakto | redakto tekstin burimor]

  1. Fekonditeti nënkupton aftësinë fiziologjike ose pjellorinë potenciale të akterëve në procesin e përtëritjes biologjike të popullsisë (femrat, meshkujt, çiftet bashkëshortorë).[1]
  1. Feni është erë lokale. Fryn kryesisht nga verilindja dhe veriu në drejtim të detit Adriatik dhe sidomos gjatë periudhës së dimrit, por mund të fryjë edhe gjatë verës.[1]
  1. Fertiliteti paraqet numrin e të lindurve të gjallë në raport me numrin e përgjithshëm të popullsisë femërore në periudhën fertile (15-49 vjet).[1]
  1. Fermënjësi podhuese në bujqësi.[1]
  1. Abrazioni (gërryerja, bartja nëpërmjet fërkimit) është procesi dhe dukuria e veprimit të valëve të ujit të detit dhe të liqeneve në bregun e tyre.[1]
  1. Firni është masë me strukturë kokrrizore e borë-akullit në brendësinë e borës shumvjeçare ose të përhershme në zonat polare dhe në malete e larta mbi kufirin e borës.[1]
  1. Fjelldi është rrafshanltë pak e valëzuar e mbuluar me akulnajë si kësulë , nga e cila në të gjitha anët lëvizin pjesë të saj në forme gjuhe, të quajtura ajstreme. Fjeldet tipike gjenden në Skandinavi.[1]
  1. Fjordi është gji i ngusht detar , i zgjatur, i lakuar dhe i thellë me anë të rrëpinjta në brigjet malore në gjerësitë e mëdha gjeografike.. [1]
  1. Flishi është shkëmb fundërresor i krijuar në pellginat detare ( në thellësi të ndryshme) nga shtresësimi i njëpasnjëshëm i lëndës së ndryshme, të lidhur me çimento të llojeve të ndryshme. [1]
  1. Fushë-gropa është formë e relirvit e cila krijohet me zbritjen e masës tokësore mes dy ose më shumë çarjeve tektonike, kurse krahët mbesin në pozitën e mëparshme.[1]
  1. Fusha (rrafshinë) është vend i madh i rrafshët, rrafshinë mbi të cilën ngrihen vetëm bregoret dhe format e tjera pak a shumë të spikatura.[1]
  2. Fusha e Dukagjinit.- shtrihet midis malit Mokna në veri dhe malit Sharr në jug. Kufirin perëndimor e mbyll zona kodrinore e Alpeve Shqiptare (Bjeshkët e Nemuna), kurse në at lindor Drenica dhe Llapusha. Fusha e Dukagjinit prej Istogut në veri deri te Prizreni në jug ka një gjatësi prej 67 kilometrash dhe gjerësi 20-40 km.[1]
  3. Fusha e Kosovës shtrihet midis maleve të Kopaonikut dhe Rogoznës në veri dhe maleve të Sharrit e të Maleve të Karadakut në jug. Kufirin perëndimor e mbyllin Çiçavica (1091), Goleshi (1091m) dhe Malet e Cërralevës, kurse në atë lindor, Prugovci (1091 m) dhe Zhegoci (1071 m).[1]
  4. Fusha e Moravës përbëhet prej pjesës së luginës dhe skajeve malore të maleve të Karadakut në të djathtë dhe maleve të Zhegocit e Koznikut në të majtë. Anamorava përbëhet prej fushës së Vitisë, të Gjilanit dhe të Dardanës (Kamenicës)me nji sipërfaqe rreth 650km katrorë, me nji gjatësi mbi 40 km dhe gjerësi mbi 16 km, me fund të lartë 500 m dhe anët e larta deri 1000 m.[1]
  5. Fusha e Llapit shtrihet në dy anët e lumit Llap. Gjendet në mes të fushës malore të Kopaonikut në veriperëndim dhe asaj kodrinore të Novobërdës ( Artanës) dhe Gollakut në juglindje. Është pjesë përbërëse e Fushës së Kosovës si nga formimi, ashtu edhe nga ndërtimi gjeologjik. Fusha e Llapit është e gjatë 20km, përkatësisht përgjysmë më e vogël se ajo e Moravës së Binçës. Është e gjerë 5 km. Nëpër këtë fushë kalon rruga e rëndësishme, e cila lidh Kosovën me Toplicën dhe Nishin.[1]
  1. Francis Beaufort ishte një hidrograf dhe oficer në marinës mbretërore e Britanisë. Beaufort ishte krijues i shkallës Beaufort për të treguar forcën e erës.[1]

G[redakto | redakto tekstin burimor]

  1. Ose përcaktim i vendndodhjes gjeografike. Është shprehje që zakonisht nënkupton shërbimin i cili mundëson përcaktimin e vendndodhjes gjeografike të një objekti apo personi. Shërbime të tilla mund të ofroj sistemi global i pozicionimit (GPS), për objekte apo persona të pajisur me pranuesin GPS; telefonia mobile për abonentët e vet (LBS); sikur edhe programet e specializuara kompjuterike, që mundësojnë përcaktimin e vendndodhjes të përdoruesve të Internetit.[1]
  1. Abrazioni (gërryerja, bartja nëpërmjet fërkimit) është procesi dhe dukuria e veprimit të valëve të ujit të detit dhe të liqeneve në bregun e tyre.[1]
  1. Glaciologjia është shkencë që i takon shkencës se hidrologjisë, e cila ka për qëllim studimin e akullnajave, proceset e krijimit të tyre si dhe studimin e ndikimit të tyre në mjediset jetësorë. Fjala gleçer rrjedh nga latinishtja "glacies" që do të thotë akull ose acar. Glaciologjia është shkencë interdisiplinare e tokës e cila ndërthuret ngushtë me gjeologjinë, klimatologjinë, meteorologjinë, hidrologjinë, biologjinë dhe ekologjinë.[1]
  1. Graviteti, ( rëndesë, peshë), është forca që vepron mbi çdo trup në sipërfaqe të trupit qiellor ose afër tij, e drejtuar për në qendër të tij,- Graviteti, pra foeca me të cilën Toka , Hëna, planetët dhe trupat tjerë qiellorë ose sistemet e tyre veprojnë mbi trupat tjerë, teoririkisht ushtrohet në çfardo largësie, por praktikisht ajo shqyrtohet në sipërfaqe të këtyre trupave is dhe në largësi të vogla. Pra pasha e trupit në ndryshim nga masa e tij (nuk marrim parasyshë lëvizjen e trupit me shpejtësi të krahasueshme me shpejtësinë e dritës) është madhësi që ndryshon në vërtësi nga trupi që ushtron tërheqjen dhe nga largësia prej tij. Kështu, masa e trupit është proporcionale me peshën e tij në sipërfaqe të Tokës.
  1. - shkëmbi më i përhapur magmatik nëntokësor, me strukturë kokrizore dhe, më së shpeshti, me ngjyrëntë hirtë, por mund të edhe i kuqërremë ose i gjelbër.[1]
  1. Gejzerët janë fenomene të veçanta dhe të rralla natyrore në botë, të cilët paraqesin burime të ujit të nxehtë të cilët shpërthejnë në sipërfaqen e tokës nga brendësia e tokës shpesh edhe në lartësi deri 100 m.[1]
  1. GIS është shkurtesë për Geographic Information System. GIS është sistem për ruajtjen, menaxhimin, integrimin, analizimin e të dhënave hapsinore dhe veçorive të saj. Në përgjithsi GIS është hartë e cila i jep mundësi që përdoruesi të sheh/analizojë ed...[1]
  1. Goranët janë popull i vjetër ballkanik që së bashku me disa popuj tjerë, pas rënies së Perandorisë Osmane më 1912, kan rënë nën pushtimin e shtetit të po sa formuar ortodoks serb.[1]
  1. Grop/ë, ~a. Emërtim i përgjithshëm pë të thelluarat me madhësi të ndryshme në sipërfaqen e Tokës, të krijuara nga procese natyrore ose me punën e njeriut. gropat mund të jeenë të thata ose të mbushura me ujë-pellgje.[1]

Gj[redakto | redakto tekstin burimor]

  1. Gjatësia gjeografike, ose longituda ( lat. Longitude = gjatësia), ëhit distance e ndonjë vendi meridiani fillestar i Grvniçit . loogaritet nga 0-360 , pra deri 180 në lindje dhe në perendim të Griniçit.Zakonisht shenohet me shkronjen greke (λ).
  1. Gjersia gjeografike ose latitude, paraqet poziten e ndonjë pike në sipërfaqen e Tokës në jug apo në veri të ekuatorit, Zakonsht shënohet me shkronjën greke fi (φ). Poli vrior gjindet në gjerësinë gjeografike veriore prej 90º , ndërsa poli jugor 90 të gjerësisë gjeografike jugore. Pikat në ekuator kanë gjerësi gjeografike 0º.
  1. - me 2.656 m lartësi mbidetare është maja më e lartë në Alpet Kosovare-Bjeshket e Nemuna.[1]
  1. Gjiret detare janë thellime të shprehura qartas në vijën bregdetare, ku pjesët e oqeaneve ose deteve nga tri anët janë të kufizuara e tokë. Në mes detit të hapur dhe gjirit nuk ekziston kufi natyror, prandaj disa dete cilësohen si gjire: Gjiri Hadson, Meksikan, Persian, Bengal, Kvarner etj.

