Pinguini

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Shko te: navigacion, kërko
Pinguini
Pinguini Gentoo, Pygoscelis papua
Pinguini Gentoo, Pygoscelis papua
Klasifikimi shkencor
Mbretëria: Animalia
Filumi: Chordata
Klasa: Aves
Infraklasa: Neognathae
Rendi: Sphenisciformes
Sharpe, 1891
Familja: Spheniscidae
Bonaparte, 1831
Modern genera

Aptenodytes
Eudyptes
Eudyptula
Megadyptes
Pygoscelis
Spheniscus

Pinguinët (rendi Sphenisciformes, familja Spheniscidae) janë një grup ujor, zogj jofluturues që jetojnë pothuajse ekskluzivisht në hemisferën jugore, veçanërisht në Antarktikë. Me përshtatshmeri të lartë për jetën në ujë, pinguinët kanë nuance te errët dhe pendë të bardha, dhe krahët e tyre janë bërë pende notimi. Shumica e pinguinëve ushqehen me peshk, kallamar, dhe forma të tjera të jetës në det që kapen ndërsa notojnë nën ujë. Ata shpenzojnë rreth gjysmën e jetës së tyre në tokë e gjysmën në oqeane.

Edhe pse të gjitha llojet e pinguinëve kanë prejardhjen nga hemisfera jugore, ata nuk janë gjetur vetëm në klimat e ftohta, të tilla si Antarktida. Në fakt, vetëm disa lloje të pinguinëve jetojnë deri tani ne jug. Disa specie janë gjetur në zonën e butë, dhe një specie, pinguini Galapagos, jeton pranë ekuatorit.

Lloji më i madh i specieve që jetojnë është pinguini Perandori (Aptenodytes forsteri) : të rriturit janë mesatarisht rreth 1,1 m të gjatë dhe peshojnë 35 kg ose më shumë. Lloji më i vogël i pinguinëve është Little Blue Penguin (Eudyptula minor), i njohur gjithashtu si pinguin zanash, i cili është rreth 40 cm i gjatë dhe peshon 1 kg. Midis pinguinëve ekzistues, më shumë pinguine banojnë në rajonet e ftohta, ndërsa më pak janë gjetur në përgjithësi në vende me klime të butë madje edhe në klimat tropikale (shihet gjithashtu në Rregulla Bergmann's). Disa lloje prehistorike arrijnë madhësi të mëdha, duke u bërë të gjatë apo të rëndë si një i rritur i njeriut (shih më poshtë për më shumë). Këta nuk ishin të kufizuar në rajonin e Antarktides, por në të kundërt, rajonet “subantarctic” (pas arktikut) zotërojnë diversitet të lartë, dhe të paktën një pinguin gjigant ndodhet në një rajon jo me larg se 2.000 km në jug të ekuatorit 35 mya, në një klimë më te ngrohtë se ç’është sot.

Etimologjia[redakto | redakto tekstin burimor]

Pinguin mund të vije nga pinguis latinisht, "yndyra". Kjo mbështetet nga fakti që fjalët përkatëse në shume gjuhë të tjera (p.sh., pingouin frëngjisht, Pinguin gjermanisht) kanë -i në vend të -e si zanore të parë. Lind pyetja çfarë mund të jetë një Pinguin Mbret, por sigurisht është një anëtar i Spheniscidae që paraqitet në një hartë të 1599 në ngushticën e Magelanit me titullin "Pinguyn". Përmbajtjet e hartës janë të etiketuara në latinisht, të tilla si Fretum Magellanicum ("ngushtica e Magelanit"). Përveç kësaj, ka fakte të bollshme se termi latin anser magellanicus ("Goose e Magellan" ose "Magellanic Goose") ishte i zakonshëm për pinguinët në literaturën shkollore të asaj kohë. Si një shënim në anë, fjala franceze pingouin në fakt përkthehet si AUK në anglisht, se pinguinët quheshin manchot në frëngjisht.

Fjala pinguin është menduar nga disa si e nxjerre nga fjala e gjuhës së Uellsit pen (kokë) dhe gwyn (e bardhë), aplikuar në AUK i Madh, i cili kishte njolla të bardha para syve të tij (edhe pse koka e tij ishte e zeze), ose nga ishulli Newfoundland si Pengwyn, për shkak të një pjesë të madhe të bardhë (në rastin e fundit, emri mund të ketë ardhur nga Breton). Kjo teori e çuditshme është shumë e papëlqyer, sepse në fakt pinguinët nuk kanë koka të bardha, dhe nuk ka shembuj të tjerë nga një fjalë e Uellsit që të bëhet bazë e fjalëve në të gjithë gjuhët e Evropës. Gjuha e Uellsit nuk është folur madje edhe në Angli, prandaj është lënë e vetme jashtë Evropës. Për më tepër pinguinët nuk kanë asnjë lidhje të veçantë me gjuhën e Uellsit që mund të çojë në një fjalë të huaj të marrë nga gjuha e Uellsit. Nje -i e Uellsit është shpesh tingull i zhvendosur në -e ne gjuhën angleze.

