Janina

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Shko te: navigacion, kërko
Janinë
Ιωάννινα
Qytet
noform
Liqeni i Janinës
Administrimi
Shteti Flamuri Greqia
Rajoni Epiri
Qarku i Janinës
Kodi Postal 45x xx
Sipërfaqja dhe demografia
Sipërfaqja 47 440 km2
Popullsia 70 203 banorë
Dendësia 1 480 banorë/km2
Faqja Zyrtare http://ioannina.gr/

Janinë, (Greqisht: Ιωάννινα/Ioánnina, në gjuhën e folur edhe Γιάννενα ose Γιάννινα; Turqisht: Yanya; Vllahisht: Ianina ose Enine) është kryeqyteti i rajoniti. Numri i banorevë është dikund nga 70.000. Qendra ka shumë ndertesa nga kohës osmane.

Gjeografia[redakto | redakto tekstin burimor]

Janina është në një lartësi prej 480 m mbi nivelin e detit dhe ky qytet gjendet direkt të Liqeni i Janinës. Distanca nga qytetet e mëdha: 100 km prej Gumenicës, që gjendet në perendim të Janinës. Para vitit 1923, qyteti Janinë kishte këto lagje: Dederuç, Pazari Drithrave, Guraba, Ibrahim Pasha, Kalluça, Karavatja, Luca, Mitropolia, Namazgjah, Shëngjergji (Aj Jorgji), Mejdan, Siri Xhami etj.[1]

Toponimet të qytetit Janinë:(Para vitit 1923)[2]