H[redakto | redakto tekstin burimor]

  1. Hamadet janë (shkretëtira shkëmbore)blloqe të mëdha shkëmbore me shpërndarja të parregullt që knë mbetur në vend e që era e ka bartur materialin rënorë dhe pluhurin dhe i ka qveshur.Bëjnë pjesë në forma erozive.[1]
  1. - është mal në kuadër të Alpeve shqiptare në kufi të Kosovës me Malin e Zi .[1]
  1. Heliografi është instrument i cili shërben për matjen e diellosjes ose insolacionit, gjegjësisht zgjatjen e shkëlqimit diellor, vlera e të cilit shprehet në orë/ditë, muaj, sezon dhe vit. Prishtina p.sh mesatarisht ka 2048 orë diellosje në vit, Tirana 2561, Hvari 2715, Athina 2655, Vlora 2721 etj.[1]
  1. Hemisfera është një term që përdorët në shkenca të ndryshme natyrore e më të cilin kuptohet njëra nga dy anët e sferës ku për sferë mund të merren trupa të ndryshëm që i ngjajnë sferës.[1]
  1. Hidroizotermat janë vija të cilat bashkojnë pikat me temperature të njejta në sipërfaqe apo thellësi të caktuar.[1]
  1. Holoceni është epokë gjeologjike e cila fillon kah fundi i pleistocenit , para rreth 10 000 viteve dhe zgjat deri në ditët e sotme . Pjesë përbërs e tij ë shtë edheperiudha e kuaternarit. Gjat holocenit kontinentet dhe deti botror kan marr konturat e sotme.[1]
  1. - (nga greq. ορίζοντας - fj.p.fj. "brez, rrip shikimi" pra, kufishikimi) është vija rrethpërshkuese që ndan tokën nga qielli nga pikë vështrimi i vëzhguesit.
  1. Horsti ose timori është formë relievore e cila krijohet me ngritjen e masës tokësore në mes tëdy ose më shumë çarjeve tektonike, kurse krahët mbesin në pozitën e mëparshme.[1]
  1. Higrografi është instrument për regjistrimin e ndryshimeve të lagështisë relative të ajrit.[1]
  1. Humusi është shtresë pjellore e korës së tokës që është krijuar nga thërmimi i shkëmbinjëve dhe nga organizmat e ngordhur të botës bimore dhe shtazore.[1]

I[redakto | redakto tekstin burimor]

  1. - është një lumKosovë.[1]
  1. - (antonim i fjalës emigrimi), është proces i ardhjes së popullsisë në ndonjë hapësirë, të shkaktuar nga faktorë të ndryshëm, për popullsinë faktorë tërheqës.[1]
  1. - ose Diellosja është ndriçimi i Diellit brenda kohës së caktuar (ditë, muaj, vit).Vlera e diellosjës zakonisht shprehet në orë me diell mesatarisht në vit.[1]
  1. Inlandajsi është sipërfaqe tokësore të mbuluara me akullnaja në viset polare, psh. Antarktidë, Arktik, Grenlandë etj.[1]
  1. Ist/ëm, ~mi,~me,~met. Rrip i ngushtë dheu ndërmjet dy deteve ose ndërmjet dy liqeneve, që bashkon një tokë menjë tjetër.[1]
  1. Ishulli, ujdhesa ose rethujëza është pjesë tokësore e cila është e rrethuar nga të gjitha anët me ujë. Ishulli mund të jetë në lum, liqe ose det. Ishujt në grup quhen arkipelag..[1]
  1. Izoba/të, ~a. Vija të lakuara të mbyllura në hartat fizike dhe batimetrike, që lidhin pikat me thellësi të njejtë të një pellgine ujore ( oqeani, deti ose liqeni).[1]
  1. Izohalinet janë vijat të cilat bashkojnë pjesët me kripshmëri të njejtë.[1]
  1. Izohie/të, ~a. Vija në hartat klimatike, që lidhin vendet me sasi të njejtë të të reshurave.[1]
  1. Izonefe (gre. isos – I njejt dhe gre. nephos – re) është lloj I vijave të cilat lidhin vendet në hartë gjeografike me vrenjtësi të njejt për nji periudhë të caktuar. Përdorimi I tyre ka rëndësi të madhe në meteorolgji dhe klimatologji dhe me rastin e përpilimit të hartave sinoptike. [1]
  1. Izohips/së, ~a. Janë vija të lakuarar të mbyllura në hartë, që lidhin pikat me lartësi të njejtë mbidetare. [1]
  1. Izoterm/ë,~a. Vija në hartat klimatike, që paraqesin vendet me temperaturë të barabartë gjatë një periudhe.[1]

J[redakto | redakto tekstin burimor]

  1. Jaz,~i. Vijë që shpie ujin në mulli, në arë etj.[1]
  1. Jurasik,~u. periudhë e dytë e erës mezozoike. ka filluar para rreth 185 mil. vjetësh dhe ka mbaruar para rreth 132 mil. vjetësh. Në jurasik do të jenë shfaqur dinosaurët gjigantë të gjatë mbi 20 dhe të lartë mbi 8 m.[1]

K[redakto | redakto tekstin burimor]

