Sistemi operativ

Nga Wikipedia, Enciklopedia e Lirë

Në informatikë, një sistem operativ (shkurtuar në SO, ang. OS, Operating System) është programi kryesor dhe përgjegjës për kontrollin e drejtpërdrejtë dhe mbarëvajtjen e harduerit, që përbën një kompjuter dhe operacionet (veprimet) bazë.

Programet kompjuterike mund të ndahen në dy kategori kryesore:

• – programet e sistemit qe drejtojne operacionet e sistemit te perpunimit
• – programet zbatuese qe zgjidhin problemet e perdoruesve te tyre;

Bashkesia e Programeve te Sistemit njihet me emrin Sistemi Operativ (SO).

Tabela e përmbajtjeve 1 Perberja 2 Qellimi i Sistemit Operativ 3 Aktivitetet e Sistemit Operativ 4 Struktura e Sistemit Operativ 5 Drejtuesi i proceseve 6 Skedarizimi 7 Sistemet Mono-Tasking (një detyrësh) 8 Sistemet Multi-Tasking (shumë-detyrësh) 9 Sistemet Time-Sharing (kohë-ndarës) 10 Drejtuesi i kujteses 11 Ndarje Lineare 11.1 Kujtesa 11.2 Faqosja 11.3 Kujtesa Virtuale 12 Drejtuesi i sistemit te dosjeve 13 Organizimi 14 Drejtuesi i mekanizmave te Hyrje-Daljes (Input/Output ose I/O) 15 Udhezuesi i pajisjeve (Device Driver) 16 Nderfaqja e perdoruesit 17 Sistemet e pranishëm në treg 17.1 Sistema si UNIX 17.2 Microsoft Windows 17.3 Apple Mac OS X 18 Shiko edhe 19 Lidhje te jashtme

[redaktoni] Perberja

Sistemi operativ përbëhet nga një sistem më vete i quajtur kernel (bërthama) dhe nga një numër programesh të sistemit.

[redaktoni] Qellimi i Sistemit Operativ

• Drejtimi i burimeve te sistemit te perpunimit
• Lehtësimi i komunikimit midis personit dhe makines.(kompjuterit)

[redaktoni] Aktivitetet e Sistemit Operativ

1. Drejtimi i kujteses masive (file system);
2. Drejtimi i kujteses( memories) RAM;
3. Drejtimi i proceseve;
4. Drejtimi i nderfaqes(paraqitja grafike) se perdoruesit;
5. Perdorimi njekohesisht i shume perdoruesve ne te njejten makine;
6. Kryerje e njekoheshme e shume proceseve mbi te njeten makine.

[redaktoni] Struktura e Sistemit Operativ

Sistemet Operative janë pergjithesisht te perbere nga nje bashkesi modulesh, sejcili me nje funksion te percaktuar. Modulet e ndryshme te sistemit operativ veprojne midis tyre sipas rregullave te percaktuara ne menyre qe te realizohen funksionet baze te makines.

[redaktoni] Drejtuesi i proceseve

Eshte moduli qe kontrollon sinkronizimin, nderprerjen dhe riaktivizimin e programeve ne punim te cileve iu atribuohet nje procesor. Drejtimi i proceseve behet ne menyra te ndryshme, ne varesi te tipit te perdorimit qe ben sistemi.

Programi qe kryen shperndarjen e kohes se CPU-se midis proceseve te ndryshme aktive, ne menyre periodike, quhet "Scheduler" (planifikues). Ne rastin e perpunuesve shume-procesore, drejton edhe bashkepunimin midis CPU-ve te ndryshme, te pranishme ne sistem.

[redaktoni] Skedarizimi

Politikat e skedarizimit te perdorura nga scheduler janë te grupuara ne dy kategori te medha: Zëvendësues: CPU-ja ne perdorim nga procesori, mund te hiqet dhe ti kalohet nje procesori tjetr, ne cfaredo momenti;

Jozëvendësues : nese procesi ka filluar perdorimin e CPU-se nuk mund te nderpritet derisa ai vete te ndalet.

[redaktoni] Sistemet Mono-Tasking (një detyrësh)

• Sistemet Operative qe bejne kryerjen e nje programi te vetem njihen me emrin mono-tasking (një detyrësh);
• Nuk është e mundur te nderpritet kryerja i nje programi për ti dhene CPU-ne nje tjeter programi
• Jane historikisht Sistemet e para Operative (psh MSDOS).

[redaktoni] Sistemet Multi-Tasking (shumë-detyrësh)

Sistemet Operative qe lejojne kryerjen e njehersheme te shume programeve njihen si shumë-detyrësh (Windows-NT , Linux); Nje program mund te nderpritet dhe CPU-ja i kalohet nje programi tjeter.

[redaktoni] Sistemet Time-Sharing (kohë-ndarës)

Nje zhvillim i sitemeve shumë-detyrësh janë sistemet kohë-ndarës. Çdo program ne veprim kryhet periodikisht ne intervale te vogla kohe.

Nese shpejtesia e procesorit është mjaft e larte krijohet pershtypja e nje zhvillimi paralel te proceseve.