Një tjetër teori thekson se fjala është një ndërthurje e "pen-wing", në lidhje me të dy krahët rudimentare te të dyjave Auks I Madh dhe pinguinët, por nuk ka prova për të mbështetur këtë.

Në një kthesë përfundimtare për ngjarjen, termi "Magellanic Goose" (sot zakonisht "Magellan Goose") në kohën tonë ka ardhur për të treguar një lloj zogu aktual, të emërtuar si Chloephaga sheldgoose.

Evolucioni[redakto | redakto tekstin burimor]

Historia e evolucionit e pinguinëve është e hulumtuar dhe përfaqëson një vitrinë të biografisë evolucionare ; edhe sikur kockat e pinguinëve të ndonjë specieje të ndryshojnë shumë në madhësi dhe disa mostra të mira janë të njohura, taksonomia alfa e shumë formave prehistorike ende lë shumë për të dëshiruar. Disa artikuj te farës rreth parahistorisë të pinguinëve janë botuar që nga viti 2005, evoluimi i përgjithshëm i jetesës mund të konsiderohet i zgjidhur deri tani.

Pinguinët basal që kanë jetuar në kohën e ngjarjes të zhdukjes Kretak-terciar diku në zonën e përgjithshme tek Zelanda e Re (në jug) dhe ne Byrd Land, në Antarktide. Për shkak të pllakave tektonike, këto zona ishin në atë kohë më pak se 1.500 kilometra në krahasim me vendin e 4.000 kilometrave të sotme. Paraardhësit më të fundit të zakonshëm të pinguinëve dhe motrës së tyre clade mund të jenë diktuar afërsisht në kufijtë e Campanian-Maastrichtian, rreth 70-68 Mya. Ajo që mund të thuhet me siguri që është e mundur në mungesë të dëshmive të drejtpërdrejta (d.m.th., fosileve) është se deri në fund të kretakut, prejardhja e pinguinëve duhet të ketë qenë veçanërisht duke evoluar, ndonëse shumë më pak morfologjikisht, është mjaft e mundshme që ata nuk kanë qenë krejtësisht jofluturues ende në atë kohë, si zogjtë jofluturues që kanë përgjithësisht elasticitet të ulët në ndarjen në trophic webs që pason fazën fillestare të zhdukjes të masës për shkak të aftësive të tyre nën mesatare te shpërndarjes.

Fosilet bazale[redakto | redakto tekstin burimor]

Fosili më i vjetër i njohur i llojit te pinguineve është Waimanu manneringi, i cili ka jetuar në epoken e hershme te Paleocenes ne Zelanden e Re, ose rreth 62 mya. Edhe pse ato nuk ishin përshtatur aq mire për jetën ujore si penguinet moderne, Waimanu ishin përgjithësisht si zogj te krisur por tashmë jofluturues, me krahë të shkurtër përshtatur për t'u zhytur thellë. Ata notonin në sipërfaqe kryesisht duke përdorur këmbët e tyre, por krahët ishin- në krahasim me shumicën e shpendëve qe zhyten, jetojne ose vdesin – gati duke u përshtatur tashme për bartje nënujore.

Perudyptes nga Peruja veriore u datuan në 42 Mya. Një fosil i papërmendur nga Argjentina dëshmon se nga Bartonian (Middle Eocene), rreth 39-38 Mya, penguini primitiv ishte përhapur në Amerikën e Jugut dhe ishin në procesin e zgjerimit në ujërat e Atlantikut.

Pinguinet dhe njerëzit[redakto | redakto tekstin burimor]

Pinguinet duket se nuk kanë frikë të veçantë nga njerëzit, dhe iu janë afruar grupeve të eksplorimit pa hezitim. Kjo është ndoshta për shkak se pinguinet nuk kanë grabitqarë toke në Antarktidë ose ishujt e afërt në det të hapur. Në vend të kësaj, pinguinët janë në rrezik në det nga grabitqarët si vulë leopardi. Në mënyrë tipike, pinguinë nuk afrohen më afër se rreth 3 metra dhe qe në kete pikë ata bëhen nervoze. Kjo është gjithashtu distanca që turistëve ne Antarktide iu eshte thënë të mbajne nga pinguinet (turistët nuk duhet t'i afrohen më afër se 3 metra, por nuk pritet të tërhiqen nëse pinguinet afrohen).