  • Arqimandrio - kishë greke, në V.
  • Barkmadh/i - çiflik, në JL. Ky emërtim ka kuptimin e një vendi bollëku, nga prodhimet që merr, të shëndosh, të bën me bark, barkmadh. Aty ka pasur pronat e tij edhe i ati i Avni Rustemit nga Libohova etj.
  • Bezhan/i - kodër e lartë e fortifikuar: Aty forcat shqiptare e turke shkruan faqe heroizmi për historinë tonë kombëtare. Për 6 muaj rresht këto forca megjithëse me bukë thatë të pamjaftueshme, në të ftohëtit e atij dimri (19 12- 1913) gjithë shira e breshër u dhanë goditje vdekjeprurëse forcave greke aq sa për shekuj e shekuj nuk do të harrohen. Në J.
  • Blic/i - burim afër Drabatovës, në L.
  • Bregu i Morrave - breg në P. ku mburriteshin ushtarët e taborrëve.
  • Bregu i Shqipes - breg, në J.
  • Brinja e Korbit - brinjë kodrinore, në JP.
  • Brigjet e Morrave - kodrat në P. të qytetit.
  • Bunillë - (Buna?) - fshat ku kish pallatin veror Ali Pashë Tepelena, në J.
  • Burbuqe/a - faqe shkëmbore, në V.
  • Burim i Drabatovës - burim i cili del nga toka. Uji është shumë i ftohtë. Kjo gurrë e madhe uji të pijshëm ndodhet përtej liqenit, në rrëzë të Miçikelit, në L.
  • Burim i Fierit - burim, në V.
  • Burim i Palodjalit - burim, në V.
  • Buz’ e Ujkut - buzë shkëmbore, në V.
  • Cfakare/ja - faqe kodrinore me cfakë në Bregun e Morrave, në L.
  • Çairet e Janinës - fusha e Janinës, në P.
  • Dederuç/i - lagje shqiptarësh, në VP. Më 1923 kjo lagje po thuaj e gjithë u dëbua për në Turqi.
  • Dodonë/a - e famëshmja kryeqendër i lashtë 23 km, në P. të Janinës.
  • Drabatovë/a - burim me ujë shumë ujë të ftohtë. Ndodhet në rrëzë të malit të Miçikelit. Shif “burim i Drabatovës”, Drabatova me ujët e saj ushqen liqenin e Janinës. Aty thonë se Ali Pashë Tepelena, kalonte kohën me Frosinën e bukur.
  • Dragaç/i - pyll, në J.
  • Evrejka - lagje hebrenjësh, në J.
  • Fetije Xhami – xhami.
  • Foleja e Birbilit - në P.
  • Fushë e Shën Janit - fushë ku ndodhet një manastir, në JL.
  • Guraba/ja - lagje shqiptarësh, dëbuar për në Turqi nga grekët më 1923, në JP.
  • Guri mbi Gur - në Bregun e Morrave, në P.
  • Gjurmë/a e Kusarëve - udhë në mal, në J.
  • Hamamet - banjat jashtë kalasë ku laheshin ushtarët.
  • Han i Emin Agait - han ndërmjet Janinës e Filipjadhës.
  • Han i Ermenit - ka qenë një han me të njëjtin emër, në V.
  • Han i Gegës - han i kohës turke, në afërsi të qendrës.
  • Han i Musa Alushit - han, disa orë larg qendrës, në J.
  • Han i Palldëmes - han afër fshatit Palldëm.
  • Han i Pashait - han i vjetër 4-5 km, në V.
  • Han i Pllakës - han mbi udhë, në JP.
  • Han i Ri - isi han në kohën turke, në JP.
  • Han i Xhemali Agait - han i vjetër, në JP.
  • Hotel Ihsanie - hotel. Pas pushtimit grek të Janinës këtij ju kthye emri në “Averof”.
  • Hund’ e Korbit - hundë kodrinore, në P.
  • Hund’ e Sfakës - hundë kodrinore, në P.
  • Ibrahim Pasha - lagje në qendër të qytetit. Më 1914 greket e shpërbënë duke hapur një rrugë të gjerë të cilës i dhanë emrin “Suliu”.
  • Idadije/ja - shkollë fillore për myslimanët shqiptarë ku lejohej vetëm mësimi në gjuhën turke. U mbyll nga grekët më 1922-1923 dhe u kthye në shkollë bujqësore greqisht duke iu dhënë emri “Agrotiqi” Skoli. (gr. shkollë bujqësore). Ka qenë, në L, të lagjës Ibrahim Pasha.
  • Istikamet e Ali Pashë Tepelenës.
  • Manolasë - llogore të ndërtuara nga Aliu për mbrojtje kundër ushtrisë turke.
  • Istikamet e Barkmadhit - llogore në Barkmadh ku u luftua për mbrojtjen e Janinës nga grekët më 1912-1913, në J.
