Kapitalizmi

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Shko te: navigacion, kërko

Kapitalizmi është një sistem i prodhimit, bazat e të cilit janë sipërmarrja private dhe tregu i lirë. Bëhet fjalë për një bashkësi elementesh solidarë lidhjet e të cilit lejojnë prodhimin, përndarjen dhe konsumimin e pasurive të domosdoshme për jetën e një kolektivi njerëzor. Kapitalizmi është në të njëjtën kohë edhe një sistem ekonomik, edhe një lloj organizimi shoqëror. Mndime të pasakta që thonë se ai është sistemi ekonomik dominues në botë, gjë që nuk është e vërtetë meqë pjesa më e madhe janë ekonomi mikse ku ka ndërhyrje shtetërore.

Çfarë është kapitalizmi?[redakto | redakto tekstin burimor]

Kapitalizmi dhe liria politike[redakto | redakto tekstin burimor]

Në librin e vet The Road to Serfdom, ekonomisti dhe filozofi Friedrich Hayek shpjegon se liria ekonomike e ofruar nga kapitalizmi është një kusht i nevojshëm për lirinë politike. Ai argumenton se mekanizmat e tregut janë e vetmja mënyrë për të vendosur se çfarë duhet prodhuar dhe si duhet shpërndarë prodhimi pa u përdorur forca.[1]

Milton Friedmani, Andrew Brennani dhe Ronald Reagani promovonin të njëjtat argumente dhe pikëpamje. Friedmani shpjegonte se veprimet e një ekonomie të qëndërzuar shoqërohen gjithnjë me një shtypje politike. Transaksionet në një ekonomi tregu janë vullnetare, dhe diversiteti i gjerë që mundësohet nga aktiviteti vullnetar është një kërcënim thelpësor për liderët politikë dhe e dobëson ndjeshëm fuqinë e tyre për dhunë. Një pjesë e pikëpamjeve të Friedmanit ndaheshin edhe nga Keynesi, i cili besonte se kapitalizmi është jetësor për lirinë për të mbijetuar dhe prosperuar.[2]

Shkrimtaria dhe filozofia Ayn Rand ngriti një sistem moral pozitiv në mbrojtje të kapitalizmit laissez-faire. Këtë e bëri në vepra të famshme dhe shumë të shitura si Revolta e Atlasit (Atlas Shrugged) dhe Capiitalism: The Unknown Ideal. Ajo argumentonte se kapitalizmi duhet mbështetur duke u nisur nga bazat moralt dhe jo vetëm nga bazat e përfitimit praktik.[3] [4] Ayn Rand ka patur dhe ka një ndikim të madh mbi konservatorët dhe libertarianët, veçanërisht në Tea Party movement (lëvizja Tea Party).[5]

Kapitalizmi dhe shoqëria[redakto | redakto tekstin burimor]

Historikisht sitemet kapitaliste janë mbështetëse dhe fuqizuese të lirive individuale dhe të standardit të jetesës së njerzve. Në të kundërt shoqëritë që janë përpjekur të instalojnë sisteme ekonomiko-shoqërore jo-kapitaliste (socialiste) kanë rënë pashmangshmërisht në tirani dhe represion të lirive dhe të drejtave themelore të individëve. Për shembull, Venezuela, pavarësisht se përpara sundimit të Hugo Chavezit nuk ishte një vend perfekt, me shtetëzimin e industrive ka përfunduar në një krzë të thellë ekonomike, për më tepër duke shkaktuar një fuqizim dhe centralizim të pushtetit në duart e Chavezit.

Shoqëritë kapitaliste gjithashtu kanë standarde më të larta jetese (PPB, edukim, shëndetësi, varfëri të ulët) krahasuuar me vende që aplikojnë sisteme jo-kapitaliste. Kina, që kur është hapur ndaj ekonomisë kapitaliste dhe vlerave të saj në vitet 1980-të, ka filluar të ketë prosperitet dhe zhvillim.

Citime mbi kapitalizmin[redakto | redakto tekstin burimor]

"Kapitalizmi në thelp është sistemi ekonomik i të varfërve. Ishte ky që u lejoi njerzve me origjinë modeste të kenë të drejta ekonomike në një mënyrë që më parë e kishte vetëm fiskikëria dhe borgjezia. Kështu kapitalizmi në thelp është një mjet që njerzit e varfër të kenë prosperitet." -Hernando de Soto, intervistë në PBS, Mars 2001

Shiko edhe:[redakto | redakto tekstin burimor]

Referenca dhe shënime[redakto | redakto tekstin burimor]

  1. ^ Friedrich Hayek: The Road to Serfdom. University Of Chicago Press 1944, ISBN 0-226-32061-8
  2. ^ Bellamy, Richard: The Cambridge History of Twentieth-Century Political Thought. Cambridge University Press 2003, ISBN 0-521-56354-2
  3. ^ Jennifer Burns: Godless Capitalism: Ayn Rand and the Conservative Movement. In: American Capitalism: Social Thought and Political Economy in the Twentieth Century, S. 282–283, Philadelphia: University of Pennsylvania Press 2006, ISBN 978-0-8122-3923-2
  4. ^ Capitalism. In: The Philosophic Thought of Ayn Rand, S. 173–174, Chicago: University of Illinois Press 1984, ISBN 0-252-01033-7
  5. ^ Gary Weiss: Ayn Rand Nation: The Hidden Struggle for America's Soul, S. 14–16, New York: St. Martin's Press 2012, ISBN 978-0-312-59073-4