  • Kalifonia, rryma detare -
    1. Rryma detare kalifonike është e ftohtë dhe qarkullon në pjesën veriore të oqeanit Pacifik.[3]
  • Kanioni
  1. Kanion,~i. Luginë e thellë me shpate gati vertkale ose vertikale ( 70-90 shkallë) , të larta mbi 1 000 m dhe me fund të ngushttë vetëm disa dhjetra metra, të cilin rëndom e përbën vetëm shtrati i lumit.[1]
  • Kanali
    1. Një vijë lidhëse e gërryerë në tokë nga njeriu apo natyra e, që mundson lundrimin e anijeve mes dy porteve. Dallimet e lartësive të relevit menjanohen me ndihmen e katapulteve apo mekanizmave tjerë ngritëse. Kanalet lidhin ndërveti lumenjtë e lundrueshëm me qëllim krijimi të një rrjeti të komunikacionit detar në pjesë kontinentale (p.sh. kanali Rein-Rëne- apo kanali Sank-Lorenc). Pranë lumenjëve të palundrueshëm shpeshë gërryhen kanale anësore. Të ashtuquajtura vija kanalesh lidhin qytete me kanale apo lumenjë lundrues. Kanalet detare si p.sh kanali në Panama, Suezë, janë premje të tejpërtejshme të ngushticave kontinentale, nëpër të cilat mundsohet ludrimi i anijeve të ujrave të thella.[3]
  • Kanati
    1. Kanat (Qanat, persisht Kares, në Afrikën Veriore Foggata, në gadishullin arabikë Falaxh) është një sistem nëntoksorë i ujërave natyrore të rezervuara nëpër zgafella, sistem i ndërtuar ashtu që pa ndonjë ndërhyrje të veçantë të njeriut uji delë në sipërfaqe dhe përdoren për vaditje nga të cilat edhe kullohet. Uji zakonisht ndodhet përfundi sipërfaqes së tokës së shkretune, përfundi bjeshkëve. Zgafellat kryesore, zgafellat të një galerie, janë të hapura nga disa kanale vertikale të thella 30-40 metra. Nëpërmjet këtyre kanaleve ajrosen zgafellat. Sistemi Kanat në Lindjen e Afërt, janë të njohura diku para 2 500 viteve dhe nga shekulli i shtatë, nga arabët janë përdorur dhe përhapur në Afrikën Veriore. Nga aty tek Mauntët, e më tej tek Spanja, Sicilia, Tenerifa si dhe tek Gran Kanarinët. Duket që sisteme të tilla të ketë pasur edhe në Amerikën e lashtë. Qytete të mëdha si Persopolisi, Teherani, Marrakeshi dhe Madridi janë furnizuar nëpërmjet të sistemeve të tilla. Sot, nuk krijohen sisteme të tilla, mirëpo ato të trashëguarat, me mund e xhelozi mirëmbahen në jetë, sidomos në rrafshnalten e iraniane, ku gjatësia e tyre arrin deri në 70 km.[3]
  • Katarakt
  1. Katarakt është luginë lumore në të cilën ndodhen shumë ujëvara të vogla nëpër të cilat derdhet uji[1]
  • Kapitali
    1. Në ekonomin e përgjithëshme, kapitali është rezerva e gjitha llojeve të të mirave materiale. Aty bëjnë pjesë edhe më tejë, paraja, e cila shërben për investime. Në sipërmarrje dhe ndërmarrje, kapitali ka kuptimin më shumë të kapacitetit të tërë financiar dhe material që disponon një sipërmarrje apo ndërmarrje. [3]
  • Kar,
    1. Kari është një formë e zbrazët njëshe brenda një rrasë të krijuar nga një rrëshqim. Një lloj zgavrre e cila kufizohet nga muret e karit dhe depërtonë nga dy anët e rrasës së vjerrur të mbetur nga rrëshqimat. Varrësisht nga madhësia e rrëshqimave, madhësia e tyre mund të arrijë të krijojnë liqejë. Nëpërmjet lidhjeve të karive të vegjël krijohet karitë e mëdha, ashtu që formojnë shkall karishë. Kari, më së shpeshti është krijes e paraformave fluviative të krijuara nga ngrica dimërore dhe ndikimi i veçant i akullit. Ditëve tona zgravrat e tilla mbushen me të madhe. [3]
  • Karsti
    1. Karsti është nocion gjeomorfologjik për relievin specifik dhe kompleksin e dukurive morfologjike dhe hidrologjike në shkëmbinjtë karbonatikë të tretshëm në ujë, siç janë: gëlqerorët, dolomitet, gjipsi, kripa etj. [1]
    2. Karsti - emërtimi vije nga një pejsazh natyrorë slloveno-italian në anën kontinetale në Trieshtin slloven. Zakonisht më të nënkuptohen forma të krijuara nga korizioni i gurit të tretëshem në ujë (gëlqerorë, gipsorë, apo kripor). Tretja, së pari vije nga ndikimi i dioksidit që ndodhet në ujë. Në sipërfaqe ka sundon mungesa e ujit, pasi që uji shumë shpejt bije në gropa dhe shtresat e poshtme. Shpesh krijohen shkretëria gurësh të till. Në këto raste flitet për Karstritje të hapsirës së caktuar. Uji kullon nëpër tretjen e krijuar të gurëve, në gropat dhe zgravrra të gurëve. Shpesh uji krijon një sistem të gërimeve. Uji që rrjedhë anash krijon forma pemësh të qëndisura në sipërfaqen e tokës. Pjesën ku uji pasi të jetë kulluar, prapë paraqitet i quajnë burime karstitje. Këtu nuk kemi të bëjmë me burim natyrorë, por rezervat.[3]
  • Këneta[1]
  • Kasaba
    1. Kasba tek qytetet muslimane janë Citadelle të ngritura në pjesën më të lartë të murit të qytetit e që shërbejnë kundër armiqve të jashtëm dhe sundimit të qytetit. Po ashtu dhe shumë fshatra në anët e skajshme të Saharës disponojnë Kasba, në të cilat po ashtu ruhen edhe të mirat e maxhes. Në Algjirë dhe qytete tjera të Afrikës Veriore, Kasba është po ashtu edhe emërtimi për qytetin e vjetër të Medinës.[3]
  • Kaste
    1. Kaste në kuptimin e gjërë është emërtimi për secilin diskriminim relativ të vetë vendosur apo shoqërorë për vendimarrje apo shoqërorë, të një shoqërie të mbyllur rreptësisht. Në kuptimin e ngusht Kaste është një kategori shoqërore e shoqëris hindu. Në hinduizëm nën Kaste kuptojnë një grup të till që përngajashtë nëpërmjet endogamisë, d.m.th. vetëm martesë brenda Kastës dhe Komensalitetit që d.m.th nëpërmjet lutjes, vetem me anëtarë të Kastës së vetë. Anëtarësia në Kaste caktohen menjëherë pas lindjes. Sipas traditës, Kaste të caktuara kanë edhe zanate të caktuara me të cilat merren. Mirëpo kjo rregull në praktikë nuk rrespektohet aq rresptësisht. Kjo duket të tregonë se Kastet e pengojnë mobilitetin vertikal. Në fillimi ishin vetëm katër varna (shprehja indiane për Kaste) dhe atë : Brahamen (pristë); Kshatrija (luftëtarët); Waishija (fshatart dhe zanatlit); Shudra (vegjëlia). Me kalimin e kohës u krijuan dhe tjera, dhe me përzieren e këtyre të katrave me to, ashtu që fillet e Kastes gjithnjë e më shumë mbete vetëm si një teori e pa kapshme.[3]
  1. Kënetat.- janë pjesë tokësore të ngopura, ose të mbuluara me ujë dhe bimësi ( vegjetacion) specifik, e cila u është përshtatur kushteve të lagështisë së madhe.[1]
  • Kërshi
  1. Shih Karsti [1]
  • Kohle
    1. Kohle - lloj qymërguri i lën pas dore i pa formuar i cili me kalimin e kohës humb aftësin e të qenurit guri. Përdoret në furrat shkrise të materialeve me pikë vëlimi të mesem deri të lartë.
  • Komonvelti
  1. Komonvelti ( Commonwealth). - Është bashkësi e shteteve te Perandorisë së dikurshme të Britanisë së Madhe, që i lidh interesi i përbashkët ekonomik. Ndikimi shekullor i Britanisë së Madhe në pjesët e ndryshme të botës ka lënë gjurmë në ecurintë ekonomike, të tregëtisë, kulturës, politikës së shteteve, sepse ato për një kohë të gjatë kanë qenë të shfrytëzuara. Perandoria e dikurshme koloniale fillon të shkatrrohet. Shumë shtete fitojnë pavarësinë e tyre.[1]
  1. Kolonizim- vendosaj në tokat e huaja.[1]
  1. 'Kompasi( Busolla)është instrument në radhë të parë që shfryutëzohet për caktimin e anëve të horizontit, me ç’rast duhet të eliminohet këndi i deklinacionit, pastaj për caktimin e kendit horizontal, leximit e promilit etj.
  1. Komposet janë savanet që në Brazil njihen me këtë emër.
  1. Klima ( nga grq. pjerrtësi, klima) eshtö tërësia e kushteve meteorologjike mesatare dhe dukurive atmosferike gjatë një periudhe kohe të caktuar (javë, muaj, vite, dekada, njëqind ose njemijëvjeçare) në një zonë të caktuar.[1]
  1. Krahina është hapësirë ( territor) e caktuar, rëndom më e madhe se treva, e cila karakterizohet nga elememntet gjeografike (veçanarisht natyrore) të veçanta dhe si e tillë ndryshon nga krahinat fqinje. [1]
  2. Krahina e Rozhajës shtrihet midis Malit Kristaç në veri dhe Hajles dhe Zhlebit në jug. [1]
  1. Krahneza është e përbërë prej formave të imta, jo të lëmuara dhe të ngjashme me brymen,t ë cilat kur koha është me mjegull dhe e ftohet kapen për degë dhe skaje të mprehta, dhe rëndom në skaje vertikale. Duket se për formimin e krahnezës janë sidomos të përshtatshëm ato pjesë të sendeve, të cilat ftohen shpejt. Me këtë rast, përçushmëria e nxehtësisë, nuk ka kurrfarë rëndësie, sepse krahneza paraqitet poashtu në drunjë sikurse edhe në sende prej hekurit. Krahneza formohet në dy forma të ndryshme si: krahnezë e rëndomt dhe si krahnezë e fortë.[1]
  1. Kreol- pasardhësit e spanjollëve dhe potugezëve të ardhur në Amerikën Latine.[1]
  1. Kriptodepresioni është thellim ( grope) i mbushur me ujë, sipërfaqja e të cilit është mbi nivelin e detit ndërsa fundi nën nivelin e detit. Flala kriptodepresion rrjedh nga fjala greke kripto, qka do të thot i fshehur ose i mbuluar, dhe nga fjala depresion , që në gjeografi ka kuptimin e termit e nën nivelit të detit. Kriptodepresione kryesisht janë liqenet. Kriptodepresioni më i madh në botë është liqeni i Bajkalit në Rusi dhe Liqeni i Shkodrës.[1]
  1. Kufiri , është nocion në gjeografinë politike icil përkufizon kufijt e etnitetit te caktuar, ose juridiksionet ligjore , shtetit etj. [1]
  2. Kufiri i borës është lartësia mbi të cilën bora asnjëherë nuk arrin të shkrihet. Nga ekuatori kah polet kufiri i borës gjithnji është në lartësi më të vogla apsolute në krahasim me vitet e kaluar (në Andet e Bolivisë 5300- 5500m, Kaukaz dhe Alpe rreth 2900m, në Allasken jugore 600 m lartësi). Është konstatuar se në 100 vitet e fundit kufiri i borës shkallë shkallë është ngritur në lartësi më të mëdha.
  1. Kurbimetri është instrument që hynë në çanten magjike të gjeografëve të specializuar, i cili iu shërben pë matjen e largësive për gjat vijave pak të lakuar në mënyrë direkte.
  1. Kyçi hidrografik
  2. Kyçi hidrogafik i Kosovës. - gjendet në Malet e Cërralevës, ku takohen ujëndarësi i detit të Zi, Adriatik dhe detit Egje.[1]