  • Jali Kafene/ja (Kafeneja e xhamte) - sot “Odhos Aneksartisia” (gr.Pavarësia). Përballë këtij ka qenë “Klubi i Bashkimit”, i cili pas vrasjes së Kadri Gjatës, u transferua në një vend tjetër pasi u dogj nga grekët. Jali Kafeneja ka qenë ndërmjet rrugëve sot “A... dhe Jetimores”, “Jeorgjiu Stavru” në V, në dalje të Janinës, në V.
  • Jeshiltepe/ja - kodër e lartë disa orë, në J. të Janinës ku janë zhvilluar luftime trup me trup ndërmjet forcave labe dhe ato greke me 1912-1913.
  • Kafe Olimpja - përballë saj, në afërsi të kishës Shënkoll para 1912-ës ka qenë shtypshkronja “Zgjimi”dhe Klubi “Bashkimi”.
  • Kalaja e Pesë Pusëve - është disa orë në J. të Janinës, ndërmjet rrugës Janinë-Filipjadhë. Luftimet më të rrepta në këtë kala ndërmjet shqiptarëve dhe grekëve janë zhvilluar në vitet 1897 dhe më 1912.
  • Kalluçe/a - pazari i vjetër në Janinë.
  • Kamare - afër qendrës.
  • Kazermat e Ushtrisë - në JL.
  • Klubi Shqip “Bashkimi” - Ka qenë afër “Jali Kafenesë”, u transferua në udhën “Aneksartisia” (gr. Pavarësia) përballë Kafenesë “Olimbia”, në shtepinë e Avdul Vasjarit nga fshati Vasjar i Tepelenës, i cili mbeti hapur gjer në korrikun e vitit 1912 pas vrasjes së Kadri Gjatës. U mbyll nga turqit dhe u dogj nga grekët më 1913.
  • Kozmira - fshati i Janinës, në afërsitë saj i famshëm për betejat shqiptaro-greke më 1912-1913.
  • Kritharopazari - (gr: Pazari i Drithrave), në L.
  • Kroi i Shahut - krua ndanë lumit të Plezhnjës.
  • Kroi i Trimit - krua afër Pesë Pusëve, në J.
  • Kroi i Vojvodës - krua i thatë (që nuk shërben), në mal, në J.
  • Lam Xhami (Islam Xhami) – xhami, në V.
  • Lisareja e Bezhanit - pyll me lisa në këmbat e Bezhanit, në J.
  • Litharicë/a - vend në Bunillë, jashtë qytetit të Janines, në J.
  • Luca - lagje që ka pasur shqiptarë.
  • Lucëz/a - buzë liqeni ku u mbyt Frosina e bukur.
  • Lumareja e Janinës - tokat që janë më të dy anët e përroit të Popovës gjer te Hani i Pllakës, me një gjatësi prej 8 orë më këmbë, në P.
  • Lum i Dodonës - lum i vogël afër Dodonës, në P.
  • Maj’ e Shpatës - majë mali në ishull.
  • Manastiri i Pandalejmonit – manastir në ishullin e Pandalejmonit, në L.
  • Manastiri i Shën Ilisë - manastir në ishullin e Pandalejmonit, në L.
  • Manastir i Shënikollës - manastir në ishull.
  • Medrese/ja - medrese ku vazhdonin mësimet nxënësit myslimanë shqiptarë të Janinës. Kjo medrese u mbyll pas disfatës që pësuan grekët në Azinë e Vogël. Po kështu u mbyllën dhe xhamitë në lagjen Ibrahim Pasha. Grekët e kthyen medresenë në Postë-telegrafë. Ka qenë në lagjën Ibrahim Pasha.
  • Mejdan/i - lagje e romëve ku banonin dhe shqiptarë të cilet u shpërngulën me dhunë për në Turqi dhe banesat e tyre i morën muhaxhirët grekë t’ardhur nga Azia e Vogël. Në rrëzë të kodrave të kësaj lagjeje ndodhen varret e shqiptarëve që kanë banuar aty.
  • Mejtepi - mejtep në lagjen Ibrahim Pasha.
  • Mitropolia - në qendër.
  • Moçali i Bunillës - në J.
  • Moçali i Zharovinës – në V.
  • Moli - skela buzë liqenit, në L.
  • Mol’ i Pashait - mol nën kala ku hypte Aliu në lundër.
  • Ngjol i Janinës - sipërfaqja është 23 km2, thellësia 3-13, i gjerë 1 km. e gjysëm, në me 5 km, e 70 i gjerë, gjatësia 33 km. Ndodhet në L. të qytetit.
  • Nisia e Shënpandalejmonit - ishull i vogël në liqen. Ka një gjatësi 80 m dhe gjerësi 500 m. Vend baltovinë. Vendi është plot blerim gjatë gjithë vitit. Aty ka pemë të ndryshme dhe rrepe shekullorë, me hije të mrekullueshme për pushime verore. Rreth brigjeve ka kallëmba e plepa të dendur si edhe qepariza. Aty ndodhen edhe 7-8 manastire; si ai i Shënpandaljemonit prej të cilit e merr edhe emërin ky ishull i Shënikollës, Shënilisë etj.
