Kueçua (gjuhë)

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Shko te: navigacion, kërko
Kueçua

Qhichwa Simi / Runa Shimi / Runa Simi

Quechua speaking world.png
Harta e vendeve Kueçuafone
Flitet në Peru, Bolivi, Kolombi, Ekuador, Kili dhe Argjentinë.
Rajoni Andet
Folës 10.4 milion (e hamendësuar)
Renditja 69
Familja * Kueçua
Sistemi i Shkrimit Alfabeti latin
Statusi Zyrtar
Gjuhë Zyrtare në Bolivi dhe Peru
Rregullohet nga Zyrtarisht nga askush
Kodet e Gjuhës
ISO 639-1 qu
ISO 639-2 que
ISO 639-3 que
Shumë nga nënllojet e gjuhës Kueçua kanë kodet e tyre.

Kueçua ose Runa Simi (Rune = "njeri" + Simi = "gjuhe") është një gjuhë indigjene në Amerikës së Jugut. Ajo ishte gjuha e Perandorisë Inkase dhe flitet ende sot në dialekte të ndryshme nga rreth 10 milion njerëz në Amerikën e Jugut, kryesisht në Peru dhe në vendet përreth, duke përfshirë Kolumbinë Jugore, Ekuadori, Bolivi, Argjentina veri-perëndimore dhe në veri të Kilit. Ajo është më e përhapura e të gjitha gjuhëve indigjene të kontinentit amerikan.Së bashku me gjuhën spanjolle dhe gjuhën all'aymara gëzon statusin e gjuhës zyrtare në Bolivi dhe Peru.

Shkrim nga gjuha Kueçua: Ati ynë

Yayayku hanaq pachapi kaq,
sutiyki yupaychasqa kachun.
Kamachikuq-kayniyki takyachisqa kachun,
munayniyki kay pachapi ruwakuchum,
Imaynan hanaq pachapipas ruwakun hinata.
Sapa p'unchay mikhunaykuta quwayku.
Huchaykutapas pampachawayku,
imaynan ñuqaykupas contraykupi huchallikuqniykuta panpachayku hinata.
Amataq watiqasqa kanaykuta munaychu,
aswanpas saqramanta qispichiwayku.
Qanpan kamachikuq-kaypas, atiypas,
wiñaypaqmi yupaychasqa kanki.

Tipologjia[redakto | redakto tekstin burimor]

Nënllojet e gjuhës Kueçua
Proto-Quechua
KueçuaI
Central
Ancash Kueçua(Huaylay)

Huaylas



Conchucos



 A.P.-A.M.-A.H. 

Alto Pativilca



Alto Marañón



Alto Huallaga



Huancay

Yaru



Jauja-Huanca



Huangáscar-Topará





Pacaraos



KueçuaII
Yungay (Quechua II-A)
Cajamarca-Cañaris

Inkawasi-Kañaris



Cajamarca



Central

Laraos



Lincha



Apurí



Chocos



Madean




Chinchay
Kichwa (Quechua II-B)

Ecuador-Colombia



Chachapoyas



Lamas (San Martín)



Classical

quechua


Southern Quechua (Quechua II-C)

Ayacucho


Cuzco-Collao

Cuzco



Northern Bolivia



Southern Bolivia




Santiago del Estero







Bumri i Folësve[redakto | redakto tekstin burimor]

  • Argjentina: 100,000
  • Bolivia: 2,100,000
  • Brazil: nuk dihet
  • Kili: shumë pak
  • Colombia: 9,000
  • Ecuador: 500,000 deri në 1,000,000
  • Peru: 3,200,000

Fonetika[redakto | redakto tekstin burimor]

Gramatika[redakto | redakto tekstin burimor]

Emrat[redakto | redakto tekstin burimor]

Përemrat[redakto | redakto tekstin burimor]

Numri
Njëjës Shumës
Veta E parë Nuqa Nuqanchis (përfshirës)

Nuqayku (përjashtues)

E dytë Qan Qankuna
E tretë Pay Paykuna

Në gjuhën Kueçua ekzistojnë shtatë përemra. Ka dy trajta të përemrit të vetës së parë shumës. Nuqanchis (ne = unë dhe ti), bashkëfolësi përfshihet dhe Nuqayku (ne=unë pa ty) bashkëfolësi nuk përfshihet.

Mbiemrat[redakto | redakto tekstin burimor]

Mbiemrat vendosen gjithnjë përpara emrave.Ata përcaktojnë gjininë dhe numrin.

Numrat[redakto | redakto tekstin burimor]

  • Numrat themelor ch'usaq (0), huk (1), iskay (2), kimsa (3), tawa (4), pichqa (5), suqta (6), qanchis (7), pusaq (8), isqun (9), chunka (10), chunka hukniyuq (11), chunka iskayniyuq (12), iskay chunka (20), pachak (100), waranqa (1,000), hunu (1,000,000), lluna (1,000,000,000,000).
  • Numrat rreshtor. Për të formuar numrat rreshtor përdoret fjala ñiqin e cila vendoset pas numrit themelor.

Folja[redakto | redakto tekstin burimor]

E tashme E shkuar E ardhme E kryer e plotë
Ñuqa -ni -rqa-ni -saq -sqa-ni
Qam -nki -rqa-nki -nki -sqa-nki
Pay -n -rqa(-n) -nqa -sqa
Ñuqanchik -nchik -rqa-nchik -su-nchik -sqa-nchik
Ñuqayku -yku -rqa-yku -saq-ku -sqa-yku
Qamkuna -nki-chik -rqa-nki-chik -nki-chik -sqa-nki-chik
Paykuna -n-ku -rqa-(n)ku -nqa-ku -sqa-ku

Ndajfolja[redakto | redakto tekstin burimor]

Lidhje të jashtme[redakto | redakto tekstin burimor]


Wikibooks:Category
Wikibooks ka më shumë informacione për ketë temë:
{{{2}}}