L[redakto | redakto tekstin burimor]

  1. Lagunat janë pjesë të ndara të detit me brigje ranore (lido), që formojnë liqene bregdetare ose pjesa e ndarë ka lidhje sipërfaqësore hidrologjike nëpërmjet ndonjë ngushtice. Lagunat janë dukuri karakteristike për bregdetet e ulëta ranore (Gjiri Meksikan, bregdeti i Kamçatkës, i Baltikut, etj.) Shembuj tipik të lagunave dhe kënetave paraqiten në bregdetin shqiptar (Karavastaja, Narta, Pashalimani, Patoku, etj)[1]
  1. Lanoset (sp. llanos — rrafshinë) është tip i barishtave të larta savana në verilindje të Amerikës Jugore.,saktësishtë në anën e majt të lumit Orinoko. Lanoset janë të përhapura në Kolumbi dhe Venezuelë.[1]
  1. Lëvizjet në koren e Tokës, të shkaktuara meveprimin e fuqive të brendshme quhen lëvizje tektonike.[1]
  1. Liga Arabe është organizatë politike e shteteve arabe.[1]
  1. Limani është port detare natyrore, gji i krijuar nga natyra në të cilën është i mundshëm ngarkimi dhe zbarkimi i barkave, anijeve e mjeteve të tjera lundruese.[1]
  1. Liqeni është një pellg shumë i madh natyror ose artificial, zakonisht me ujë të ëmbël, që është i rrethuar nga të gjitha anët me tokë. [1]


  1. Lumi Lepenc është lum në Kosovë. Graviton në pellgun e detit Egje dhe është degë e majt e Vardarit.Lepenci buron në shpatet veriore të malit Sharr tek Oshllaku (2.212 m).
  1. Lumi i Nerodimës buron në në malin e Nerodimës dhe diku afër Kaçanikut derdhet në lumin Lepenc. Lumi i Nerodimës në literaturën gjeografike njihet për bigëzimi (bifurkacioni). Në të është ngritur një digë, e cila e bënë të mundshme rrjedhën e një pjese të ujit në drejtim të lumit Sitnica, e tjetra pjesë në lumin Lepenc. Ndarja e tillë e ujit në dy sisteme hidrologjike, rrjedha e të cilave i takojnë pellgut të Detit të Zi dhe të deit Egje, quhet bigëzim. Ndonëse ky fenomen gjeografik është artificial, meriton të përmendët dhe të shënohet, sepse bifurkacionet në botë janë të rralla e në kontinentin tonë ky është i vetmi.[1]
  1. Lumi Drenica është degë e majtë e lumit Sitnica. Ajo përkah gjatësia (50km), madhësaia e pellgut (477 km2) është lumi gati përgjysmë më i vogël se lumi i Llapit. Buron në Bretenc te mali Cërraleva. Në veri të Petrashnicës deri te Drenasi, Drenica është më e gjerë dhe me pjerrtësi më të vogël më të gjitha tiparet e një lumi fushor. Drenica që nga Drenasi e deri në Bardh i Madh, hyn në një pjesë të ngushtë, duke marrë pamjen e një gryke. Në këtë pjesë të lumit pjerrtësia është më e madhe, gjerësinë më të madhe (10m) dhe me pjerrtësi të butë derdhet në Sitnicë. Prurja mesatare e lumit Drenica në Sitnicë është 2,0m3/sek.[1]
  2. Lumi Llap - Llapi është lumi i cili buron ne malet e Albanikut, kalon nëpër qytetin e Podujevës dhe përfundon duke u bashkuar me Lumin Sitnica, në Stanofcin e Poshtëm në veriperëndim të Prishtinës. Gjatësia e tij arrin përafërsisht rreth 40 Km.
  1. Shtrati i lumit është thellimi zgjatur si lug, nëpër të cilin rrjedh uji i lumit. [1]
  1. Lagunat janë pjesë të ndara të detit me brigje ranore (lido), që formojnë liqene bregdetare ose pjesa e ndarë ka lidhje sipërfaqësore hidrologjike nëpërmjet ndonjë ngushtice. [1]
  2. Laguna Karavasta në Shqipëri [1]
  3. Laguna Narta në Shqipëri [1]
  4. Laguna Pashalimani në Shqipëri [1]
  5. Laguna Patoku në Shqipëri [1]
  1. Limnologjia (greq. λἰμνη, liqe, logia- shkencë), është lëmi e hidrologjisë e cila merret me studimin, hulumtimin e liqeneve, vetitë fizike dhe kimike të ujit të liqeneve dhe biologjinë e liqeneve.[1]
  1. Lugina e Preshevës ( Kosova Lindore ).- Regjion në lindje të Kosovës, gjegjësisht në jug të Serbisë. Lugina e Preshevës përfshinë teritorin e komunave të Preshevës në jug, Bujanocit në mes dhe Medvegjës në veri.[1]

M[redakto | redakto tekstin burimor]