  • Pallati i Ali Pashë Tepelenës - pallat i Aliut në kala.
  • Pallati i Ali Pashë Tepelenës në Litharicë - pallat veror i Aliut, sot gërmadhë.
  • Pazar i Bagëtive - pazar në afërsi të qendrës.
  • Pazar i Çamëve - pazar në rrugën që të çon te kalaja.
  • Pazar i Çifutëve - pazar ku tregëtonin hebrenjët në afërsi të portës kryesore të kalasë.
  • Pazar i Drithrave - në rrugen që të çon te kalaja.
  • Pazar i Elbit - vend ku shitej elbi.
  • Pazar i Kuajve.
  • Piçkavoda - burim, sot nuk shërben, në V.
  • Pigadhi i Gjin Plakut - ka qenë krua, sot nuk shërben, në J.
  • Pllaka - vend kodrinor me pllaka guri, 1 orë larg qytetit.
  • Pllate/ja - shesh në jug të qytetit.
  • Pus i Gjinikës - pus në lagjen Lucë të Janinës.
  • Pus i Pashait.
  • Qaf’ e Kënetës - qafë e kënetë, në J.
  • Qaf’ e Kozmirës - qafë, në JP.
  • Qira Frosini - vend dëfrimi që mban emrin e Frosinës së bukur, që siç thuhet ka qenë dashnorja e Aliut por edhe e Miftarit (djalit të madh të Aliut).
  • Qish’ e Kuqe - kulotë e lartë shkëmbore me një kishë në krye, në J. E dëgjuar kjo për luftimet e ashpra ndërmjet forcave shqiptare që luftonin në mbrojtje të vendit dhe atyre agresore greke më 1912-1913.
  • Qisha e Mitropolisë - kishë greke, në JL.
  • Qisha e Shënjanit - Aty ndodhet varri i Prelubit.
  • Qoshq i Pashait - sarai i një pashai në Janinë i cili dikur është vrarë nga çamët, nga që pashai u kishte rënduar xhelepet etj.
  • Radhatop/i – ish çiflig i shqiptarëve të Janinës. Aty kish pronat e tezes së tij (motrës së nënës) Kadri Gjata. Tezja e tij quhej Nazime Ali Gjata. Kjo vdiq më 1917 në Janinë.
  • Rrap i Birbilejve - rrap shekullor në një degë të cilit në shekullin e kaluar janë varur 12 birbilenjtë e famshëm nga Nivica e Kurveleshit. Dega ku ata u varën është tharë. Rrapi gjendet në hyrje të Janinës, në V.
  • Rrap i Bukëve - rrap pranë të cilit shitej bukë.
  • Rrap i Falë - rrap me degë të përulura sikur duan të falen.
  • Rrap i Gegës - pranë ketij rrapi ka qenë një tregtar nga veriu që në dyqanin e tij shiste ëmbëlsira.
  • Rrap i Gjatë.
  • Rrap i Shënjës - rrap ku vinin shënja dhe gjuanin me pushkë e me pistoleta.
  • Rrap i Shënjtë - besohej se në hijen e ketij rrapi këndonin e lodronin xhindet.
  • Rrepet e Gazetës - rrepe të mëdhenj në qytet, nën hijen e të cilëve njerëzit e moshuar lexonin gazetat. Aty pranë ndodhet sahati i qytetit.
  • Rruga “Suliu” - ish lagja shqiptare Ibrahim Pasha. Emri Suliu ju vu nga greket me 1914, ndërsa sot mban emrin “28 Tetori” të fillimit të luftës Italo-greke.
  • Sahati - sahat i vjetër i qytetit, në qendër.
  • Sanije - dyqane e hotele, në qendër.
  • Siri Xhami - afër lagjes Mejdan.
  • Spirlë/a - arë, në JL.
  • Stan i Jan Vllahut - stan, në J.
  • Shëngjergji - kishë.
  • Shënjani - kishë, në J.
  • Shënkaterina - kishë, në V.
  • Shënkoll/i - kishë, në L. sot gërmadhe.
  • Shënmarina - kishë, në J.
  • Shesh i Sahatit - shesh në qendër.
  • Shesh i Taborrit - vend shesh ku ka qenë fushuar taborri.
  • Shkëmb i Shqipes - shkëmb, në V.
  • Shkallë/a - urë skele e drunjtë në buzën e liqenit e kohës turke sot prej betoni.
  • Shkolla e Mesme Kapllani – në gjuhën greke. Kapllani ka qenë krishter i dëgjuar në kohën e Ali Pashë Tepelenës.