[redaktoni] Drejtuesi i kujteses

• Organizimi dhe drejtimi i kujteses qendrore është pamja me kritike ne krijimin e nje SO;
• Drejtuesi i kujteses është moduli i SO i ngarkuar me shperndarjen e kujteses ne detyra (task) te ndryshme (për te kryer nje detyre është e nevojshme qe kodi i saj te futet ne kujtese);
• Koklavitja e drejtuesit te kujteses varet nga tipi i SO;
• Ne sistemet shume-detyresh mund te ngarkohen ne kujtese shume programe njekohesisht
• Problem: si te ndahet hapesira ne menyre optimale

[redaktoni] Ndarje Lineare

[redaktoni] Kujtesa

[redaktoni] Faqosja

[redaktoni] Kujtesa Virtuale

• Shpesh kujtesa kompjuterike nuk është e mjaftueshme për te permbajtur te gjitha kodet e detyrave te ndryshme;
• Mund te simulohet nje kujtese me e madhe qe mban ne (RAM) vetem pjeset e kodeve dhe te dhenave qe sherbejne ne ate çast;
• Perdoret koncepti i kujteses virtuale.
• Te dhenat e programeve jo ne perdorim mund te hiqen nga kujtesa qendrore dhe te vendosen ne diskun kompjuterik ne zonen e quajtur zona e shkembimit (swap-it).
• Raporti i dimensioneve te zones shkembyese dhe e RAM-it është 3 : 1 (maksimum);
• Procesoret moderne zoterojne mekanizma harduere për te lehtesuar drejtimin e kujteses virtuale.

[redaktoni] Drejtuesi i sistemit te dosjeve

Drejtuesi i sistemit te dosjeve (file system) është moduli i sistemit operativ qe ben drejtimin e informacioneve te ruajtura ne mekanizmat e kujteses masive. Ky drejtues duhet te garantoje korrektesine dhe koherencen e informacioneve. Ne sistemet shume-perdorues, duhet te vendose ne dispozicion mekanizma te mbrojtjes , ne menyre qe ti lejoje perdoruesve mbrojtjen e te dhenave nga perdorues jo te autorizuar.

Funksionet tipike qe duhet te kryhen jane:

• – Te jepet nje mekanizem për identifikimin e dosjeve;
• – Te jepen menyrat me te voliteshme ne qasjen e te dhenave;
• – Te behet transparente struktura fizike e mbeshtetesit te kujtimit;
• – Zbatimi i mekanizmave te mbrojtjes se te dhenave.

[redaktoni] Organizimi

Gati te gjithe sistemet oprative perdorin nje organizim hierarkik te sistemit te dosjeve. Elementi qe ben rigrupimin e shume dosjeve se bashku quhet drejtoria (directory); Bashkesia hierarkike e drejtorive dhe dosjeve mund te paraqitet nepermjet nje skeme grafike te drejtorive

[redaktoni] Drejtuesi i mekanizmave te Hyrje-Daljes (Input/Output ose I/O)

Drejtuesi i mekanizmave te I/O është moduli i SO i ngarkuar me dhenien e detyrave mekanizmave qe bejne kerkesen dhe për ti kontrolluar. Nga ata varet cilesia dhe tipi i pajisjeve te lidhura ne kompjuter dhe te njohura nga sistemi.

[redaktoni] Udhezuesi i pajisjeve (Device Driver)

Kontrolli i mekanizmave te H/N behet permes programeve te posaçme te quajtura udhezuesi i pajisjeve (Device Driver); udhezuesi i pajisjeve kryhet nga prodhuesit e mekanizmave qe njohin shume mire veçorite fizike.

Keto programe kryejne keto funksione:

• Bejne transparente veçorite tipike fizike te çdo mekanizmi;
• Drejtojne komunikimin e sinjaleve drejt mekanizmave;
• Drejtojne mosmarrveshjet, ne rastin kur dy ose me shume detyra duan te hyjne njekohesisht ne te njejtin mekanizem.

[redaktoni] Nderfaqja e perdoruesit

Te gjithe sistemet operative perdorin mekanizma për ta bere sa me te lehte perdorimin e sistemit nga perdoruesi; bashkesia a ketyre mekanizmave te hyrjes ne kompjuter merr emrin e nderfaqes se perdoruesit

• Nderfaqja tekstuale:
  • komanda perkthyese (guacke - shell )
  • Shembull MS-DOS
• Nderfaqja grafike (me dritare):
  • Nxjerrja e programeve te ndryshme shfaqet ne menyre grafike permes dritareve
  • Perdorimi i skicave e ben me intuitiv perdorimin e llogariteses;

[redaktoni] Sistemet e pranishëm në treg

Në treg janë të pranishëm një sasi e madhe sistemesh operative. Në të kaluarën prirja e shtëpive prodhuese të sistemeve të perpunimit ishte që të zhvillonin sisteme operative për arkitekturën e tyre, prirja e sotme është ajo a sistemave operative të përdorshëm në platforma të ndryshme. Kjo është lista e sistemeve më të njohur:

[redaktoni] Sistema si UNIX

Janë sistemet operativë të lidhur me System V, BSD, Linux,Ubuntu.
Janë sisteme me liçense: GNU, Open source (kod i hapur), Freeware, etj.
Këto sisteme janë edhe disa nga sistemet më të sigurtë dhe të fortë (të qëndrueshëm).

[redaktoni] Microsoft Windows

Është sistemi operatv më i përhapur.

[redaktoni] Apple Mac OS X

Një nga sistemet më të sigurtë.

Në tetor del versioni i ri Mac Os X 10.5 i quajtur Leopard

[redaktoni] Shiko edhe

[redaktoni] Lidhje te jashtme

• Anglisht. Sistemet operuese.
• Anglisht. Historia e sistemeve operues.