  1. Mali është formë impressive relievore në të vërtetë është formë e ngritur në Tokë, e krijuar si rezultat i aktivitetit të korës së Tokës.[1]
  1. Malet mollake janë male të vjetra që janë krijuar me procese tektonike vertikale, të cilat nuk kan drejtim të caktuar , për ndryshim nga malet e reja.[1]
    • Malet
    1. Malet e Karadakut (Malet e Zeza), e që në shumicën e rasteve njihet si Karadaku i Shkupit. [1]
    2. Malet e Sharrit
    3. Mali i Kopaonikut përfshinë hapsirën rreth luginës së lumit Ibër në perëndim dhe pjesëve të larta të Kopaonikut në lindje. Kopaoniku ka një shtrirje gati meridionale prej lokalitetit Qirkoviq në veri deri te vendbanimi i Dubnicës së Epërme në jug në një gjatësi prej 60 km dhe gjerësi 20 km (gjatësia e përgjithshme është 100 km ). Prej majës Pançiq (2017 m, pika më veriore e teritorit të Kosovës), Çardak(1590 m), Pilatovicë (1703 m), Oshtro Kople (1789 m) dhe majës Barel (1789 m) në lindje, relievi gradualisht në drejtim të luginës së lumit Ibër.[1]
    4. Mali i Rogoznës shtrihet prej majës së Lipovicës ( 972 m ) në veri e deri te Mitrovica në jug. Përfshinë një brez të ngushtë midis Rogoznës në perëndim dhe lumit Ibër në lindje. Relievi i Rogoznës bie gradualisht në drejtim të luginës së Ibrit. Në krahasim me malin e Kopaonikut, kjo e Rogoznës është më pak dinamike. Lumenjtë Sanjska dhe Jashanica, degë të majta të Ibrit, me lugina të ngushta e të thella paraqesin pjesët më të ulëta të relievit, përkundër Rogoznës ( 1505 m )së lartë.[1]
    5. Malet e Hasit me Pashtrikun janë male në Kosovë që fillojnë nga Qafa e Morinës e deri në luginën e Drinit të Bardhë në Vërmnicë.Malet e Hasit me Pashtrikun janë male në Kosovë që fillojnë nga Qafa e Morinës e deri në luginën e Drinit të Bardhë në Vërmnicë.
    6. Maja Pançiq është maja më e lartë malore në Malin e Kopaonikut, e cila ndodhet në pikën më veriore të kufirit të Kosovës.Lartësia mbidetare e kësaj maje është 2017 m. Ka marrë emrin nga botanistit serb Josif Pançiq. Në këtë maje malore ndodhet edhe mauzoleu i tij. Në këtë kohë vështirë arrihet në këtë vend për shkak se rreth kësaj maje janë objektet ushtarake serbe. [1]
    7. Maja e Gjeravicës.-Gjeravica me 2.656 m lartësi mbidetare është maja më e lartë në Alpet Kosovare-Bjeshket e NEMUNA (edhe pse lartesija e vertete mund te eshte per disa metra me e madhe, ende e pa konfirmuar nga GPS), ndersa rradhitet maja e dyte pas majes se malit Korab i cili gjendet ne alpet shqipetare dhe ka lartesine 2764 metra,Maja e Korabit/Mali i Korabit); height from the sea level 2753 m (older data) or 2764 m (newer data confirmed by GPS)41º48'N-20º30'E.[1]
    Mareografi]]
  1. Mareografi (mare - det , graf - përshkrim) është instrument i cili shërben për përshkrimin e ndryshimeve të nivelit të detit( baticës due zbaticës) i cili zakonisht montohet në një pus të vacant ose tube i cli vëhet në kontakt me detin. Para se të hyjnë në përdorim aparatura digjitale , mareografi ka bërë përshkrtimin në letër të mbështjellur në një cilindër të vaçant. [1]
  1. Bërrylat shumë të lakuar të shtratit lumor, që shfaqen tek lumenjtë rrafshinorë, të cilët kanë rënie të vogël dhe luginë të gjerë, ku, përshkak të zvoglimit të gërryerjes në thellësi-vertikalisht dhe rritjes së gërryerjes anësorë- horizontale, lumi shpesh gjarpëron në rrafshine tij dhe krijon brryla të mëdhenj ose të vegjel shumë të lakuar (dredha). Mendrat krijohen për shkak të përplasjes së amës së lumit herë në njërin herë në bregun tjetër, duke gërryer vazhdimisht anën e lugët të harkut dhe, nganjëherë, duke e shkëputur tërësisht nga shtrati lumor.[1]
  • Meridiani i Griniçit është meridian i cili shfrytëzohet për përcaktimin si referencë ndërkombtare për përcaktimin e gjatësisë gjeogrfaike.
  • Meridiani i Griniçit
  1. Meridiani i Griniçit është meridian i cili shfrytëzohet për përcaktimin si referencë ndërkombtare për përcaktimin e gjatësisë gjeogrfaike.

Meridiani i Griniçit merret si “meridiani zero:, gjegjësisht meridiani cili definohet si 0 i gjatësisë gjeografike . Ai kalon nëpër opservatiumin e Griniçit , nëpër vendin me të njejtin emer në afërsi të Londrës. Meridiani më i largët nga Griniçi (180) paraqet kufirin në mes Hemisferës Perëndimore me atë Lindore.[1]

  1. Mestikperson melez i lindur nga babai i bardh dhe nëna indiane.[1]
  1. Meteorologjia.- është shkenca, e cila studjon të gjitha dukuritë fizike në mbështjellsin ajror rreth tokës, respektivisht në atmosferë. Përveç kësaj, metereologjia studjon edhe disa dukuri fizike, të cilat zhviilohen në vet sipërfaqen e tokës, e poashtu edhe në shtresat e sipërme të tokës. Sepse, dukuritë atmosferike nuk ndodhin të izoluara, por janë në lidhje të ngushtë, si në mes veti, ashtu me procese dhe dukuri, të cilat ndodhin në siperfaqen e tokës, në shtresen sipërfaqësore të tokës (deri afro 20-15 m thellësi) dhe në mbështjellsin ajrorrreth tokës.[1].
  1. Mjegulla është avulli i ujit i kondensuar në shtresat përdhese të ajrit. Mjegulla, sipas marrëveshjes ndërkombëtare, është një turbullirë e tillë e ajrit, me rastin e së cilës objektet përreth mund të shihen vetëm në largësi prej 1 km. Mjegulla shënohet me shenjën ≡.[1].
  1. Moti si gjendje momentale e atmosferës në një trevë të caktuaru nënshtrohet ndryshimeve të përhershme. Elementët që ndikojnë në mot janë : teperatura e ajrit, shtypja atmosferike, era- shpejtësia dhe drejtimi i saj, vranësirat, reshjet atmosferike etj.[1]
  1. Morava e Binçes është lum në Kosovë. Morava e Binçes buron në Malet e Karadakut (Malet e Zeza) në teritorin e Maqedonisë në jug të Vitisë e në veri të Shkupit. Dy rrjedha formojnë Prronin e Madh, i cili kur të kalon kufirin njihet si Morava e Binçes. Emrin e ka marr nga vendbanimi Binçë.[1]
  1. Morena është lëndë e copëzuar ( gurë, zall, rërë, lym) mbi akullnajë, në brendësi dhe nën akullnajë ( morenë e lëvizshme) ose në mbarim të akullnajës luginore ( morenë palëvizshme). [1]
  1. Mortaliteti paraqet numrin e të vdekurve në krahasim me numrin e përgjithshëm të popullsisë. Mortalitei është dukuri negative dhe ndikon në zvogëlimin e numrit të përgjithshëm të popullsisë, për dallim nga nataliteti, ku ka pikëpamje pro dhe contra nivelit të tij, sot ekziston pajtueshmëri e plotë se duhet të bëhen përpjekje të mëdha që, sa më shumë që është e mundur, të zvogëlohet mortaliteti te të gjitha grup-moshat dhe të dy gjinitë e të gjitha popullatave atje ku ai është ende i lartë. Ky është qëllim përgjithësisht i dëshiruar jo vetëm i shkencës së mjekësisë, por edhe i tërë gjinisë njerëzore, pa marrë parasysh përkatësinë raciale,etnike apo fetare. Zvogëlimi i mortalitetit deri në kufijtë e mundshëm biologjik do të thotë zgjatje e jetës së njeriut, në një anë, dhe riprodhimin racional e human të popullsisë dhe reduktimin e konsumimit ekstensiv të shëndetit të femrës, në anën tjetër.[1]
  1. Monsunet- janë erëra periodike. Këto erëra me periudhë vjetore fryjnë një gjysmë viti prej oqeanit kah toka,kurse në gjysmën tjetër të vitit anasjelltas, d.m.th. prej tokës kah oqeani.[1]
  1. Moshnimi demografik paraqet procesin e shtimit të popullsisë së vjetër (60 e më tepër apo 65 e më të tepër vjet) në popullsinë e përgjithshme. Në pajtim me definicionin, forca e këtij procesi matet, para se gjithash, me kofecientin e moshësisë. Mirëpo, nocionin moshnim (vjetërsim) të popullsisë shpeshherë nënkuptojmë procesin e rritjes më të shpejtë të kontingjentit të pleqërisë në raport me kontingjentin e punës, i cili matet me dinamiken e kofecientit të varësisë së moshës të popullsisë së moshuar.[1]
  1. Murlani ( Bura ).është erë lokale. Fryn kryesisht nga verilindja dhe veriu në drejtim të detit Adriatik dhe sidomos gjatë periudhës së dimrit, por mund të fryjë edhe gjatë verës.[1]
  1. Mulat person melez i lindur prej njerit prind me ngjyrë të bardhë dhe tjetrit ngjyrë të zezë.[1]

N[redakto | redakto tekstin burimor]

  1. Nataliteti (frengj.natalité - numri i të lindurve,shq. lindshmëria) paraqet numrin e të lindurve të gjallë në raport me numrin e përgjithshëm të popullsisë në një njësi të caktuar kohore (kryesisht gjatë një viti) në një hapësirë të caktuar gjeografike.[1]
  1. Nahij:e,~a. 1.Krahinë, vis, anë, rrethinë. 2. nëndarje administrative që përfshinte qytetin merrethinë të ngushtë në perioden e sundimit turk tek ne.[1]
  • Nata polare
  • Natë polare; Netët polare. Dukuri e viseve polare në afërsi dhe vetë polet që paraqitet në gjysmën dimrore kur dielli mbi horizont nuk paraqitet fare ( 6 muaj në vet polet) ose fare pak kohë ndriqon në varësi prej gjerësisë gjeografike të pikave të Tokës ( rrethpoleve).[1]
  • Nomad
  1. Nomad - banor endacak, q ënuk ka vendbanim te caktuar.[1]
  1. Ngrohja Globale është fenomen i shkaktuar nga gazrat ngrohës si Dioksidi i Karbonit dhe Sulfurit. Ngrohja globale shkakton shkrirjën e akullit që ndryshon rymimet ujore të oqeaneve dhe si rrezultat ndryshon motin në hemisferën veriore dhe shkakton rritjen.[1]