  • Shkoll’ e Vllehëve - shkollë në gjuhën e vllahe e cila vazhdoi gjer në vitin 1945.
  • Shpat e Lekës - faqe mali, në J.
  • Shpella e Sqillosofit - shpellë nga ana e kalasë.
  • Shpella e Shënmarisë – shpellë, në J.
  • Shpella e VIlehëve - shpellë në mal, në J.
  • Shtëpia e Kadri Gjatës - në kryqëzim të rrugës Xhavella me rrugën “Suliu”. Numuri i shtëpisë ka qenë në 47. Rruga “Suliu” sot thirret “28 Tetori” (gr.”28 Oktovri”).
  • Shtypshkronja “Zgjimi” - shtypshkronjë e cila u ble nga patrioti Kadri Gjata në Rumani dhe qe vendosur në shtëpinë e tij. U sekuestrua nga qeveria greke pas pushtimit të Janinës më 1913. *Pranë Jali Kafenesë me 1909 filloi të dalë “Zgjimi” për herë të parë.
  • Teqeja - gërmadhë teqeje, në V.
  • Teqeja e Kalasë - teqe e cila ka qenë në kala.
  • Teqeja në dalje të Janinës.
  • Udha “Ibrahim Pasha” - ish udhë e lagjes me të njëjtin emër. Pas pushtimit të Janinës nga grekët ju vu emri “Suliu” (Suli), pas luftës italo-greke me 1941 grekët ja ndryshuan përsëri emrin në “28 tetori”.
  • Udha “Kadri Gjata” - pas pushtimit të Janinës grekët ja ndryshuan emrin duke i dhënë atë të tradhëtarit shqiptar nga Gjirokastra “Jani Putec-it” i cili e pagoi tradhëtinë ndaj atdheut më një pëlumb ne ballë, në Çukë të Sarandës, më 1914.
  • Ura e Zharovinës - urë mbi një degë të liqenit të Janinës, në V.
  • Varr i Ali Pashë Tepelenës - varr i Aliut në të cilin gjendet vetëm skeleti i trupit pa kokën. Koka ndodhet sot e varrosur në Stamboll.
  • Varr i Eminesë - varr i nënës së Ali Pashë Tepelenës, pranë varrit të Aliut i rrethuar me gardh prej hekuri, në Kala.
  • Varr i Feti Beut - varr me piktura dervishlerësh dhe me onnamente të ndryshme, afër Muzeut Popullor.
  • Varr’ i Kadri Gjatës - ndodhet në kodrat mbi lagjen e Mejdanit. Kadri Gjata qe varrosur në xhaminë e Namasgjahut, por kur kjo u prish nga grekët, familja e transferoi atë në Mejdan. Kadri Gjata u vra më 12 korrik 1912 midis fshatrave Bizdun dhe Radhatop, në mbrëmje kur po kthehej prej çifligut në Janinë, i shoqëruar prej besnikut te tij nga fshati Damës i Tepelenës. Pranë varrit të tij është edhe varri i të birit, Sedat Gjata, i cili vdiq më 1920.
  • Varret e Jahudive - (hebrenjve).
  • Varret e Myslimanëve - varret e janinjotëve shqiptarë në rrëzë, pranë varreve të hebrenjve, rrethuar me mur, në P.
  • Varret e Namasgjahut - varret shqiptare të Janinës në lagjen Namasgjah, të cilët. u prishën nga grekët më 1920, po kështu edhe xhamia e Namasgjahut. Si shkak qe “çështja urbanistike”, Familjet që patën mundësi i morën eshtrat e njerëzve të tyre dhe i rivarrosën në varret e lagjes *Mejdan të Siri Xhamisë.
  • Xhamia e Ali Pashës - ndodhet në kala. Kjo xhami dhe ajo e Asllan Pashës formojnë dy kokat e shqiponjës shqiptare. Kjo xhami e Ali Pashës është ngjitur me pallatin dhe varrin e Aliut.
  • Xhamia e Asllan Pashës – ndërtuar më 1618, përbri faltores Shënjan Teologut. Minareja e kësaj xhamie ka 75 shkallë.
  • Xhamia e Çelo Picarit - xhami afër qendrës.
  • Xhamia e Dederuçit - xhami në lagjen Dederuç.
  • Xhamia “Fetije” – xhami.
  • Xhamia e Ibrahim Pashës – xhami në lagjen me të njëjtin emër në lagjen Ibrahim Pasha.
  • Xhamia e Kalluçës - xhami në lagjen me të njëjtin emër.
  • Xhamia e lagjes Mejdan – xhami, në P.
  • Xhamia e Namasgjahut - xhami.
  • Xhami e Pazarit - xhami në qendër.
  • Yçkalaja (kalaja 3) - Kalaja ku bëri qëndresën e fundit Ali Pashë Tepelena.
  • Zosímea - gjymnazi ku mësonin, grekë, shqiptarë e vllehë.