Nj[redakto | redakto tekstin burimor]

  1. Trualli është njësia bazë e ndarjes fiziko-gjeografike. [1]

O[redakto | redakto tekstin burimor]

  1. Oaza është vend pak i ulët ose gropë e cektë me ujë dhe me gjelbrim në shkretirë. [1]
  1. Objektet e universit, janë elemente të përbëra që mund të lokalizohen në gjithësi nëpërmjet metodave të ndryshme austronomike.
    1. Objekte në thellësi (në univers) shpeshë në literaturën e huaj hasen si Depp-Sky-Objekt. Veçohen nga objektet tjera përshkakë të pozites së tyre në univers. Këto objekte nga pikëqëndrimi ynë në univers janë shumë largë[4]
  1. Okultacioni ( Latinisht : occultatio , "fshehur", "fshehur", "# sekrecion) është një fenomen astronomik kur një trup qiellor siç shihet nga Toka, fshehet pas një tjetrit.[1]
  1. Orografi-a është degë e Gjeomorfologjisë që merret me përshkrimin e formave të relievit të Tokës, klasifikimin dhe sistematizimin e tyre sipas shenjave të jashtme, pavarsisht nga prejardhja që kanë.[1]
  1. Orometri,-a është degë e gjeomorfologjisë që merret me matjen e formave të relievit.[1]
  1. Ortek,~u:~ë, ~ët. Grumbull i madh bore , që shkëputet nga malet e larta , rrokulliset teposhtë dhe sa vete e bëhet më i madh, duke shkatrruar çdo gjë para vetes: >> Ortek bore<<:ose grumbuj gurësh të shkëputur nga shkëmbinjtë, që shkatrrojnë çdo gjë përpara gjat rokullisjes.[1]

P[redakto | redakto tekstin burimor]

  1. Pampa, gjithashtu Pampe, Pampaset (spanjollisht. Pampa, Llanura pampeana) janë barishta stepore në juglindje të Amerikës Jugore, afër grykëderdhjes së lumit La Plata. Në pererëndim kufizohen me mallet Ande, ndërsa në juglindje me Oqeanin Atlantik . Në veri është regjioni i savanet- kaçuba GranÇako. Relievi I pampes shkon nga rrafshira në rrafshira të valëzuara .[1]
  1. Pedologjia (rusisht; Педология, nga gre. Pedon = dheu), është shkenca mbi dheun-tokën, formën dhe përbërjen e tij. Pedologjia merret me gjenezën, morfologjinë, klasifikimin dhe distribuimin e dheut.[1]
  1. Pedosfera' (Gre: pedon - dheu), është mbështjellës i dheut - tokës, gjegjësisht shtresës së imët të punueshme të Korës së Tokës. Toka (dheu) është shtresa e hollë e shkriftë e sipërfaqes së Tokës, e cila punohet dhe paraqet bazën për zhvillimin e bujqësisë, sepse shfrytëzohet për kultivimin e bimëve të ndryshme. Formimi i kësaj shtrese të tokës- dheut, varet nga disa faktorë: klima, relievi, përbërja gjeologjike e shkëmbinjve, bota bimore e shtazore dhe nga vet aktiviteti i njeriut.[1]
  2. Paleogjeografi,~a. Shkencë që përcakton pamjen dhe kushtet fiziko-gjeografike të mbështjellsit natyror-gjeografik gjatë historisë së zhvillimit të Tokës.[1]
  1. Pend,~ë,~a: ët. 1. Prejardhësisht ka kuptimmin e një pengese të ngritur prerj çfardo materiali, me qëllim pengimi të dales së ujit prej shtratit të lumit, ose përbri të liqeneve e deteve;2. Mur i lartë, rëndom beton që ngritet me rastin e krijimit të baseneve akumuluese mbi rrjedhat lumore, me qëllim të sigurimit të fuqisë energjetike [për nevojat e hidrocentraleve elektrike, sistemeve ujitëse, etj. [1]
  1. Pentografi është vegël e cila përdoret për përcjelljen e fenomeneve gjeografike nga një hartë në tjetër në mënyrë mekanike.[1]
  1. Petrologjia është shkencë që merret me studimin e krijimit, përbërjes minerale dhe kimike, strukturës , kushteve të shtruarjes, prejardhjes dhe ndryshimeve që pësojnë nën ndikimin e faktorëve endogjenë dhe ekzogjenë, si dhe përhapjjen gjeografiketë llojeve të shkëminjëve.[1]
  • Plutoni
  1. Pluton,-i,-e,et, Trup masiv ndrydhor (intruziv) nga shkëmbinjtë magamatikë nën sipërfaqen e Tokës, i krijuar nga ftohjadhe ngurtëz\imi i magmës.[1]


  1. Pellg,~gu: gje,~gjet ( Ujëmledhësi). Hapsirë e madhe ujore e hapët (oqeani,det) apo e mbyllur ( Liqe) në raste më të rralla kah e cila kullojnë- derdhen ujërat rrjedhëse apo drenohen në atë tërësi.[1]
  1. Picunare,-ja,-e,-et, është burim uji me fort pak ujë, që del prej plasave shkëmbore.[1]
  1. Pluviografi është instrumrnt për matjen e të reshurave të shiut.[1]
  1. Pllajë, a. KHapsirë e caktuar e rrafshët me lartësi të mesme ose të lartë me tipare të përafërta.[1]
  1. Me fjalën Popullsi nënkuptojme antarët e një bashkësie (qenije biologjike) njerëzish me disa veti (karakteristika) të përkufizuara si p.sh gjuha, vendbanimi, hapësira e jetesës, vetit biologjike etj.[1]
  1. Port,i;~e, ~et. vend i paosaçësh zakonisht në një gji deti, i ndërtuar dhe i pajisur me të gjitha mjetet e nevojshme, ku mund të hyjnë anijet, të ngakohen dhe shkarkohen ose të qëndrojnë pë t'u rregulluar.[1]

Q[redakto | redakto tekstin burimor]

  1. Qaf/ë, ~a. vendi më i ulët në kurrizin e një mali a një një kodre ose ndërmjet dy majave malore a dy kodrave, nëpër të cilin më së lehti kapërcehet mali ose kodra. janë krijuar nga gërryerja-zhveshja ose proceset tektonike.[1]

R[redakto | redakto tekstin burimor]

  1. Rajoni rural është rajon me popullatë të rallë ku predominojnë aktivitetet ekonomike që përfshinë prodhimin bujqësor, serrat, fermat dhe pyjet. Në Kosovë, termi rajon rural në mënyrë specifike nuk përfshin shtatë (7) qendrat të mbëdha urbane dhe fshatra me më shumë se 1000 banorë.
  1. RAadio Detection And Ranging. Fjala radar, edhe pse akronim, paraqet një fjalë integrale dhe shkruhet me shkronja të vogla. Fillimisht ka qenë një sistem për zbulimin e prezencës dhe përcaktimin e distancës së objekteve, me përdorimin e radio valëve (radio waves). Versionet e sotshme mundësojnë edhe përcaktimin e vendndodhjes së këtyre objekteve, shpejtësinë e lëvizjes dhe drejtimin. Si të tilla përdoren në kontrollin e trafikut ajror, navigacionin ajror apo detar, mbrojtjen kundërajrore, meteorologji dhe shumë fusha tjera. Këto objekte pra, mund të janë të ndryshme: avioni, shiu, vetura, anija detare apo kozmike, sikur edhe shumë tjera. Parimi i punës është i thjesht: një pajisje emeton radio valë në formë të impulseve me karakteristika të caktuara, kurse pajisja tjetër kërkon dhe, eventualisht, pranon valë me karakteristika identike të cilat vijnë si valë të reflektuara nga objekti. Distanca mund të llogaritet në bazë të diferencës kohore ndërmjet impulsit të emetuar dhe të pranuar, por ka edhe mënyra tjera.[1]
  1. Regjioni është njësi integrale ose përbërse e kontinentit.[1]
  1. Relievi është tërësia e pamjes së formave të sipërfaqës tokësore pa marrë parasysh mënyrën e krijimit dhe dimensionet e tyre.[1]
  1. Të gjitha format e avullit të ujit të kondezuar dhe të sublimuar në ajër, tw cilat në sipërfaqen e tokës paraqiten nëgjendje t♪7 lëngët ose të ngurtë quhen reshje.[1]
  1. Retë për nga përbërja e tyre fizike janë të ngjshme me mjegullën. Dallimi qëndron vetëm përsa i përket vendit të formimit dhe dhe madhësisë së pikave. Pikat e mjegullës janë më të vogla se pikat e reve, sepse pikat e mjegullës gjenden në stadin e parë të formimit. Përveç pikave të ujit, retë mund të jenë të përbëra edhe prej kridtaleve të imtë të akullit.[1]

Rr[redakto | redakto tekstin burimor]

  1. Rrafshnalta e Peshterrit , ( njihet edhe si vetëm Peshter), është rrafshnaltë karstike ( në një lartësi mbidetare prej 1250 m) në jugperendim të Serbisë,në Sanxhakun e Pazarit të Ri, gjegjësisht veriu i trojeve shqiptare.[1]
  1. Rrymat detare janë lëvizjet më të rëndësishme të ujit në oqeanin botëror. Shakaktarët kryesor janë erërat e përhershme, energjia e lëvizjes së thërmijave të ujit gradualisht nëpërmjet fërkimit përcillen në shtresa më të thella. Pëshkak të veprimit të forcës së devijimit, të gjitha rrymat ujore në hemisferën veriore mënjanohen në të djathtë, kurse në atë jugore në të majtë. Rrymat kryesisht përfshijnë shtresën sipërfaqësor të ujit deri n thellësi 200 m dhe rrallherë deri 300 m.[1]
  1. Rrufeja (vetëtinma).-Lëvizjet shum të forta konvektive në kumulonimbuse janë shkak që në pjesët e ndryshme të këtyre reve të grumbullohet elektriciteti pozitiv dhe negative. Ky grumbullim i përhershëm, në një moment të caktuar, do të bëjë që të shkaktohet zbrazja e elektricitetit. Lëvizja jashtzakonisht e vrullshme e elektricitetit nëpër ajër në të shkakton një nxemje shum të madhe dhe e bënë atë shum të dukshme, sikurse te xixa elektrike.[1]

S[redakto | redakto tekstin burimor]

  1. Saliniteti ose kripshmëria – Paraqet sasinë e kripës së tretur në ujë të detit të shprehur në promila(‰ ). saliniteti nuk është i njejtë në të gjitha detet dhe oqeanet, ajo varet inteziteti i avullimit, i sasisë së reshjeve atmosferik, i shkëmbimit të ujrave të ëmbla në dete dhe oqeane. Saliniteti mesatar i ujit të deteve dhe të oqeaneve lëviz rreth 35 (‰ ). Salinitet më të madh kan detet e gjerësive subtropikale rreth 38 (‰ ), kurse në detin e Kuq arrinë në 40. Detet në gjerësitë më të mëdha gjeografike kan sasi më të vogël të kripës, Deti Baltik ka vetëm 6-8 (‰ ).[1]
  1. Sanatadita ( Ekvinoks) : Kohë e vitit kur dita dhe nata janë tyë barabarta, që në viset tona ngjanë dy herë në vit.: me 21 mars dhe 23 shtator.[1]
  1. Savana është zonë e rrafshtë ose pak e valëzuar, që shtrihet në brezin tropical, në veri dhe në jug të pyjeve tropikale. [1]

Seizmologjia[1]

  1. Shkenca e cila merret me studuimin e tërmeteve, të proceseve dhe dukurive në lidhje me to quhet seizmologji, ( greq. Seismos-lëkundje dhe llogos shkencë).[1]
  1. Seizmografi është instrument për regjistrimin e kohës së shfaqjes, forcës dhe regjistrimin e të dhënave të tjera për tërmetet.
  1. Selvaset ose selva (port. silva — pyell) është term në gjuhën portugeze për pyjet ekuatoriale të lagështanë bazenin e lumit Amazon. Karakterizohen spse zakonisht janë të vërshuara dhe vështirë të kalueshme Flora e Selvaseve është shum e pasur – me më teopër se 200 lloje të palmës, mandej kakaos, fikusit, bambusit etj. [1]
  1. Smonica është tokë ngjyrë kafe.
  1. Solstici është momenti në të cilin dielli arrinë këndin më të lartë ndaj ekuadorit. Solistici për vise tona mund të jetë dimror (21. dhjetor) dhe veror ( 21 qershor).[1]
  1. Speleologjia është shkencë që merret me studimin e shpellave dhe të zbrazëtive të tjera nëntokësore. [1]
  1. Stepa është krahinë gjysëm e thatë e rrafshët ose e valëzuar, që shtrihet në brezin tropikal ndërmjet savaneve dhe shkretirave) dhe të mesëm ( thellënë brendësinë e kontinenteve). [1]
  1. Stratigrafi do të thotë përshkrim i shtresave (stratum, lat.-shtresë) [1]
  1. Subregjioni është njësi më e vogël se regjioni varësisht nga madhësia e njërës dhe tjetrës njësi,mirëpo kjo e dyta hynë në kuadër të regjionit si e para ose e dyta sipas madhësisë e jo kurrsesi si tërësi regjionale.Dy e më tëpër subregjione mund ta përbëjn një regjion(e jo Evropa juglindore subregjion i Evropës sepse kjo e fundit është regjion i Evropës me tri tërësi të ashtëquajtura subregjionale si gadishulli Ballkanik,Apenin dhe ai Pirinej).[1]

Sh[redakto | redakto tekstin burimor]

  1. Shiu është forma më e zakonshme e reshjes që krijohet kur pikat e imta të ujit bashkohen në një madhësi 0,5 deri 6-7 mm dhe për shkak të rëndesës bien prej reve në tokë. [1]
  1. Shkarja ështët çarje në koren e Tokës dhe lëvizja ndërmjet krahëve të saj, që krijohen is rrjedhim i lëvizjeve tektonike vertikale (radiale). Lëvizjet vertikale shkaktojnë çarjen dhe shkëputjen, thyrjen e masave shkëmbore në koren e Tokës. [1]
  1. Shkretëtira është hapësirë e cila përshkak të mungesës së madhe të lagështisë mbulesa vegjetative është e pazhvilluar. Edhe pse shkretëtirat njihen si hapësira ku ka pak jetë, megjithëatë ato iu ofrojnë shumë gjallëresave strehim. Përafërsisht një të tretën e sipërfaqës kontinentale të Tokës e përbëjnë shkretëtirat. [1]
  1. Shtrati i lumit është thellimi zgjatur si lug, nëpër të cilin rrjedh uji i lumit. [1]
  1. Shtypja e ajrit.- Ajri është materje e cila ka peshën e vet. Thërmijat e ajrit nën ndikimin e forcës së gravitetit, shkaktojnë trysni në të gjitha objektet në sipërfaqen e Tokës dhe quhet trysni ose presion atmosferik. Në kushtet e qetësisë së ajrit trysnia atmosferike mbi sipërfaqe të caktuar i pëgjigjet masës së shtyllës së ajrit të atmosferës mbi sipërfaqen gjegjëse.[1]

T[redakto | redakto tekstin burimor]