Historia[redakto | redakto tekstin burimor]

Në vitin 1430, qyteti Janina u dorëzua paqësisht Perandorisë Osmane. Komandanti Sinan Pasha, pastaj garantuar popujve lokale të drejtat, përfitimet dhe mbrojtjen e pronës së kishave në një dokument me shkrim. Në vitin 1611, Dionisi Filozofi (ose Sqillosofos) dhe ish - Peshkopi i Larisës, udhëhoqi një kryengritje të gjerë bazuar në rajonin, kundër Perandorisë Osmane. Kryengritja u shtyp nga komandanti i Janinës, Asllan Pasha, i cili ishte jeniçer me origjinë greke. Konkluzion i kësaj kryengritje ishte heqjen e privilegjeve të qytetit. Kisha e Shënjan Teologut (Shën Gjon Pagëzuesit) u shkatërrua dhe u shndërrua si një xhami quajtur Xhamia e Asllan Pashës. Kjo xhami u ndërtuar në vitin 1618 (Xhamia e Asllanit, sot muzeu në kështjellë), ishte kushtuar Asllan Pashës, kush e mundi kryengritjen të Dionisit. Pas kësaj kohe, Perandoria Osmane vendosi familjet turke dhe Hebrenj në qytet. Ndërsa populli shpronësuar i qytetit, themeluan për herë të parë, vendbanime të reja jashtë kështjellës. Gjithashtu, Xhamia e Fetijes dhe Xhamia e Asllan Pashës (e cila është një muze të etnografisë tani) janë gjetur në këtë vend. Ndërsa minarja e xhamisë së Veli Pashës ka shembur. Në vitin 1913, Perandoria Osmane e humbi Janinën, kur ushtria greke e pushtuan qytetin. Shumë Shqiptarë (sidomos ata nga Çamëria) vdiqën duke mbrojtur qytetin nga pushtimi grek. Janina, është e njohur si qytet më të rëndësishëm i Greqisë në anën veri-perëndimore.

Shkolla e Mesme Kapllani

Ekonomia[redakto | redakto tekstin burimor]

Demografia[redakto | redakto tekstin burimor]

Sipas statistikave të Perandorisë Osmane, rajoni i Janinës kishte një popullsi prej 40.000 Turq (Myslimanë Shqiptarë) dhe 30.000 grek(Grekë Ortodoske dhe Shqiptarë Ortodokse).

Kultura[redakto | redakto tekstin burimor]

Politika[redakto | redakto tekstin burimor]

Shiko edhe këtu[redakto | redakto tekstin burimor]

Lidhje të jashtme[redakto | redakto tekstin burimor]

 Commons: Ioannina – Album me fotografi dhe/apo video dhe material multimediale

Burimi[redakto | redakto tekstin burimor]

  1. ^ Fatos Mero Rrapaj (1995), Fjalori Onomastik i Epirit, Eurorilindja, f. 471.
  2. ^ Rrapaj. Fjalori Onomastik i Epirit. 1995. f. 471-478. Tregoi: S. Kadri Gjata nga Janina, që në vitet më vonë jetonte në Tiranë.