  1. Tajga është tip i pyjeve e cila shtrihet në pjesën veriore të hemisferës veriore, në kushtet e klimë së ftohët. Në veri të tajgave shtrihen tundrat, ndërsa në jug pyjet e përziera dhe stepat.[1]
  1. Tajfuni erë e fortë në vist tropike të Azisë Lindore e Juglindore.[1]
  1. Teoria e trnzicionit demografik shqyrton procesin e zhvillimit të popullsisë nëpër etapa të caktuara të zhvillimit shoqëror-ekonomik, duke u bazuar në përgjithësimin e fakteve empirike të ndryshimit të komponentëve të lëvizjes natyrore të popullsisë të vendeve të zhvilluara perëndimore të Evropës. Tranzicioni demografik, sipas teorisë së tranzicionit demografik, nënkupton së pari rënien e mortalitetit nën 30 ‰ dhe, më vonë, edhe rënien e natalitetit, gjithashtu nën 30 ‰ .[1]
  1. Toponimia është studimi shkencor për emrat e vendeve (toponyms), origjina e tyre, kuptimet, përdorimin dhe tipologji. Pjesa e parë e fjalës vjen nga greqisht tópos (τόπος), vendin; pasuar nga ónoma (ὄνομα), që do të thotë emër. Kjo në vetvete është një degë e onomastikë, studimi i emrave të të gjitha llojeve. Për të kuptuar vlerën e toponyms, kujtoj çdo toponym (ose emrin gjeografike) si titulli i një tregim i zbuluar disa aspekt i një rajon e trashëgimisë kulturore apo natyrore. [1]
  1. Tërmeti është fenomen i cili shkaktohet nga çlirimi i papritur i energjisë së grumbulluar, i cili shkakton krijimin e valëve sizmike (dallgëve sizmike). [1]
  1. Treva është vend ( hapësirë ) i vogël, më i vogël se krahina (regjioni), i përbërë prej dy a më shumë trojesh fqinje, të cilat ndërmjet tyre dallohen nga pjesët përbërëse natyrore dhe antropogjene, por që gjithëashtu përbënë një tërësi të caktuar hapsinore. [1]
  1. Trëndafil i erërave është drejtimi caktuar i erërave që fryjnë mbi një vend, i cili përcaktohet me diagramin polar.[1]
  1. Trualli është vend i vogël si tërësi e vaçantë gjeografike , që dallohet nga trojet fqinje nga veçoritë e pjesëve përbërëse natyrore ( relievi, ndërtimi gjeologjik, klima, ujërat sipërfaqësore dhe nëntokësore, tokat dhe bimësia), si dhe nga veçoritë antropogjene (vendbanimet dhe të gjihta objektet e tjera dhe dukuritë e krijuara nga veprimtaria njerzore) (ps.sh. gropësirë, fushë e vogël, fushë karstike, ranishtë rrafsh lumor i madh etj). [1]
  2. Trualli është njësia bazë e ndarjes fiziko-gjeografike. [1]
  1. Tundrat janë zona të rrafshëta ose të valëzuara e të zhveshura, me bimëi kryessht nga myshqet dhe likenet, që shtrihen kryesisht në zonën nënarktike të Evropës, të Azisë dhe të Amerikës Veriore. [1]

U[redakto | redakto tekstin burimor]

  1. Uadet janë lugina të thata në shkretëtira, të gjata dhjetra qindra kilometra, nëpër të cilat rrjedh lumi vetëm pas shirave jot ë rregullta rrebeshore dhe të shkurtra. [1]
  1. Uji artezan është ujë nëntokësor në rrethana të veçanta gjeologjike dhe tektonike, që gjendet në zonën ndërmjet shtresave joujëlëshuese, më së shpeshti në sinklinale, fleksuara, monoklinale, seri të pjerrëta fundërresore etj. [1]
  1. Emërtim për lumenjë, male e vendbanime
  2. fshatë në Viti. [1]
  3. malë në Maqedoni
  1. Liqeni i Ujmanit shtrihet në veriperendim të Kosovës dhe andej kufirit në shtetin fqinjë Serbinë. [1]
  1. Ujëmbledhësi është hapësirë e caktuar prej së cilës mblidhen ujërat të një ose disa lumenjve që e ushqejnë ndonjë objekt të madh ujor ( liqe,det,oqean).[1]
  1. Ujëndarës në hidrografi quhen format pozitive të relievit të cilat ndajnë, respektivisht kushtëzojnë rrjedhën sipërfaqësore dhe shkarkimin e ujërave në drejtim të objekteve të ndryshëm ujor: oqeane (ujëndarësi oqeanik ose botërorë), dete (ujëndarësi detar), liqene (ujëndarësi liqenor), lumenj (ujëndarësi lumor).[1]
  1. Ujëvar/ë,~a,~a,~at.-Është vendi ku shtrati i një lumi a një rrjedhe tjetër më të vogël zbret is nga një shkallë e lartë, nga e cila uji varet – bie poshtë pingul. Sipas mënyrës së krijimit, ujvarat ndahen në: gërryese, tektonike dhe grumbulluese. Në hapësirën gjreografike shqiptare kadisa ujvara, më së shumti në Republikën e Shqipërisë, siç janë: ujëvara e Sotirës, e peshturës, e Ixorit të Borshit etj.[1]
  1. Uragani erë e fortë tropike në viset e Amerikes Qendrore e Veriore. [1]

V[redakto | redakto tekstin burimor]

  1. Valët shkaktohen nga veprimi i faktorëve të jashtëm, përkatësisht nga erërat,të cilat prishin ekulibrin e pasqyrës së detit dhe i detyrojnë thërmijat e ujit të lëvizin.Elementet e valës varen nga shpejtësia e erës, zgjatja e saj, is dhe sipërfaqja dhe thellësia e detit ku formohen valët. Ato zakonisht arrijnë lartësinë deri në 4 m dhe gjatësi prej afro 100 m. valët e larta shkaktohen nga erëra të fuqishme që kanë drejtim të qëndrueshëm. Detarët kanë shënuar valët me lartësi deri 34 m, mirëpo ato rrallë tejkalojnë lartësinë mëtë madhe se 15 m. Në detin Adriatik lartësia më e madhe e valëve arrin deri në 10 m.[1]
  1. Vau është vendkalim i cekët e i qetë lumi për njerëz e kashë. Përmendet në shprehjen popullore "Mos hynë në vau pa vau, se të merr lumi". Ndër vaut më të njohurë është Vau i Kukësit anë e përtej Drinin të Bardhë, pastaj Vau i Dejes (Rugovë) po ashtu mbi Drinin e Bardhë.
  1. Lumi Vardar buron pranë fshatit Vrutok afër Gostivarit në Maqedoni.[1]
  1. Vargmalet janë male të reja të përbëra nga harqet e kurorave malore. [1]
  1. Vehabi, antarë i fesë islame i sektes shizmatike vehabiste.[1]
  1. Vesa bënë pjesë në reshjet e ulta atmosferike. [1]
  1. Vendkalimi kufitar është një hapësirë e përcaktuar që shërben për të kontrolluar dhe eventualisht për të lejuar përshkimin e personave dhe mallrave nga një shtet në tjetrin. [1]
  1. Vija bregdetare është vija ku deti përputhet me tokën, e cila mund të jetë e ulët, malore, ranore, shkëmbore e kombinuar etj.[1]
  1. Madhesia e kupes së qiellit, e cila është e mbuluar me re, quhet vrenjtesi.[1]
  1. Vrula është burim uji karstik nëndetarë.[1]
  1. Vullkani - Vullkanet janë forma të ngritura në Tokë, të cilat krijohen me shkarkimin e masës së zjarrtë-magmës, gazeve dhe avujve nga brendia e Tokës në sipërfaqe. Proceset e ndryshme të lidhura me to quhen vullkanizëm.[1]

X[redakto | redakto tekstin burimor]

  • Xehe,~ja.~et,~et. Minerale që gjenden në sasi të mëdha ose në përqindje të madhe dhe ka lavërdi ekonomike për shfrytëzimin e tyre. Ndryshe edhe mineral i dobishëm.[1]

Z[redakto | redakto tekstin burimor]

  1. Zaidit pjestar i fesë islame , i sektes shiite.[1]
  1. Zambos person melez nga prindërit me ngjyrë të zezë dhe të kuqe.[1]

Zbatica

  1. Gjat 24 orëve në oqeane dhe dete vërehen dy ngritje dhe ulje të nivelit të detit. Dukuria e uljes zbaticë
  1. Zon/ë,~a - Pjesë e një brezi të Tokës, e përbërëprej disa krahinave që kanë reliev, klimë, tokë (dhe), regjim të ujërave dhe botë të gjallë pak a shumë të njejtë, dhe që përbën një tërësi hapsinore.[1]
  2. - Vend a krahinë, që dallohet nga veçoritë morfologjike. P .sh. zonë malore. Zonë kodrinore. Zonë ultësinore.[1]
  3. - Pjesë a shtresë e nëntokës me veçori gjeologjike, hidrologjike etj. P.sh. zonë minerale. Zonë hidrografike. Zonë freatike.[1]
    1. Zonë Aride. Zona në Tokë, brnda kufijve të të cilave avullimi është më i madh se të reshurat, pë këtë shkak në to s'ka rrjedha ujore sipërfaqësore.[1]

Zh[redakto | redakto tekstin burimor]

  1. Zhavorri është fundërresë e përbërë nga zalli dhe gurë të vegjël, me diametër nga 1 deri 10 mm, të cilët pak a shumë janë të rrumbullakët dhe të lëmuar si rrjedhim i ndeshjës dhe fërkimit gjat bartjes në shtratin e lumit ( në bregdet, bregliqen etj.).[1]

Dëftime[redakto | redakto tekstin burimor]

[1]
Gabim referencash: Etiketat <ref> ekzistojnë, por nuk u gjet etiketa <references/>